De Rerum Natura
Sobre a natureza das coisas — poema didático em seis livros
Titus Lucretius Carus (c. 99 — c. 55 a.C.)
Texto latino da Perseus Digital Library (Tufts University),
urn:cts:latinLit:phi0550.phi001.perseus-lat1. Obra completa: seis livros,
7.415 hexâmetros. A edição impressa de que o Perseus transcreveu não está
registrada em nenhum dos seus metadados[pa1].
Introdução
Poema didático em hexâmetros que expõe a física de Epicuro em latim: a matéria
é feita de átomos e vazio, nada nasce do nada, a alma é corpórea e perece com o
corpo, os deuses existem mas não se ocupam de nós. O objetivo declarado é
terapêutico — libertar o leitor do medo da morte e do medo dos deuses, que
Lucrécio trata como a mesma doença.
A cronologia do autor é um problema aberto: Jerônimo dá 94–50 a.C. e a história
do filtro amoroso e do suicídio; Donato implica datas incompatíveis. O poema
ficou inacabado — o livro VI termina abruptamente na peste de Atenas, sem o
fecho que a arquitetura da obra pede. O campo year_original traz −55, data
convencional da publicação póstuma, e não deve ser lido como estabelecida[pa8].
Vale registrar por que esta obra está aqui. O De rerum natura sobreviveu num
único fio: em 1417 Poggio Bracciolini, secretário papal então desempregado,
encontrou um manuscrito num mosteiro alemão — provavelmente Fulda — e mandou
copiá-lo. Todos os exemplares modernos descendem dessa cópia e de dois códices
carolíngios do século IX. Um poema de sete mil versos que sustenta que o mundo
é feito de átomos e que a alma morre atravessou mil anos pendurado em três
manuscritos.
A edição
O cabeçalho TEI, o registro do catálogo do Perseus e o arquivo de rastreamento
local concordam em não informar de que edição impressa o texto foi
transcrito[pa1]. O que o próprio texto permite afirmar:
Grafia com trema — aër, aëris, poëtae, coërcet, suësse[pa2] — e
resíduos de ligadura æ[pa3]. Composição do século XIX; edições modernas
imprimem ae seco. O trema não é ornamento: indica que o ae conta como
duas sílabas, informação métrica.
31 versos atetizados pelo editor e 20 lacunas assinaladas[pa4].
41 suplementos conjecturais dentro de verso e 84 palavras excluídas[pa5].
Cinco transposições: versos que o editor imprime fora da ordem numérica, por
julgá-los deslocados no arquétipo[pa9].
Esse conjunto é assinatura suficiente para identificar a edição contra um
exemplar impresso. Enquanto isso não for feito, editor permanece null.
Sistema de citação
A referência canônica é livro e verso — 1.62, 3.830, 5.1105. A numeração
vem do atributo n do TEI e nunca foi recontada aqui. Cada verso carrega sua
âncora (^lucr-1-62), de modo que todo endereço é alvo direto de link e de
busca canônica. Os livros correm sem subdivisão interna, porque a edição não a
tem[pa6].
Livro I — Liber Primus
1 Aeneadum genetrix, hominum divomque voluptas,
2 alma Venus, caeli subter labentia signa
3 quae mare navigerum, quae terras frugiferentis
4 concelebras, per te quoniam genus omne animantum
5 concipitur visitque exortum lumina solis:
6 te, dea, te fugiunt venti, te nubila caeli
7 adventumque tuum, tibi suavis daedala tellus
8 summittit flores, tibi rident aequora ponti
9 placatumque nitet diffuso lumine caelum.
10 nam simul ac species patefactast verna diei
11 et reserata viget genitabilis aura favoni,
12 aeriae primum volucris te, diva, tuumque
13 significant initum perculsae corda tua vi.
15 inde ferae pecudes persultant pabula laeta
14 et rapidos tranant amnis: ita capta lepore
16 te sequitur cupide quo quamque inducere pergis.
17 denique per maria ac montis fluviosque rapacis
18 frondiferasque domos avium camposque virentis
19 omnibus incutiens blandum per pectora amorem
20 efficis ut cupide generatim saecla propagent.
21 quae quoniam rerum naturam sola gubernas
22 nec sine te quicquam dias in luminis oras
23 exoritur neque fit laetum neque amabile quicquam,
24 te sociam studeo scribendis versibus esse,
25 quos ego de rerum natura pangere conor
26 Memmiadae nostro, quem tu, dea, tempore in omni
27 omnibus ornatum voluisti excellere rebus.
28 quo magis aeternum da dictis, diva, leporem.
29 effice ut interea fera moenera militiai
30 per maria ac terras omnis sopita quiescant;
31 nam tu sola potes tranquilla pace iuvare
32 mortalis, quoniam belli fera moenera Mavors
33 armipotens regit, in gremium qui saepe tuum se
34 reiicit aeterno devictus vulnere amoris,
35 atque ita suspiciens tereti cervice reposta
36 pascit amore avidos inhians in te, dea, visus
37 eque tuo pendet resupini spiritus ore.
38 hunc tu, diva, tuo recubantem corpore sancto
39 circum fusa super, suavis ex ore loquellas
40 funde petens placidam Romanis, incluta, pacem;
41 nam neque nos agere hoc patriai tempore iniquo
42 possumus aequo animo nec Memmi clara propago
43 talibus in rebus communi desse saluti.
44 omnis enim per se divum natura necessest
45 immortali aevo summa cum pace fruatur
46 semota ab nostris rebus seiunctaque longe;
47 nam privata dolore omni, privata periclis,
48 ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri,
49 nec bene promeritis capitur nec tangitur ira.
50 Quod super est, vacuas auris animumque sagacem
51 semotum a curis adhibe veram ad rationem,
52 ne mea dona tibi studio disposta fideli,
53 intellecta prius quam sint, contempta relinquas.
54 nam tibi de summa caeli ratione deumque
55 disserere incipiam et rerum primordia pandam,
56 unde omnis natura creet res, auctet alatque,
57 quove eadem rursum natura perempta resolvat,
58 quae nos materiem et genitalia corpora rebus
59 reddunda in ratione vocare et semina rerum
60 appellare suemus et haec eadem usurpare
61 corpora prima, quod ex illis sunt omnia primis.
62 Humana ante oculos foede cum vita iaceret
63 in terris oppressa gravi sub religione,
64 quae caput a caeli regionibus ostendebat
65 horribili super aspectu mortalibus instans,
66 primum Graius homo mortalis tollere contra
67 est oculos ausus primusque obsistere contra;
68 quem neque fama deum nec fulmina nec minitanti
69 murmure compressit caelum, sed eo magis acrem
70 inritat animi virtutem, effringere ut arta
71 naturae primus portarum claustra cupiret.
72 ergo vivida vis animi pervicit et extra
73 processit longe flammantia moenia mundi
74 atque omne immensum peragravit mente animoque,
75 unde refert nobis victor quid possit oriri,
76 quid nequeat, finita potestas denique cuique
77 qua nam sit ratione atque alte terminus haerens.
78 quare religio pedibus subiecta vicissim
79 opteritur, nos exaequat victoria caelo.
80 Illud in his rebus vereor, ne forte rearis
81 impia te rationis inire elementa viamque
82 indugredi sceleris. quod contra saepius illa
83 religio peperit scelerosa atque impia facta.
84 Aulide quo pacto Triviai virginis aram
85 Iphianassai turparunt sanguine foede
86 ductores Danaum delecti, prima virorum.
87 cui simul infula virgineos circum data comptus
88 ex utraque pari malarum parte profusast,
89 et maestum simul ante aras adstare parentem
90 sensit et hunc propter ferrum celare ministros
91 aspectuque suo lacrimas effundere civis,
92 muta metu terram genibus summissa petebat.
93 nec miserae prodesse in tali tempore quibat,
94 quod patrio princeps donarat nomine regem;
95 nam sublata virum manibus tremibundaque ad aras
96 deductast, non ut sollemni more sacrorum
97 perfecto posset claro comitari Hymenaeo,
98 sed casta inceste nubendi tempore in ipso
99 hostia concideret mactatu maesta parentis,
100 exitus ut classi felix faustusque daretur.
101 tantum religio potuit suadere malorum.
102 Tutemet a nobis iam quovis tempore vatum
103 terriloquis victus dictis desciscere quaeres.
104 quippe etenim quam multa tibi iam fingere possunt
105 somnia, quae vitae rationes vertere possint
106 fortunasque tuas omnis turbare timore!
107 et merito; nam si certam finem esse viderent
108 aerumnarum homines, aliqua ratione valerent
109 religionibus atque minis obsistere vatum.
110 nunc ratio nulla est restandi, nulla facultas,
111 aeternas quoniam poenas in morte timendum.
112 ignoratur enim quae sit natura animai,
113 nata sit an contra nascentibus insinuetur
114 et simul intereat nobiscum morte dirempta
115 an tenebras Orci visat vastasque lacunas
116 an pecudes alias divinitus insinuet se,
117 Ennius ut noster cecinit, qui primus amoeno
118 detulit ex Helicone perenni fronde coronam,
119 per gentis Italas hominum quae clara clueret;
120 etsi praeterea tamen esse Acherusia templa
121 Ennius aeternis exponit versibus edens,
122 quo neque permaneant animae neque corpora nostra,
123 sed quaedam simulacra modis pallentia miris;
124 unde sibi exortam semper florentis Homeri
125 commemorat speciem lacrimas effundere salsas
126 coepisse et rerum naturam expandere dictis.
127 qua propter bene cum superis de rebus habenda
128 nobis est ratio, solis lunaeque meatus
129 qua fiant ratione, et qua vi quaeque gerantur
130 in terris, tunc cum primis ratione sagaci
131 unde anima atque animi constet natura videndum,
132 et quae res nobis vigilantibus obvia mentes
133 terrificet morbo adfectis somnoque sepultis,
134 cernere uti videamur eos audireque coram,
135 morte obita quorum tellus amplectitur ossa.
136 Nec me animi fallit Graiorum obscura reperta
137 difficile inlustrare Latinis versibus esse,
138 multa novis verbis praesertim cum sit agendum
139 propter egestatem linguae et rerum novitatem;
140 sed tua me virtus tamen et sperata voluptas
141 suavis amicitiae quemvis efferre laborem
142 suadet et inducit noctes vigilare serenas
143 quaerentem dictis quibus et quo carmine demum
144 clara tuae possim praepandere lumina menti,
145 res quibus occultas penitus convisere possis.
146 hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest
147 non radii solis neque lucida tela diei
148 discutiant, sed naturae species ratioque.
149 Principium cuius hinc nobis exordia sumet,
150 nullam rem e nihilo gigni divinitus umquam.
151 quippe ita formido mortalis continet omnis,
152 quod multa in terris fieri caeloque tuentur,
153 quorum operum causas nulla ratione videre
154 possunt ac fieri divino numine rentur.
156 quas ob res ubi viderimus nil posse creari
157 de nihilo, tum quod sequimur iam rectius inde
158 perspiciemus, et unde queat res quaeque creari
155 et quo quaeque modo fiant opera sine divom.
159 Nam si de nihilo fierent, ex omnibus rebus
160 omne genus nasci posset, nil semine egeret.
161 e mare primum homines, e terra posset oriri
162 squamigerum genus et volucres erumpere caelo;
163 armenta atque aliae pecudes, genus omne ferarum,
164 incerto partu culta ac deserta tenerent.
165 nec fructus idem arboribus constare solerent,
166 sed mutarentur, ferre omnes omnia possent.
167 quippe ubi non essent genitalia corpora cuique,
168 qui posset mater rebus consistere certa?
169 at nunc seminibus quia certis quaeque creantur,
170 inde enascitur atque oras in luminis exit,
171 materies ubi inest cuiusque et corpora prima;
172 atque hac re nequeunt ex omnibus omnia gigni,
173 quod certis in rebus inest secreta facultas.
174 Praeterea cur vere rosam, frumenta calore,
175 vites autumno fundi suadente videmus,
176 si non, certa suo quia tempore semina rerum
177 cum confluxerunt, patefit quod cumque creatur,
178 dum tempestates adsunt et vivida tellus
179 tuto res teneras effert in luminis oras?
180 quod si de nihilo fierent, subito exorerentur
181 incerto spatio atque alienis partibus anni,
182 quippe ubi nulla forent primordia, quae genitali
183 concilio possent arceri tempore iniquo.
184 Nec porro augendis rebus spatio foret usus
185 seminis ad coitum, si e nilo crescere possent;
186 nam fierent iuvenes subito ex infantibus parvis
187 e terraque exorta repente arbusta salirent.
188 quorum nil fieri manifestum est, omnia quando
189 paulatim crescunt, ut par est semine certo,
190 crescentesque genus servant; ut noscere possis
191 quicque sua de materia grandescere alique.
192 Huc accedit uti sine certis imbribus anni
193 laetificos nequeat fetus submittere tellus
194 nec porro secreta cibo natura animantum
195 propagare genus possit vitamque tueri;
196 ut potius multis communia corpora rebus
197 multa putes esse, ut verbis elementa videmus,
198 quam sine principiis ullam rem existere posse.
199 Denique cur homines tantos natura parare
200 non potuit, pedibus qui pontum per vada possent
201 transire et magnos manibus divellere montis
202 multaque vivendo vitalia vincere saecla,
203 si non, materies quia rebus reddita certast
204 gignundis, e qua constat quid possit oriri?
205 nil igitur fieri de nilo posse fatendumst,
206 semine quando opus est rebus, quo quaeque creatae
207 aeris in teneras possint proferrier auras.
208 Postremo quoniam incultis praestare videmus
209 culta loca et manibus melioris reddere fetus,
210 esse videlicet in terris primordia rerum
211 quae nos fecundas vertentes vomere glebas
212 terraique solum subigentes cimus ad ortus;
213 quod si nulla forent, nostro sine quaeque labore
214 sponte sua multo fieri meliora videres.
215 Huc accedit uti quicque in sua corpora rursum
216 dissoluat natura neque ad nihilum interemat res.
217 nam siquid mortale e cunctis partibus esset,
218 ex oculis res quaeque repente erepta periret;
219 nulla vi foret usus enim, quae partibus eius
220 discidium parere et nexus exsolvere posset.
221 quod nunc, aeterno quia constant semine quaeque,
222 donec vis obiit, quae res diverberet ictu
223 aut intus penetret per inania dissoluatque,
224 nullius exitium patitur natura videri.
225 Praeterea quae cumque vetustate amovet aetas,
226 si penitus peremit consumens materiem omnem,
227 unde animale genus generatim in lumina vitae
228 redducit Venus, aut redductum daedala tellus
229 unde alit atque auget generatim pabula praebens?
230 unde mare ingenuei fontes externaque longe
231 flumina suppeditant? unde aether sidera pascit?
232 omnia enim debet, mortali corpore quae sunt,
233 infinita aetas consumpse ante acta diesque.
234 quod si in eo spatio atque ante acta aetate fuere
235 e quibus haec rerum consistit summa refecta,
236 inmortali sunt natura praedita certe.
237 haud igitur possunt ad nilum quaeque reverti.
238 Denique res omnis eadem vis causaque volgo
239 conficeret, nisi materies aeterna teneret,
240 inter se nexus minus aut magis indupedita;
241 tactus enim leti satis esset causa profecto,
242 quippe ubi nulla forent aeterno corpore, quorum
243 contextum vis deberet dissolvere quaeque.
244 at nunc, inter se quia nexus principiorum
245 dissimiles constant aeternaque materies est,
246 incolumi remanent res corpore, dum satis acris
247 vis obeat pro textura cuiusque reperta.
248 haud igitur redit ad nihilum res ulla, sed omnes
249 discidio redeunt in corpora materiai.
250 postremo pereunt imbres, ubi eos pater aether
251 in gremium matris terrai praecipitavit;
252 at nitidae surgunt fruges ramique virescunt
253 arboribus, crescunt ipsae fetuque gravantur.
254 hinc alitur porro nostrum genus atque ferarum,
255 hinc laetas urbes pueris florere videmus
256 frondiferasque novis avibus canere undique silvas,
257 hinc fessae pecudes pinguis per pabula laeta
258 corpora deponunt et candens lacteus umor
259 uberibus manat distentis, hinc nova proles
260 artubus infirmis teneras lasciva per herbas
261 ludit lacte mero mentes perculsa novellas.
262 haud igitur penitus pereunt quaecumque videntur,
263 quando alit ex alio reficit natura nec ullam
264 rem gigni patitur nisi morte adiuta aliena.
265 Nunc age, res quoniam docui non posse creari
266 de nihilo neque item genitas ad nil revocari,
267 ne qua forte tamen coeptes diffidere dictis,
268 quod nequeunt oculis rerum primordia cerni,
269 accipe praeterea quae corpora tute necessest
270 confiteare esse in rebus nec posse videri.
271 Principio venti vis verberat incita corpus
272 ingentisque ruit navis et nubila differt,
273 inter dum rapido percurrens turbine campos
274 arboribus magnis sternit montisque supremos
275 silvifragis vexat flabris: ita perfurit acri
276 cum fremitu saevitque minaci murmure pontus.
277 sunt igitur venti ni mirum corpora caeca,
278 quae mare, quae terras, quae denique nubila caeli
279 verrunt ac subito vexantia turbine raptant,
280 nec ratione fluunt alia stragemque propagant
281 et cum mollis aquae fertur natura repente
282 flumine abundanti, quam largis imbribus auget
283 montibus ex altis magnus decursus aquai
284 fragmina coniciens silvarum arbustaque tota,
285 nec validi possunt pontes venientis aquai
286 vim subitam tolerare: ita magno turbidus imbri
287 molibus incurrit validis cum viribus amnis,
288 dat sonitu magno stragem volvitque sub undis
289 grandia saxa, ruit qua quidquid fluctibus obstat.
290 sic igitur debent venti quoque flamina ferri,
291 quae vel uti validum cum flumen procubuere
292 quam libet in partem, trudunt res ante ruuntque
293 impetibus crebris, inter dum vertice torto
294 corripiunt rapidique rotanti turbine portant.
295 quare etiam atque etiam sunt venti corpora caeca,
296 quandoquidem factis et moribus aemula magnis
297 amnibus inveniuntur, aperto corpore qui sunt.
298 Tum porro varios rerum sentimus odores
299 nec tamen ad naris venientis cernimus umquam
300 nec calidos aestus tuimur nec frigora quimus
301 usurpare oculis nec voces cernere suemus;
302 quae tamen omnia corporea constare necessest
303 natura, quoniam sensus inpellere possunt;
304 tangere enim et tangi, nisi corpus, nulla potest res.
305 Denique fluctifrago suspensae in litore vestis
306 uvescunt, eaedem dispansae in sole serescunt.
307 at neque quo pacto persederit umor aquai
308 visumst nec rursum quo pacto fugerit aestu.
309 in parvas igitur partis dispergitur umor,
310 quas oculi nulla possunt ratione videre.
311 quin etiam multis solis redeuntibus annis
312 anulus in digito subter tenuatur habendo,
313 stilicidi casus lapidem cavat, uncus aratri
314 ferreus occulte decrescit vomer in arvis,
315 strataque iam volgi pedibus detrita viarum
316 saxea conspicimus; tum portas propter aena
317 signa manus dextras ostendunt adtenuari
318 saepe salutantum tactu praeterque meantum.
319 haec igitur minui, cum sint detrita, videmus.
320 sed quae corpora decedant in tempore quoque,
321 invida praeclusit speciem natura videndi.
322 Postremo quae cumque dies naturaque rebus
323 paulatim tribuit moderatim crescere cogens,
324 nulla potest oculorum acies contenta tueri,
325 nec porro quae cumque aevo macieque senescunt,
326 nec, mare quae impendent, vesco sale saxa peresa
327 quid quoque amittant in tempore cernere possis.
328 corporibus caecis igitur natura gerit res.
329 Nec tamen undique corporea stipata tenentur
330 omnia natura; namque est in rebus inane.
331 quod tibi cognosse in multis erit utile rebus
332 nec sinet errantem dubitare et quaerere semper
333 de summa rerum et nostris diffidere dictis.
334 qua propter locus est intactus inane vacansque.
335 quod si non esset, nulla ratione moveri
336 res possent; namque officium quod corporis exstat,
337 officere atque obstare, id in omni tempore adesset
338 omnibus; haud igitur quicquam procedere posset,
339 principium quoniam cedendi nulla daret res.
340 at nunc per maria ac terras sublimaque caeli
341 multa modis multis varia ratione moveri
342 cernimus ante oculos, quae, si non esset inane,
343 non tam sollicito motu privata carerent
344 quam genita omnino nulla ratione fuissent,
345 undique materies quoniam stipata quiesset.
346 Praeterea quamvis solidae res esse putentur,
347 hinc tamen esse licet raro cum corpore cernas.
348 in saxis ac speluncis permanat aquarum
349 liquidus umor et uberibus flent omnia guttis.
350 dissipat in corpus sese cibus omne animantum;
351 crescunt arbusta et fetus in tempore fundunt,
352 quod cibus in totas usque ab radicibus imis
353 per truncos ac per ramos diffunditur omnis.
354 inter saepta meant voces et clausa domorum
355 transvolitant, rigidum permanat frigus ad ossa.
356 quod nisi inania sint, qua possent corpora quaeque
357 transire, haud ulla fieri ratione videres.
358 Denique cur alias aliis praestare videmus
359 pondere res rebus nihilo maiore figura?
360 nam si tantundemst in lanae glomere quantum
361 corporis in plumbo est, tantundem pendere par est,
362 corporis officiumst quoniam premere omnia deorsum,
363 contra autem natura manet sine pondere inanis.
364 ergo quod magnumst aeque leviusque videtur,
365 ni mirum plus esse sibi declarat inanis;
366 at contra gravius plus in se corporis esse
367 dedicat et multo vacui minus intus habere.
368 est igitur ni mirum id quod ratione sagaci
369 quaerimus, admixtum rebus, quod inane vocamus.
370 Illud in his rebus ne te deducere vero
371 possit, quod quidam fingunt, praecurrere cogor.
372 cedere squamigeris latices nitentibus aiunt
373 et liquidas aperire vias, quia post loca pisces
374 linquant, quo possint cedentes confluere undae;
375 sic alias quoque res inter se posse moveri
376 et mutare locum, quamvis sint omnia plena.
377 scilicet id falsa totum ratione receptumst.
378 nam quo squamigeri poterunt procedere tandem,
379 ni spatium dederint latices? concedere porro
380 quo poterunt undae, cum pisces ire nequibunt?
381 aut igitur motu privandumst corpora quaeque
382 aut esse admixtum dicundumst rebus inane,
383 unde initum primum capiat res quaeque movendi.
384 Postremo duo de concursu corpora lata
385 si cita dissiliant, nempe aer omne necessest,
386 inter corpora quod fiat, possidat inane.
387 is porro quamvis circum celerantibus auris
388 confluat, haud poterit tamen uno tempore totum
389 compleri spatium; nam primum quemque necessest
390 occupet ille locum, deinde omnia possideantur.
391 quod si forte aliquis, cum corpora dissiluere,
392 tum putat id fieri quia se condenseat aer,
393 errat; nam vacuum tum fit quod non fuit ante
394 et repletur item vacuum quod constitit ante,
395 nec tali ratione potest denserier aer
396 nec, si iam posset, sine inani posset, opinor,
397 ipse in se trahere et partis conducere in unum.
398 Qua propter, quamvis causando multa moreris,
399 esse in rebus inane tamen fateare necessest.
400 multaque praeterea tibi possum commemorando
401 argumenta fidem dictis conradere nostris.
402 verum animo satis haec vestigia parva sagaci
403 sunt, per quae possis cognoscere cetera tute.
404 namque canes ut montivagae persaepe ferai
405 naribus inveniunt intectas fronde quietes,
406 cum semel institerunt vestigia certa viai,
407 sic alid ex alio per te tute ipse videre
408 talibus in rebus poteris caecasque latebras
409 insinuare omnis et verum protrahere inde.
410 quod si pigraris paulumve recesseris ab re,
411 hoc tibi de plano possum promittere, Memmi:
412 usque adeo largos haustus e fontibus magnis
413 lingua meo suavis diti de pectore fundet,
414 ut verear ne tarda prius per membra senectus
415 serpat et in nobis vitai claustra resolvat,
416 quam tibi de quavis una re versibus omnis
417 argumentorum sit copia missa per auris.
418 Sed nunc ut repetam coeptum pertexere dictis,
419 omnis ut est igitur per se natura duabus
420 constitit in rebus; nam corpora sunt et inane,
421 haec in quo sita sunt et qua diversa moventur.
422 corpus enim per se communis dedicat esse
423 sensus; cui nisi prima fides fundata valebit,
424 haut erit occultis de rebus quo referentes
425 confirmare animi quicquam ratione queamus.
426 tum porro locus ac spatium, quod inane vocamus,
427 si nullum foret, haut usquam sita corpora possent
428 esse neque omnino quoquam diversa meare;
429 id quod iam supera tibi paulo ostendimus ante.
430 praeterea nihil est quod possis dicere ab omni
431 corpore seiunctum secretumque esse ab inani,
432 quod quasi tertia sit numero natura reperta.
433 nam quod cumque erit, esse aliquid debebit id ipsum
434 augmine vel grandi vel parvo denique, dum sit;
435 cui si tactus erit quamvis levis exiguusque,
436 corporis augebit numerum summamque sequetur;
437 sin intactile erit, nulla de parte quod ullam
438 rem prohibere queat per se transire meantem,
439 scilicet hoc id erit, vacuum quod inane vocamus.
440 Praeterea per se quod cumque erit, aut faciet quid
441 aut aliis fungi debebit agentibus ipsum
442 aut erit ut possint in eo res esse gerique.
443 at facere et fungi sine corpore nulla potest res
444 nec praebere locum porro nisi inane vacansque.
445 ergo praeter inane et corpora tertia per se
446 nulla potest rerum in numero natura relinqui,
447 nec quae sub sensus cadat ullo tempore nostros
448 nec ratione animi quam quisquam possit apisci.
449 Nam quae cumque cluent, aut his coniuncta duabus
450 rebus ea invenies aut horum eventa videbis.
451 coniunctum est id quod nusquam sine permitiali
452 discidio potis est seiungi seque gregari,
453 pondus uti saxis, calor ignis, liquor aquai,
454 tactus corporibus cunctis, intactus inani.
455 servitium contra paupertas divitiaeque,
456 libertas bellum concordia cetera quorum
457 adventu manet incolumis natura abituque,
458 haec soliti sumus, ut par est, eventa vocare.
459 tempus item per se non est, sed rebus ab ipsis
460 consequitur sensus, transactum quid sit in aevo,
461 tum quae res instet, quid porro deinde sequatur;
462 nec per se quemquam tempus sentire fatendumst
463 semotum ab rerum motu placidaque quiete.
464 denique Tyndaridem raptam belloque subactas
465 Troiiugenas gentis cum dicunt esse, videndumst
466 ne forte haec per se cogant nos esse fateri,
467 quando ea saecla hominum, quorum haec eventa fuerunt,
468 inrevocabilis abstulerit iam praeterita aetas;
469 namque aliud terris, aliud regionibus ipsis
470 eventum dici poterit quod cumque erit actum.
471 denique materies si rerum nulla fuisset
472 nec locus ac spatium, res in quo quaeque geruntur,
473 numquam Tyndaridis forma conflatus amore
474 ignis Alexandri Phrygio sub pectore gliscens
475 clara accendisset saevi certamina belli
476 nec clam durateus Troiianis Pergama partu
477 inflammasset equos nocturno Graiiugenarum;
478 perspicere ut possis res gestas funditus omnis
479 non ita uti corpus per se constare neque esse
480 nec ratione cluere eadem qua constet inane,
481 sed magis ut merito possis eventa vocare
482 corporis atque loci, res in quo quaeque gerantur.
483 Corpora sunt porro partim primordia rerum,
484 partim concilio quae constant principiorum.
485 sed quae sunt rerum primordia, nulla potest vis
486 stinguere; nam solido vincunt ea corpore demum.
487 etsi difficile esse videtur credere quicquam
488 in rebus solido reperiri corpore posse.
489 transit enim fulmen caeli per saepta domorum
490 clamor ut ac voces, ferrum candescit in igni
491 dissiliuntque fero ferventi saxa vapore;
492 cum labefactatus rigor auri solvitur aestu,
493 tum glacies aeris flamma devicta liquescit;
494 permanat calor argentum penetraleque frigus,
495 quando utrumque manu retinentes pocula rite
496 sensimus infuso lympharum rore superne.
497 usque adeo in rebus solidi nihil esse videtur.
498 sed quia vera tamen ratio naturaque rerum
499 cogit, ades, paucis dum versibus expediamus
500 esse ea quae solido atque aeterno corpore constent,
501 semina quae rerum primordiaque esse docemus,
502 unde omnis rerum nunc constet summa creata.
503 Principio quoniam duplex natura duarum
504 dissimilis rerum longe constare repertast,
505 corporis atque loci, res in quo quaeque geruntur,
506 esse utramque sibi per se puramque necessest.
507 nam qua cumque vacat spatium, quod inane vocamus,
508 corpus ea non est; qua porro cumque tenet se
509 corpus, ea vacuum nequaquam constat inane.
510 sunt igitur solida ac sine inani corpora prima.
511 Praeterea quoniam genitis in rebus inanest,
512 materiem circum solidam constare necessest;
513 nec res ulla potest vera ratione probari
514 corpore inane suo celare atque intus habere,
515 si non, quod cohibet, solidum constare relinquas.
516 id porro nihil esse potest nisi materiai
517 concilium, quod inane queat rerum cohibere.
518 materies igitur, solido quae corpore constat,
519 esse aeterna potest, cum cetera dissoluantur.
520 Tum porro si nil esset quod inane vocaret,
521 omne foret solidum; nisi contra corpora certa
522 essent quae loca complerent quae cumque tenerent
523 omne quod est spatium, vacuum constaret inane.
524 alternis igitur ni mirum corpus inani
525 distinctum, quoniam nec plenum naviter extat
526 nec porro vacuum; sunt ergo corpora certa,
527 quae spatium pleno possint distinguere inane.
528 haec neque dissolui plagis extrinsecus icta
529 possunt nec porro penitus penetrata retexi
530 nec ratione queunt alia temptata labare;
531 id quod iam supra tibi paulo ostendimus ante.
532 nam neque conlidi sine inani posse videtur
533 quicquam nec frangi nec findi in bina secando
534 nec capere umorem neque item manabile frigus
535 nec penetralem ignem, quibus omnia conficiuntur.
536 et quo quaeque magis cohibet res intus inane,
537 tam magis his rebus penitus temptata labascit.
538 ergo si solida ac sine inani corpora prima
539 sunt ita uti docui, sint haec aeterna necessest.
540 Praeterea nisi materies aeterna fuisset,
541 antehac ad nihilum penitus res quaeque redissent
542 de nihiloque renata forent quae cumque videmus.
543 at quoniam supra docui nil posse creari
544 de nihilo neque quod genitumst ad nil revocari,
545 esse inmortali primordia corpore debent,
546 dissolui quo quaeque supremo tempore possint,
547 materies ut subpeditet rebus reparandis.
548 sunt igitur solida primordia simplicitate
549 nec ratione queunt alia servata per aevom
550 ex infinito iam tempore res reparare.
551 denique si nullam finem natura parasset
552 frangendis rebus, iam corpora materiai
553 usque redacta forent aevo frangente priore,
554 ut nihil ex illis a certo tempore posset
555 conceptum summum aetatis pervadere finem.
556 nam quidvis citius dissolvi posse videmus
557 quam rursus refici; qua propter longa diei
558 infinita aetas ante acti temporis omnis
559 quod fregisset adhuc disturbans dissoluensque,
560 numquam relicuo reparari tempore posset.
561 at nunc ni mirum frangendi reddita finis
562 certa manet, quoniam refici rem quamque videmus
563 et finita simul generatim tempora rebus
564 stare, quibus possint aevi contingere florem.
565 Huc accedit uti, solidissima materiai
566 corpora cum constant, possint tamen omnia reddi,
567 mollia quae fiunt, aer aqua terra vapores,
568 quo pacto fiant et qua vi quaeque gerantur,
569 admixtum quoniam semel est in rebus inane.
570 at contra si mollia sint primordia rerum,
571 unde queant validi silices ferrumque creari,
572 non poterit ratio reddi; nam funditus omnis
573 principio fundamenti natura carebit.
574 sunt igitur solida pollentia simplicitate,
575 quorum condenso magis omnia conciliatu
576 artari possunt validasque ostendere viris.
577 porro si nullast frangendis reddita finis
578 corporibus, tamen ex aeterno tempore quaeque
579 nunc etiam superare necessest corpora rebus,
580 quae non dum clueant ullo temptata periclo.
581 at quoniam fragili natura praedita constant,
582 discrepat aeternum tempus potuisse manere
583 innumerabilibus plagis vexata per aevom.
584 Denique iam quoniam generatim reddita finis
585 crescendi rebus constat vitamque tenendi,
586 et quid quaeque queant per foedera naturai,
587 quid porro nequeant, sancitum quando quidem extat,
588 nec commutatur quicquam, quin omnia constant
589 usque adeo, variae volucres ut in ordine cunctae
590 ostendant maculas generalis corpore inesse,
591 inmutabilis materiae quoque corpus habere
592 debent ni mirum; nam si primordia rerum
593 commutari aliqua possent ratione revicta,
594 incertum quoque iam constet quid possit oriri,
595 quid nequeat, finita potestas denique cuique
596 qua nam sit ratione atque alte terminus haerens,
597 nec totiens possent generatim saecla referre
598 naturam mores victum motusque parentum.
599 Tum porro quoniam est extremum quodque cacumen
600 corporis illius, quod nostri cernere sensus
601 iam nequeunt, id ni mirum sine partibus extat
602 et minima constat natura nec fuit umquam
603 per se secretum neque post hac esse valebit,
604 alterius quoniamst ipsum pars primaque et una,
605 inde aliae atque aliae similes ex ordine partes
606 agmine condenso naturam corporis explent;
607 quae quoniam per se nequeunt constare, necessest
608 haerere unde queant nulla ratione revelli.
609 sunt igitur solida primordia simplicitate,
610 quae minimis stipata cohaerent partibus arte.
611 non ex illorum conventu conciliata,
612 sed magis aeterna pollentia simplicitate,
613 unde neque avelli quicquam neque deminui iam
614 concedit natura reservans semina rebus.
615 Praeterea nisi erit minimum, parvissima quaeque
616 corpora constabunt ex partibus infinitis,
617 quippe ubi dimidiae partis pars semper habebit
618 dimidiam partem nec res praefiniet ulla.
619 ergo rerum inter summam minimamque quod escit,
620 nil erit ut distet; nam quamvis funditus omnis
621 summa sit infinita, tamen, parvissima quae sunt,
622 ex infinitis constabunt partibus aeque.
623 quod quoniam ratio reclamat vera negatque
624 credere posse animum, victus fateare necessest
625 esse ea quae nullis iam praedita partibus extent
626 et minima constent natura. quae quoniam sunt,
627 illa quoque esse tibi solida atque aeterna fatendum.
628 Denique si minimas in partis cuncta resolvi
629 cogere consuesset rerum natura creatrix,
630 iam nihil ex illis eadem reparare valeret
631 propterea quia, quae nullis sunt partibus aucta,
632 non possunt ea quae debet genitalis habere
633 materies, varios conexus pondera plagas
634 concursus motus, per quas res quaeque geruntur.
635 Quapropter qui materiem rerum esse putarunt
636 ignem atque ex igni summam consistere solo,
637 magno opere a vera lapsi ratione videntur.
638 Heraclitus init quorum dux proelia primus,
639 clarus ⟨ob⟩ obscuram linguam magis inter inanis
640 quamde gravis inter Graios, qui vera requirunt;
641 omnia enim stolidi magis admirantur amantque,
642 inversis quae sub verbis latitantia cernunt,
643 veraque constituunt quae belle tangere possunt
644 auris et lepido quae sunt fucata sonore.
645 Nam cur tam variae res possent esse, requiro,
646 ex uno si sunt igni puroque creatae?
647 nil prodesset enim calidum denserier ignem
648 nec rare fieri, si partes ignis eandem
649 naturam quam totus habet super ignis haberent.
650 acrior ardor enim conductis partibus esset,
651 languidior porro disiectis ⟨dis⟩que supatis.
652 amplius hoc fieri nihil est quod posse rearis
653 talibus in causis, ne dum variantia rerum
654 tanta queat densis rarisque ex ignibus esse.
655 Id quoque: si faciant admixtum rebus inane,
656 denseri poterunt ignes rarique relinqui;
657 sed quia multa sibi cernunt contraria quae sint
658 et fugitant in rebus inane relinquere purum,
659 ardua dum metuunt, amittunt vera viai
660 nec rursum cernunt exempto rebus inane
661 omnia denseri fierique ex omnibus unum
662 corpus, nil ab se quod possit mittere raptim,
663 aestifer ignis uti lumen iacit atque vaporem,
664 ut videas non e stipatis partibus esse.
665 Quod si forte alia credunt ratione potesse
666 ignis in coetu stingui mutareque corpus,
667 scilicet ex nulla facere id si parte reparcent,
668 occidet ad nihilum ni mirum funditus ardor
669 omnis et ⟨e⟩ nihilo fient quae cumque creantur;
670 nam quod cumque suis mutatum finibus exit,
671 continuo hoc mors est illius quod fuit ante.
672 proinde aliquid superare necesse est incolume ollis,
673 ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes
674 de nihiloque renata vigescat copia rerum.
675 Nunc igitur quoniam certissima corpora quaedam
676 sunt, quae conservant naturam semper eandem,
677 quorum abitu aut aditu mutatoque ordine mutant
678 naturam res et convertunt corpora sese,
679 scire licet non esse haec ignea corpora rerum.
680 nil referret enim quaedam decedere, abire
681 atque alia adtribui mutarique ordine quaedam,
682 si tamen ardoris naturam cuncta tenerent;
683 ignis enim foret omnimodis quod cumque crearet.
684 verum, ut opinor, itast: sunt quaedam corpora, quorum
685 concursus motus ordo positura figurae
686 efficiunt ignis mutatoque ordine mutant
687 naturam neque sunt igni simulata neque ulli
688 praeterea rei quae corpora mittere possit
689 sensibus et nostros adiectu tangere tactus.
690 dicere porro ignem res omnis esse neque ullam
691 rem veram in numero rerum constare nisi ignem,
692 quod facit hic idem, perdelirum esse videtur.
693 nam contra sensus ab sensibus ipse repugnat
694 et labefactat eos, unde omnia credita pendent,
695 unde hic cognitus est ipsi quem nominat ignem;
696 credit enim sensus ignem cognoscere vere,
697 cetera non credit, quae nilo clara minus sunt.
698 quod mihi cum vanum tum delirum esse videtur;
699 quo referemus enim? quid nobis certius ipsis
700 sensibus esse potest, qui vera ac falsa notemus?
701 Praeterea quare quisquam magis omnia tollat
702 et velit ardoris naturam linquere solam,
703 quam neget esse ignis, ⟨aliam⟩ tamen esse relinquat?
704 aequa videtur enim dementia dicere utrumque.
705 Quapropter qui materiem rerum esse putarunt
706 ignem atque ex igni summam consistere posse,
707 et qui principium gignundis aera rebus
708 constituere aut umorem qui cumque putarunt
709 fingere res ipsum per se terramve creare
710 omnia et in rerum naturas vertier omnis,
711 magno opere a vero longe derrasse videntur.
712 adde etiam qui conduplicant primordia rerum
713 aera iungentes igni terramque liquori,
714 et qui quattuor ex rebus posse omnia rentur
715 ex igni terra atque anima procrescere et imbri.
716 quorum Acragantinus cum primis Empedocles est,
717 insula quem triquetris terrarum gessit in oris,
718 quam fluitans circum magnis anfractibus aequor
719 Ionium glaucis aspargit virus ab undis
720 angustoque fretu rapidum mare dividit undis
721 Aeoliae terrarum oras a finibus eius.
722 hic est vasta Charybdis et hic Aetnaea minantur
723 murmura flammarum rursum se colligere iras,
724 faucibus eruptos iterum vis ut vomat ignis
725 ad caelumque ferat flammai fulgura rursum.
726 quae cum magna modis multis miranda videtur
727 gentibus humanis regio visendaque fertur
728 rebus opima bonis, multa munita virum vi,
729 nil tamen hoc habuisse viro praeclarius in se
730 nec sanctum magis et mirum carumque videtur.
731 carmina quin etiam divini pectoris eius
732 vociferantur et exponunt praeclara reperta,
733 ut vix humana videatur stirpe creatus.
734 Hic tamen et supra quos diximus inferiores
735 partibus egregie multis multoque minores,
736 quamquam multa bene ac divinitus invenientes
737 ex adyto tam quam cordis responsa dedere
738 sanctius et multo certa ratione magis quam
739 Pythia quae tripodi a Phoebi lauroque profatur,
740 principiis tamen in rerum fecere ruinas
741 et graviter magni magno cecidere ibi casu.
742 Primum quod motus exempto rebus inani
743 constituunt et res mollis rarasque relinquunt
744 aera solem ignem terras animalia frugis
745 nec tamen admiscent in eorum corpus inane;
746 deinde quod omnino finem non esse secandis
747 corporibus facient neque pausam stare fragori
748 nec prorsum in rebus minimum consistere qui⟨cquam⟩,
749 cum videamus id extremum cuiusque cacumen
750 esse quod ad sensus nostros minimum esse videtur,
751 conicere ut possis ex hoc, quae cernere non quis
752 extremum quod habent, minimum consistere ⟨rerum⟩.
753 Huc accedit item, quoniam primordia rerum
754 mollia constituunt, quae nos nativa videmus
755 esse et mortali cum corpore, funditus ut qui
756 debeat ad nihilum iam rerum summa reverti
757 de nihiloque renata vigescere copia rerum;
758 quorum utrumque quid a vero iam distet habebis.
759 Deinde inimica modis multis sunt atque veneno
760 ipsa sibi inter se; quare aut congressa peribunt
761 aut ita diffugient, ut tempestate coacta
762 fulmina diffugere atque imbris ventosque videmus.
763 Denique quattuor ex rebus si cuncta creantur
764 atque in eas rursum res omnia dissoluuntur,
765 qui magis illa queunt rerum primordia dici
766 quam contra res illorum retroque putari?
767 alternis gignuntur enim mutantque colorem
768 et totam inter se naturam tempore ab omni.
769 [fulmina diffugere atque imbris ventosque videmus.]
770 sin ita forte putas ignis terraeque coire
771 corpus et aerias auras roremque liquoris,
772 nil in concilio naturam ut mutet eorum,
773 nulla tibi ex illis poterit res esse creata,
774 non animans, non exanimo cum corpore, ut arbos;
775 quippe suam quicque in coetu variantis acervi
776 naturam ostendet mixtusque videbitur aer
777 cum terra simul et quodam cum rore manere.
778 at primordia gignundis in rebus oportet
779 naturam clandestinam caecamque adhibere,
780 emineat ne quid, quod contra pugnet et obstet
781 quo minus esse queat proprie quodcumque creatur.
782 Quin etiam repetunt a caelo atque ignibus eius
783 et primum faciunt ignem se vertere in auras
784 aeris, hinc imbrem gigni terramque creari
785 ex imbri retroque a terra cuncta reverti,
786 umorem primum, post aera, deinde calorem,
787 nec cessare haec inter se mutare, meare
788 a caelo ad terram, de terra ad sidera mundi.
789 quod facere haud ullo debent primordia pacto.
790 immutabile enim quiddam superare necessest,
791 ne res ad nihilum redigantur funditus omnes;
792 nam quod cumque suis mutatum finibus exit,
793 continuo hoc mors est illius quod fuit ante.
794 quapropter quoniam quae paulo diximus ante
795 in commutatum veniunt, constare necessest
796 ex aliis ea, quae nequeant convertier usquam,
797 ne tibi res redeant ad nilum funditus omnis;
798 quin potius tali natura praedita quaedam
799 corpora constituas, ignem si forte crearint,
800 posse eadem demptis paucis paucisque tributis,
801 ordine mutato et motu, facere aeris auras,
802 sic alias aliis rebus mutarier omnis?
803 'At manifesta palam res indicat' inquis 'in auras
804 aeris e terra res omnis crescere alique;
805 et nisi tempestas indulget tempore fausto
806 imbribus, ut tabe nimborum arbusta vacillent,
807 solque sua pro parte fovet tribuitque calorem,
808 crescere non possint fruges arbusta animantis.'
809 scilicet et nisi nos cibus aridus et tener umor
810 adiuvet, amisso iam corpore vita quoque omnis
811 omnibus e nervis atque ossibus exsoluatur;
812 adiutamur enim dubio procul atque alimur nos
813 certis ab rebus, certis aliae atque aliae res.
814 ni mirum quia multa modis communia multis
815 multarum rerum in rebus primordia mixta
816 sunt, ideo variis variae res rebus aluntur.
817 atque eadem magni refert primordia saepe
818 cum quibus et quali positura contineantur
819 et quos inter se dent motus accipiantque;
820 namque eadem caelum mare terras flumina solem
821 constituunt, eadem fruges arbusta animantis,
822 verum aliis alioque modo commixta moventur.
823 quin etiam passim nostris in versibus ipsis
824 multa elementa vides multis communia verbis,
825 cum tamen inter se versus ac verba necessest
826 confiteare et re et sonitu distare sonanti.
827 tantum elementa queunt permutato ordine solo;
828 at rerum quae sunt primordia, plura adhibere
829 possunt unde queant variae res quaeque creari.
830 Nunc et Anaxagorae scrutemur homoeomerian
831 quam Grai memorant nec nostra dicere lingua
832 concedit nobis patrii sermonis egestas,
833 sed tamen ipsam rem facilest exponere verbis.
834 principio, rerum quam dicit homoeomerian,
835 ossa videlicet e pauxillis atque minutis
836 ossibus hic et de pauxillis atque minutis
837 visceribus viscus gigni sanguenque creari
838 sanguinis inter se multis coeuntibus guttis
839 ex aurique putat micis consistere posse
840 aurum et de terris terram concrescere parvis,
841 ignibus ex ignis, umorem umoribus esse,
842 cetera consimili fingit ratione putatque.
843 nec tamen esse ulla de parte in rebus inane
844 concedit neque corporibus finem esse secandis.
845 quare in utraque mihi pariter ratione videtur
846 errare atque illi, supra quos diximus ante.
847 Adde quod inbecilla nimis primordia fingit;
848 si primordia sunt, simili quae praedita constant
849 natura atque ipsae res sunt aequeque laborant
850 et pereunt, neque ab exitio res ulla refrenat.
851 nam quid in oppressu valido durabit eorum,
852 ut mortem effugiat, leti sub dentibus ipsis?
853 ignis an umor an aura? quid horum? sanguen an ossa?
854 nil ut opinor, ubi ex aequo res funditus omnis
855 tam mortalis erit quam quae manifesta videmus
856 ex oculis nostris aliqua vi victa perire.
857 at neque reccidere ad nihilum res posse neque autem
858 crescere de nihilo testor res ante probatas.
859 Praeterea quoniam cibus auget corpus alitque,
860 scire licet nobis venas et sanguen et ossa
861 sive cibos omnis commixto corpore dicent
862 esse et habere in se nervorum corpora parva
863 ossaque et omnino venas partisque cruoris,
864 fiet uti cibus omnis et aridus et liquor ipse
865 ex alienigenis rebus constare putetur,
866 ossibus et nervis sanieque et sanguine mixto.
867 Praeterea quae cumque e terra corpora crescunt,
868 si sunt in terris, terram constare necessest
869 ex alienigenis, quae terris exoriuntur.
870 transfer item, totidem verbis utare licebit:
871 in lignis si flamma latet fumusque cinisque,
872 ex alienigenis consistant ligna necessest,
873 [praeterea tellus quae corpora cumque alit auget]
874 ex alienigenis, quae lignis ⟨ex⟩oriuntur.
875 Linquitur hic quaedam latitandi copia tenvis,
876 id quod Anaxagoras sibi sumit, ut omnibus omnis
877 res putet inmixtas rebus latitare, sed illud
878 apparere unum, cuius sint plurima mixta
879 et magis in promptu primaque in fronte locata.
880 quod tamen a vera longe ratione repulsumst;
881 conveniebat enim fruges quoque saepe, minaci
882 robore cum in saxi franguntur, mittere signum
883 sanguinis aut aliquid, nostro quae corpore aluntur.
884 cum lapidi in lapidem terimus, manare cruorem
885 consimili ratione herbis quoque saepe decebat,
886 et latices dulcis guttas similique sapore
887 mittere, lanigerae quali sunt ubere lactis,
888 scilicet et glebis terrarum saepe friatis
889 herbarum genera et fruges frondesque videri
890 dispertita inter terram latitare minute,
891 postremo in lignis cinerem fumumque videri,
892 cum praefracta forent, ignisque latere minutos.
893 quorum nil fieri quoniam manifesta docet res,
894 scire licet non esse in rebus res ita mixtas,
895 verum semina multimodis inmixta latere
896 multarum rerum in rebus communia debent.
897 'At saepe in magnis fit montibus' inquis 'ut altis
898 arboribus vicina cacumina summa terantur
899 inter se validis facere id cogentibus austris,
900 donec flammai fulserunt flore coorto.'
901 scilicet et non est lignis tamen insitus ignis,
902 verum semina sunt ardoris multa, terendo
903 quae cum confluxere, creant incendia silvis.
904 quod si facta foret silvis abscondita flamma,
905 non possent ullum tempus celarier ignes,
906 conficerent volgo silvas, arbusta cremarent.
907 iamne vides igitur, paulo quod diximus ante,
908 permagni referre eadem primordia saepe
909 cum quibus et quali positura contineantur
910 et quos inter se dent motus accipiantque,
911 atque eadem paulo inter se mutata creare
912 ignes et lignum? quo pacto verba quoque ipsa
913 inter se paulo mutatis sunt elementis,
914 cum ligna atque ignes distincta voce notemus.
915 Denique iam quae cumque in rebus cernis apertis
916 si fieri non posse putas, quin materiai
917 corpora consimili natura praedita fingas,
918 hac ratione tibi pereunt primordia rerum:
919 fiet uti risu tremulo concussa cachinnent
920 et lacrimis salsis umectent ora genasque.
921 Nunc age, quod super est, cognosce et clarius audi.
922 nec me animi fallit quam sint obscura; sed acri
923 percussit thyrso laudis spes magna meum cor
924 et simul incussit suavem mi in pectus amorem
925 Musarum, quo nunc instinctus mente vigenti
926 avia Pieridum peragro loca nullius ante
927 trita solo. iuvat integros accedere fontis
928 atque haurire iuvatque novos decerpere flores
929 insignemque meo capiti petere inde coronam,
930 unde prius nulli velarint tempora Musae;
931 primum quod magnis doceo de rebus et artis
932 religionum animum nodis exsolvere pergo,
933 deinde quod obscura de re tam lucida pango
934 carmina musaeo contingens cuncta lepore.
935 id quoque enim non ab nulla ratione videtur;
936 sed vel uti pueris absinthia taetra medentes
937 cum dare conantur, prius oras pocula circum
938 contingunt mellis dulci flavoque liquore,
939 ut puerorum aetas inprovida ludificetur
940 labrorum tenus, interea perpotet amarum
941 absinthi laticem deceptaque non capiatur,
942 sed potius tali facto recreata valescat,
943 sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque videtur
944 tristior esse quibus non est tractata, retroque
945 volgus abhorret ab hac, volui tibi suaviloquenti
946 carmine Pierio rationem exponere nostram
947 et quasi musaeo dulci contingere melle,
948 si tibi forte animum tali ratione tenere
949 versibus in nostris possem, dum perspicis omnem
950 naturam rerum, qua constet compta figura.
951 Sed quoniam docui solidissima materiai
952 corpora perpetuo volitare invicta per aevom,
953 nunc age, summai quaedam sit finis eorum
954 nec⟨ne⟩ sit, evolvamus; item quod inane repertumst
955 seu locus ac spatium, res in quo quaeque gerantur,
956 pervideamus utrum finitum funditus omne
957 constet an immensum pateat vasteque profundum.
958 Omne quod est igitur nulla regione viarum
959 finitumst; namque extremum debebat habere.
960 extremum porro nullius posse videtur
961 esse, nisi ultra sit quod finiat, ut videatur
962 quo non longius haec sensus natura sequatur.
963 nunc extra summam quoniam nihil esse fatendum,
964 non habet extremum, caret ergo fine modoque.
965 nec refert quibus adsistas regionibus eius;
966 usque adeo, quem quisque locum possedit, in omnis
967 tantundem partis infinitum omne relinquit.
968 Praeterea si iam finitum constituatur
969 omne quod est spatium, si quis procurrat ad oras
970 ultimus extremas iaciatque volatile telum,
971 id validis utrum contortum viribus ire
972 quo fuerit missum mavis longeque volare,
973 an prohibere aliquid censes obstareque posse?
974 alterutrum fatearis enim sumasque necessest.
975 quorum utrumque tibi effugium praecludit et omne
976 cogit ut exempta concedas fine patere.
977 nam sive est aliquid quod probeat efficiatque
978 quo minus quo missum est veniat finique locet se,
979 sive foras fertur, non est a fine profectum.
980 hoc pacto sequar atque, oras ubi cumque locaris
981 extremas, quaeram: quid telo denique fiet?
982 fiet uti nusquam possit consistere finis
983 effugiumque fugae prolatet copia semper.
984 Praeterea spatium summai totius omne
985 undique si inclusum certis consisteret oris
986 finitumque foret, iam copia materiai
987 undique ponderibus solidis confluxet ad imum
988 nec res ulla geri sub caeli tegmine posset
989 nec foret omnino caelum neque lumina solis,
990 quippe ubi materies omnis cumulata iaceret
991 ex infinito iam tempore subsidendo.
992 at nunc ni mirum requies data principiorum
993 corporibus nullast, quia nil est funditus imum,
994 quo quasi confluere et sedes ubi ponere possint.
995 semper in adsiduo motu res quaeque geruntur
996 partibus ⟨in⟩ cunctis, infernaque suppeditantur
997 ex infinito cita corpora materiai.
998 Postremo ante oculos res rem finire videtur;
999 aer dissaepit collis atque aera montes,
1000 terra mare et contra mare terras terminat omnis;
1001 omne quidem vero nihil est quod finiat extra.
1002 est igitur natura loci spatiumque profundi,
1003 quod neque clara suo percurrere fulmina cursu
1004 perpetuo possint aevi labentia tractu
1005 nec prorsum facere ut restet minus ire meando;
1006 usque adeo passim patet ingens copia rebus
1007 finibus exemptis in cunctas undique partis.
1008 Ipsa modum porro sibi rerum summa parare
1009 ne possit, natura tenet, quae corpus inane
1010 et quod inane autem est finiri corpore cogit,
1011 ut sic alternis infinita omnia reddat,
1012 aut etiam alterutrum, nisi terminet alterum eorum,
1013 simplice natura pateat tamen inmoderatum,
1014 nec mare nec tellus neque caeli lucida templa
1015 nec mortale genus nec divum corpora sancta
1016 exiguum possent horai sistere tempus;
1017 nam dispulsa suo de coetu materiai
1018 copia ferretur magnum per inane soluta,
1019 sive adeo potius numquam concreta creasset
1020 ullam rem, quoniam cogi disiecta nequisset.
1021 nam certe neque consilio primordia rerum
1022 ordine se suo quaeque sagaci mente locarunt
1023 nec quos quaeque ⟨darent motus pepigere profecto⟩
1024 sed quia multa modis multis mutata per omne
1025 ex infinito vexantur percita plagis,
1026 omne genus motus et coetus experiundo
1027 tandem deveniunt in talis disposituras,
1028 qualibus haec rerum consistit summa creata,
1029 et multos etiam magnos servata per annos
1030 ut semel in motus coniectast convenientis,
1031 efficit ut largis avidum mare fluminis undis
1032 integrent amnes et solis terra vapore
1033 fota novet fetus summissaque gens animantum
1034 floreat et vivant labentis aetheris ignes.
1035 quod nullo facerent pacto, nisi materiai
1036 ex infinito suboriri copia posset,
1037 unde amissa solent reparare in tempore quaeque.
1038 nam vel uti privata cibo natura animantum
1039 diffluit amittens corpus, sic omnia debent
1040 dissolui simul ac defecit suppeditare
1041 materies aliqua ratione aversa viai.
1042 nec plagae possunt extrinsecus undique summam
1043 conservare omnem, quae cumque est conciliata.
1044 cudere enim crebro possunt partemque morari,
1045 dum veniant aliae ac suppleri summa queatur;
1046 inter dum resilire tamen coguntur et una
1047 principiis rerum spatium tempusque fugai
1048 largiri, ut possint a coetu libera ferri.
1049 quare etiam atque etiam suboriri multa necessest,
1050 et tamen ut plagae quoque possint suppetere ipsae,
1051 infinita opus est vis undique materiai.
1052 Illud in his rebus longe fuge credere, Memmi,
1053 in medium summae quod dicunt omnia niti
1054 atque ideo mundi naturam stare sine ullis
1055 ictibus externis neque quoquam posse resolvi
1056 summa atque ima, quod in medium sint omnia nixa,
1057 ipsum si quicquam posse in se sistere credis,
1058 et quae pondera sunt sub terris omnia sursum
1059 nitier in terraque retro requiescere posta,
1060 ut per aquas quae nunc rerum simulacra videmus;
1061 et simili ratione animalia suppa vagari
1062 contendunt neque posse e terris in loca caeli
1063 reccidere inferiora magis quam corpora nostra
1064 sponte sua possint in caeli templa volare;
1065 illi cum videant solem, nos sidera noctis
1066 cernere et alternis nobiscum tempora caeli
1067 dividere et noctes parilis agitare diebus.
1068 sed vanus stolidis haec *
1069 amplexi quod habent perv *
1070 nam medium nihil esse potest *
1071 infinita; neque omnino, si iam ⟨medium sit⟩,
1072 possit ibi quicquam consistere *
1073 quam quavis alia longe ratione *
1074 omnis enim locus ac spatium, quod in⟨ane vocamus⟩,
1075 per medium, per non medium, concedere ⟨debet⟩
1076 aeque ponderibus, motus qua cumque feruntur.
1077 nec quisquam locus est, quo corpora cum venerunt,
1078 ponderis amissa vi possint stare ⟨in⟩ inani;
1079 nec quod inane autem est ulli subsistere debet,
1080 quin, sua quod natura petit, concedere pergat.
1081 haud igitur possunt tali ratione teneri
1082 res in concilium medii cuppedine victae.
1083 Praeterea quoniam non omnia corpora fingunt
1084 in medium niti, sed terrarum atque liquoris
1086 umorem ponti magnasque e montibus undas,
1085 et quasi terreno quae corpore contineantur,
1087 at contra tenuis exponunt aeris auras
1088 et calidos simul a medio differrier ignis,
1089 atque ideo totum circum tremere aethera signis
1090 et solis flammam per caeli caerula pasci,
1091 quod calor a medio fugiens se ibi conligat omnis,
1092 nec prorsum arboribus summos frondescere ramos
1093 posse, nisi a terris paulatim cuique cibatum
1094 ⟨lacuna: verso perdido⟩
1095 ⟨lacuna: verso perdido⟩
1096 ⟨lacuna: verso perdido⟩
1097 ⟨lacuna: verso perdido⟩
1098 ⟨lacuna: verso perdido⟩
1099 ⟨lacuna: verso perdido⟩
1100 ⟨lacuna: verso perdido⟩
1101 ⟨lacuna: verso perdido⟩
1102 ne volucri ritu flammarum moenia mundi
1103 diffugiant subito magnum per inane soluta
1104 et ne cetera consimili ratione sequantur
1105 neve ruant caeli tonitralia templa superne
1106 terraque se pedibus raptim subducat et omnis
1107 inter permixtas rerum caelique ruinas
1108 corpora solventes abeat per inane profundum,
1109 temporis ut puncto nihil extet reliquiarum
1110 desertum praeter spatium et primordia caeca.
1111 nam qua cumque prius de parti corpora desse
1112 constitues, haec rebus erit pars ianua leti,
1113 hac se turba foras dabit omnis materiai.
1114 Haec sic pernosces parva perductus opella;
1115 namque alid ex alio clarescet nec tibi caeca
1116 nox iter eripiet, quin ultima naturai
1117 pervideas: ita res accendent lumina rebus.