De Rerum Natura

Sobre a natureza das coisas — poema didático em seis livros

Titus Lucretius Carus (c. 99 — c. 55 a.C.)

Texto latino da Perseus Digital Library (Tufts University),

urn:cts:latinLit:phi0550.phi001.perseus-lat1. Obra completa: seis livros,

7.415 hexâmetros. A edição impressa de que o Perseus transcreveu não está

registrada em nenhum dos seus metadados^[pa1].

Introdução

Poema didático em hexâmetros que expõe a física de Epicuro em latim: a matéria

é feita de átomos e vazio, nada nasce do nada, a alma é corpórea e perece com o

corpo, os deuses existem mas não se ocupam de nós. O objetivo declarado é

terapêutico — libertar o leitor do medo da morte e do medo dos deuses, que

Lucrécio trata como a mesma doença.

A cronologia do autor é um problema aberto: Jerônimo dá 94–50 a.C. e a história

do filtro amoroso e do suicídio; Donato implica datas incompatíveis. O poema

ficou inacabado — o livro VI termina abruptamente na peste de Atenas, sem o

fecho que a arquitetura da obra pede. O campo year_original traz −55, data

convencional da publicação póstuma, e não deve ser lido como estabelecida^[pa8].

Vale registrar por que esta obra está aqui. O De rerum natura sobreviveu num

único fio: em 1417 Poggio Bracciolini, secretário papal então desempregado,

encontrou um manuscrito num mosteiro alemão — provavelmente Fulda — e mandou

copiá-lo. Todos os exemplares modernos descendem dessa cópia e de dois códices

carolíngios do século IX. Um poema de sete mil versos que sustenta que o mundo

é feito de átomos e que a alma morre atravessou mil anos pendurado em três

manuscritos.

A edição

O cabeçalho TEI, o registro do catálogo do Perseus e o arquivo de rastreamento

local concordam em não informar de que edição impressa o texto foi

transcrito^[pa1]. O que o próprio texto permite afirmar:

Grafia com trema — aër, aëris, poëtae, coërcet, suësse^[pa2] — e

resíduos de ligadura æ^[pa3]. Composição do século XIX; edições modernas

imprimem ae seco. O trema não é ornamento: indica que o ae conta como

duas sílabas, informação métrica.

31 versos atetizados pelo editor e 20 lacunas assinaladas^[pa4].

41 suplementos conjecturais dentro de verso e 84 palavras excluídas^[pa5].

Cinco transposições: versos que o editor imprime fora da ordem numérica, por

julgá-los deslocados no arquétipo^[pa9].

Esse conjunto é assinatura suficiente para identificar a edição contra um

exemplar impresso. Enquanto isso não for feito, editor permanece null.

Sistema de citação

A referência canônica é livro e verso — 1.62, 3.830, 5.1105. A numeração

vem do atributo n do TEI e nunca foi recontada aqui. Cada verso carrega sua

âncora (^lucr-1-62), de modo que todo endereço é alvo direto de link e de

busca canônica. Os livros correm sem subdivisão interna, porque a edição não a

tem^[pa6].

Livro I — Liber Primus

1 Aeneadum genetrix, hominum divomque voluptas,

2 alma Venus, caeli subter labentia signa

3 quae mare navigerum, quae terras frugiferentis

4 concelebras, per te quoniam genus omne animantum

5 concipitur visitque exortum lumina solis:

6 te, dea, te fugiunt venti, te nubila caeli

7 adventumque tuum, tibi suavis daedala tellus

8 summittit flores, tibi rident aequora ponti

9 placatumque nitet diffuso lumine caelum.

10 nam simul ac species patefactast verna diei

11 et reserata viget genitabilis aura favoni,

12 aeriae primum volucris te, diva, tuumque

13 significant initum perculsae corda tua vi.

15 inde ferae pecudes persultant pabula laeta

14 et rapidos tranant amnis: ita capta lepore

16 te sequitur cupide quo quamque inducere pergis.

17 denique per maria ac montis fluviosque rapacis

18 frondiferasque domos avium camposque virentis

19 omnibus incutiens blandum per pectora amorem

20 efficis ut cupide generatim saecla propagent.

21 quae quoniam rerum naturam sola gubernas

22 nec sine te quicquam dias in luminis oras

23 exoritur neque fit laetum neque amabile quicquam,

24 te sociam studeo scribendis versibus esse,

25 quos ego de rerum natura pangere conor

26 Memmiadae nostro, quem tu, dea, tempore in omni

27 omnibus ornatum voluisti excellere rebus.

28 quo magis aeternum da dictis, diva, leporem.

29 effice ut interea fera moenera militiai

30 per maria ac terras omnis sopita quiescant;

31 nam tu sola potes tranquilla pace iuvare

32 mortalis, quoniam belli fera moenera Mavors

33 armipotens regit, in gremium qui saepe tuum se

34 reiicit aeterno devictus vulnere amoris,

35 atque ita suspiciens tereti cervice reposta

36 pascit amore avidos inhians in te, dea, visus

37 eque tuo pendet resupini spiritus ore.

38 hunc tu, diva, tuo recubantem corpore sancto

39 circum fusa super, suavis ex ore loquellas

40 funde petens placidam Romanis, incluta, pacem;

41 nam neque nos agere hoc patriai tempore iniquo

42 possumus aequo animo nec Memmi clara propago

43 talibus in rebus communi desse saluti.

44 omnis enim per se divum natura necessest

45 immortali aevo summa cum pace fruatur

46 semota ab nostris rebus seiunctaque longe;

47 nam privata dolore omni, privata periclis,

48 ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri,

49 nec bene promeritis capitur nec tangitur ira.

50 Quod super est, vacuas auris animumque sagacem

51 semotum a curis adhibe veram ad rationem,

52 ne mea dona tibi studio disposta fideli,

53 intellecta prius quam sint, contempta relinquas.

54 nam tibi de summa caeli ratione deumque

55 disserere incipiam et rerum primordia pandam,

56 unde omnis natura creet res, auctet alatque,

57 quove eadem rursum natura perempta resolvat,

58 quae nos materiem et genitalia corpora rebus

59 reddunda in ratione vocare et semina rerum

60 appellare suemus et haec eadem usurpare

61 corpora prima, quod ex illis sunt omnia primis.

62 Humana ante oculos foede cum vita iaceret

63 in terris oppressa gravi sub religione,

64 quae caput a caeli regionibus ostendebat

65 horribili super aspectu mortalibus instans,

66 primum Graius homo mortalis tollere contra

67 est oculos ausus primusque obsistere contra;

68 quem neque fama deum nec fulmina nec minitanti

69 murmure compressit caelum, sed eo magis acrem

70 inritat animi virtutem, effringere ut arta

71 naturae primus portarum claustra cupiret.

72 ergo vivida vis animi pervicit et extra

73 processit longe flammantia moenia mundi

74 atque omne immensum peragravit mente animoque,

75 unde refert nobis victor quid possit oriri,

76 quid nequeat, finita potestas denique cuique

77 qua nam sit ratione atque alte terminus haerens.

78 quare religio pedibus subiecta vicissim

79 opteritur, nos exaequat victoria caelo.

80 Illud in his rebus vereor, ne forte rearis

81 impia te rationis inire elementa viamque

82 indugredi sceleris. quod contra saepius illa

83 religio peperit scelerosa atque impia facta.

84 Aulide quo pacto Triviai virginis aram

85 Iphianassai turparunt sanguine foede

86 ductores Danaum delecti, prima virorum.

87 cui simul infula virgineos circum data comptus

88 ex utraque pari malarum parte profusast,

89 et maestum simul ante aras adstare parentem

90 sensit et hunc propter ferrum celare ministros

91 aspectuque suo lacrimas effundere civis,

92 muta metu terram genibus summissa petebat.

93 nec miserae prodesse in tali tempore quibat,

94 quod patrio princeps donarat nomine regem;

95 nam sublata virum manibus tremibundaque ad aras

96 deductast, non ut sollemni more sacrorum

97 perfecto posset claro comitari Hymenaeo,

98 sed casta inceste nubendi tempore in ipso

99 hostia concideret mactatu maesta parentis,

100 exitus ut classi felix faustusque daretur.

101 tantum religio potuit suadere malorum.

102 Tutemet a nobis iam quovis tempore vatum

103 terriloquis victus dictis desciscere quaeres.

104 quippe etenim quam multa tibi iam fingere possunt

105 somnia, quae vitae rationes vertere possint

106 fortunasque tuas omnis turbare timore!

107 et merito; nam si certam finem esse viderent

108 aerumnarum homines, aliqua ratione valerent

109 religionibus atque minis obsistere vatum.

110 nunc ratio nulla est restandi, nulla facultas,

111 aeternas quoniam poenas in morte timendum.

112 ignoratur enim quae sit natura animai,

113 nata sit an contra nascentibus insinuetur

114 et simul intereat nobiscum morte dirempta

115 an tenebras Orci visat vastasque lacunas

116 an pecudes alias divinitus insinuet se,

117 Ennius ut noster cecinit, qui primus amoeno

118 detulit ex Helicone perenni fronde coronam,

119 per gentis Italas hominum quae clara clueret;

120 etsi praeterea tamen esse Acherusia templa

121 Ennius aeternis exponit versibus edens,

122 quo neque permaneant animae neque corpora nostra,

123 sed quaedam simulacra modis pallentia miris;

124 unde sibi exortam semper florentis Homeri

125 commemorat speciem lacrimas effundere salsas

126 coepisse et rerum naturam expandere dictis.

127 qua propter bene cum superis de rebus habenda

128 nobis est ratio, solis lunaeque meatus

129 qua fiant ratione, et qua vi quaeque gerantur

130 in terris, tunc cum primis ratione sagaci

131 unde anima atque animi constet natura videndum,

132 et quae res nobis vigilantibus obvia mentes

133 terrificet morbo adfectis somnoque sepultis,

134 cernere uti videamur eos audireque coram,

135 morte obita quorum tellus amplectitur ossa.

136 Nec me animi fallit Graiorum obscura reperta

137 difficile inlustrare Latinis versibus esse,

138 multa novis verbis praesertim cum sit agendum

139 propter egestatem linguae et rerum novitatem;

140 sed tua me virtus tamen et sperata voluptas

141 suavis amicitiae quemvis efferre laborem

142 suadet et inducit noctes vigilare serenas

143 quaerentem dictis quibus et quo carmine demum

144 clara tuae possim praepandere lumina menti,

145 res quibus occultas penitus convisere possis.

146 hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest

147 non radii solis neque lucida tela diei

148 discutiant, sed naturae species ratioque.

149 Principium cuius hinc nobis exordia sumet,

150 nullam rem e nihilo gigni divinitus umquam.

151 quippe ita formido mortalis continet omnis,

152 quod multa in terris fieri caeloque tuentur,

153 quorum operum causas nulla ratione videre

154 possunt ac fieri divino numine rentur.

156 quas ob res ubi viderimus nil posse creari

157 de nihilo, tum quod sequimur iam rectius inde

158 perspiciemus, et unde queat res quaeque creari

155 et quo quaeque modo fiant opera sine divom.

159 Nam si de nihilo fierent, ex omnibus rebus

160 omne genus nasci posset, nil semine egeret.

161 e mare primum homines, e terra posset oriri

162 squamigerum genus et volucres erumpere caelo;

163 armenta atque aliae pecudes, genus omne ferarum,

164 incerto partu culta ac deserta tenerent.

165 nec fructus idem arboribus constare solerent,

166 sed mutarentur, ferre omnes omnia possent.

167 quippe ubi non essent genitalia corpora cuique,

168 qui posset mater rebus consistere certa?

169 at nunc seminibus quia certis quaeque creantur,

170 inde enascitur atque oras in luminis exit,

171 materies ubi inest cuiusque et corpora prima;

172 atque hac re nequeunt ex omnibus omnia gigni,

173 quod certis in rebus inest secreta facultas.

174 Praeterea cur vere rosam, frumenta calore,

175 vites autumno fundi suadente videmus,

176 si non, certa suo quia tempore semina rerum

177 cum confluxerunt, patefit quod cumque creatur,

178 dum tempestates adsunt et vivida tellus

179 tuto res teneras effert in luminis oras?

180 quod si de nihilo fierent, subito exorerentur

181 incerto spatio atque alienis partibus anni,

182 quippe ubi nulla forent primordia, quae genitali

183 concilio possent arceri tempore iniquo.

184 Nec porro augendis rebus spatio foret usus

185 seminis ad coitum, si e nilo crescere possent;

186 nam fierent iuvenes subito ex infantibus parvis

187 e terraque exorta repente arbusta salirent.

188 quorum nil fieri manifestum est, omnia quando

189 paulatim crescunt, ut par est semine certo,

190 crescentesque genus servant; ut noscere possis

191 quicque sua de materia grandescere alique.

192 Huc accedit uti sine certis imbribus anni

193 laetificos nequeat fetus submittere tellus

194 nec porro secreta cibo natura animantum

195 propagare genus possit vitamque tueri;

196 ut potius multis communia corpora rebus

197 multa putes esse, ut verbis elementa videmus,

198 quam sine principiis ullam rem existere posse.

199 Denique cur homines tantos natura parare

200 non potuit, pedibus qui pontum per vada possent

201 transire et magnos manibus divellere montis

202 multaque vivendo vitalia vincere saecla,

203 si non, materies quia rebus reddita certast

204 gignundis, e qua constat quid possit oriri?

205 nil igitur fieri de nilo posse fatendumst,

206 semine quando opus est rebus, quo quaeque creatae

207 aeris in teneras possint proferrier auras.

208 Postremo quoniam incultis praestare videmus

209 culta loca et manibus melioris reddere fetus,

210 esse videlicet in terris primordia rerum

211 quae nos fecundas vertentes vomere glebas

212 terraique solum subigentes cimus ad ortus;

213 quod si nulla forent, nostro sine quaeque labore

214 sponte sua multo fieri meliora videres.

215 Huc accedit uti quicque in sua corpora rursum

216 dissoluat natura neque ad nihilum interemat res.

217 nam siquid mortale e cunctis partibus esset,

218 ex oculis res quaeque repente erepta periret;

219 nulla vi foret usus enim, quae partibus eius

220 discidium parere et nexus exsolvere posset.

221 quod nunc, aeterno quia constant semine quaeque,

222 donec vis obiit, quae res diverberet ictu

223 aut intus penetret per inania dissoluatque,

224 nullius exitium patitur natura videri.

225 Praeterea quae cumque vetustate amovet aetas,

226 si penitus peremit consumens materiem omnem,

227 unde animale genus generatim in lumina vitae

228 redducit Venus, aut redductum daedala tellus

229 unde alit atque auget generatim pabula praebens?

230 unde mare ingenuei fontes externaque longe

231 flumina suppeditant? unde aether sidera pascit?

232 omnia enim debet, mortali corpore quae sunt,

233 infinita aetas consumpse ante acta diesque.

234 quod si in eo spatio atque ante acta aetate fuere

235 e quibus haec rerum consistit summa refecta,

236 inmortali sunt natura praedita certe.

237 haud igitur possunt ad nilum quaeque reverti.

238 Denique res omnis eadem vis causaque volgo

239 conficeret, nisi materies aeterna teneret,

240 inter se nexus minus aut magis indupedita;

241 tactus enim leti satis esset causa profecto,

242 quippe ubi nulla forent aeterno corpore, quorum

243 contextum vis deberet dissolvere quaeque.

244 at nunc, inter se quia nexus principiorum

245 dissimiles constant aeternaque materies est,

246 incolumi remanent res corpore, dum satis acris

247 vis obeat pro textura cuiusque reperta.

248 haud igitur redit ad nihilum res ulla, sed omnes

249 discidio redeunt in corpora materiai.

250 postremo pereunt imbres, ubi eos pater aether

251 in gremium matris terrai praecipitavit;

252 at nitidae surgunt fruges ramique virescunt

253 arboribus, crescunt ipsae fetuque gravantur.

254 hinc alitur porro nostrum genus atque ferarum,

255 hinc laetas urbes pueris florere videmus

256 frondiferasque novis avibus canere undique silvas,

257 hinc fessae pecudes pinguis per pabula laeta

258 corpora deponunt et candens lacteus umor

259 uberibus manat distentis, hinc nova proles

260 artubus infirmis teneras lasciva per herbas

261 ludit lacte mero mentes perculsa novellas.

262 haud igitur penitus pereunt quaecumque videntur,

263 quando alit ex alio reficit natura nec ullam

264 rem gigni patitur nisi morte adiuta aliena.

265 Nunc age, res quoniam docui non posse creari

266 de nihilo neque item genitas ad nil revocari,

267 ne qua forte tamen coeptes diffidere dictis,

268 quod nequeunt oculis rerum primordia cerni,

269 accipe praeterea quae corpora tute necessest

270 confiteare esse in rebus nec posse videri.

271 Principio venti vis verberat incita corpus

272 ingentisque ruit navis et nubila differt,

273 inter dum rapido percurrens turbine campos

274 arboribus magnis sternit montisque supremos

275 silvifragis vexat flabris: ita perfurit acri

276 cum fremitu saevitque minaci murmure pontus.

277 sunt igitur venti ni mirum corpora caeca,

278 quae mare, quae terras, quae denique nubila caeli

279 verrunt ac subito vexantia turbine raptant,

280 nec ratione fluunt alia stragemque propagant

281 et cum mollis aquae fertur natura repente

282 flumine abundanti, quam largis imbribus auget

283 montibus ex altis magnus decursus aquai

284 fragmina coniciens silvarum arbustaque tota,

285 nec validi possunt pontes venientis aquai

286 vim subitam tolerare: ita magno turbidus imbri

287 molibus incurrit validis cum viribus amnis,

288 dat sonitu magno stragem volvitque sub undis

289 grandia saxa, ruit qua quidquid fluctibus obstat.

290 sic igitur debent venti quoque flamina ferri,

291 quae vel uti validum cum flumen procubuere

292 quam libet in partem, trudunt res ante ruuntque

293 impetibus crebris, inter dum vertice torto

294 corripiunt rapidique rotanti turbine portant.

295 quare etiam atque etiam sunt venti corpora caeca,

296 quandoquidem factis et moribus aemula magnis

297 amnibus inveniuntur, aperto corpore qui sunt.

298 Tum porro varios rerum sentimus odores

299 nec tamen ad naris venientis cernimus umquam

300 nec calidos aestus tuimur nec frigora quimus

301 usurpare oculis nec voces cernere suemus;

302 quae tamen omnia corporea constare necessest

303 natura, quoniam sensus inpellere possunt;

304 tangere enim et tangi, nisi corpus, nulla potest res.

305 Denique fluctifrago suspensae in litore vestis

306 uvescunt, eaedem dispansae in sole serescunt.

307 at neque quo pacto persederit umor aquai

308 visumst nec rursum quo pacto fugerit aestu.

309 in parvas igitur partis dispergitur umor,

310 quas oculi nulla possunt ratione videre.

311 quin etiam multis solis redeuntibus annis

312 anulus in digito subter tenuatur habendo,

313 stilicidi casus lapidem cavat, uncus aratri

314 ferreus occulte decrescit vomer in arvis,

315 strataque iam volgi pedibus detrita viarum

316 saxea conspicimus; tum portas propter aena

317 signa manus dextras ostendunt adtenuari

318 saepe salutantum tactu praeterque meantum.

319 haec igitur minui, cum sint detrita, videmus.

320 sed quae corpora decedant in tempore quoque,

321 invida praeclusit speciem natura videndi.

322 Postremo quae cumque dies naturaque rebus

323 paulatim tribuit moderatim crescere cogens,

324 nulla potest oculorum acies contenta tueri,

325 nec porro quae cumque aevo macieque senescunt,

326 nec, mare quae impendent, vesco sale saxa peresa

327 quid quoque amittant in tempore cernere possis.

328 corporibus caecis igitur natura gerit res.

329 Nec tamen undique corporea stipata tenentur

330 omnia natura; namque est in rebus inane.

331 quod tibi cognosse in multis erit utile rebus

332 nec sinet errantem dubitare et quaerere semper

333 de summa rerum et nostris diffidere dictis.

334 qua propter locus est intactus inane vacansque.

335 quod si non esset, nulla ratione moveri

336 res possent; namque officium quod corporis exstat,

337 officere atque obstare, id in omni tempore adesset

338 omnibus; haud igitur quicquam procedere posset,

339 principium quoniam cedendi nulla daret res.

340 at nunc per maria ac terras sublimaque caeli

341 multa modis multis varia ratione moveri

342 cernimus ante oculos, quae, si non esset inane,

343 non tam sollicito motu privata carerent

344 quam genita omnino nulla ratione fuissent,

345 undique materies quoniam stipata quiesset.

346 Praeterea quamvis solidae res esse putentur,

347 hinc tamen esse licet raro cum corpore cernas.

348 in saxis ac speluncis permanat aquarum

349 liquidus umor et uberibus flent omnia guttis.

350 dissipat in corpus sese cibus omne animantum;

351 crescunt arbusta et fetus in tempore fundunt,

352 quod cibus in totas usque ab radicibus imis

353 per truncos ac per ramos diffunditur omnis.

354 inter saepta meant voces et clausa domorum

355 transvolitant, rigidum permanat frigus ad ossa.

356 quod nisi inania sint, qua possent corpora quaeque

357 transire, haud ulla fieri ratione videres.

358 Denique cur alias aliis praestare videmus

359 pondere res rebus nihilo maiore figura?

360 nam si tantundemst in lanae glomere quantum

361 corporis in plumbo est, tantundem pendere par est,

362 corporis officiumst quoniam premere omnia deorsum,

363 contra autem natura manet sine pondere inanis.

364 ergo quod magnumst aeque leviusque videtur,

365 ni mirum plus esse sibi declarat inanis;

366 at contra gravius plus in se corporis esse

367 dedicat et multo vacui minus intus habere.

368 est igitur ni mirum id quod ratione sagaci

369 quaerimus, admixtum rebus, quod inane vocamus.

370 Illud in his rebus ne te deducere vero

371 possit, quod quidam fingunt, praecurrere cogor.

372 cedere squamigeris latices nitentibus aiunt

373 et liquidas aperire vias, quia post loca pisces

374 linquant, quo possint cedentes confluere undae;

375 sic alias quoque res inter se posse moveri

376 et mutare locum, quamvis sint omnia plena.

377 scilicet id falsa totum ratione receptumst.

378 nam quo squamigeri poterunt procedere tandem,

379 ni spatium dederint latices? concedere porro

380 quo poterunt undae, cum pisces ire nequibunt?

381 aut igitur motu privandumst corpora quaeque

382 aut esse admixtum dicundumst rebus inane,

383 unde initum primum capiat res quaeque movendi.

384 Postremo duo de concursu corpora lata

385 si cita dissiliant, nempe aer omne necessest,

386 inter corpora quod fiat, possidat inane.

387 is porro quamvis circum celerantibus auris

388 confluat, haud poterit tamen uno tempore totum

389 compleri spatium; nam primum quemque necessest

390 occupet ille locum, deinde omnia possideantur.

391 quod si forte aliquis, cum corpora dissiluere,

392 tum putat id fieri quia se condenseat aer,

393 errat; nam vacuum tum fit quod non fuit ante

394 et repletur item vacuum quod constitit ante,

395 nec tali ratione potest denserier aer

396 nec, si iam posset, sine inani posset, opinor,

397 ipse in se trahere et partis conducere in unum.

398 Qua propter, quamvis causando multa moreris,

399 esse in rebus inane tamen fateare necessest.

400 multaque praeterea tibi possum commemorando

401 argumenta fidem dictis conradere nostris.

402 verum animo satis haec vestigia parva sagaci

403 sunt, per quae possis cognoscere cetera tute.

404 namque canes ut montivagae persaepe ferai

405 naribus inveniunt intectas fronde quietes,

406 cum semel institerunt vestigia certa viai,

407 sic alid ex alio per te tute ipse videre

408 talibus in rebus poteris caecasque latebras

409 insinuare omnis et verum protrahere inde.

410 quod si pigraris paulumve recesseris ab re,

411 hoc tibi de plano possum promittere, Memmi:

412 usque adeo largos haustus e fontibus magnis

413 lingua meo suavis diti de pectore fundet,

414 ut verear ne tarda prius per membra senectus

415 serpat et in nobis vitai claustra resolvat,

416 quam tibi de quavis una re versibus omnis

417 argumentorum sit copia missa per auris.

418 Sed nunc ut repetam coeptum pertexere dictis,

419 omnis ut est igitur per se natura duabus

420 constitit in rebus; nam corpora sunt et inane,

421 haec in quo sita sunt et qua diversa moventur.

422 corpus enim per se communis dedicat esse

423 sensus; cui nisi prima fides fundata valebit,

424 haut erit occultis de rebus quo referentes

425 confirmare animi quicquam ratione queamus.

426 tum porro locus ac spatium, quod inane vocamus,

427 si nullum foret, haut usquam sita corpora possent

428 esse neque omnino quoquam diversa meare;

429 id quod iam supera tibi paulo ostendimus ante.

430 praeterea nihil est quod possis dicere ab omni

431 corpore seiunctum secretumque esse ab inani,

432 quod quasi tertia sit numero natura reperta.

433 nam quod cumque erit, esse aliquid debebit id ipsum

434 augmine vel grandi vel parvo denique, dum sit;

435 cui si tactus erit quamvis levis exiguusque,

436 corporis augebit numerum summamque sequetur;

437 sin intactile erit, nulla de parte quod ullam

438 rem prohibere queat per se transire meantem,

439 scilicet hoc id erit, vacuum quod inane vocamus.

440 Praeterea per se quod cumque erit, aut faciet quid

441 aut aliis fungi debebit agentibus ipsum

442 aut erit ut possint in eo res esse gerique.

443 at facere et fungi sine corpore nulla potest res

444 nec praebere locum porro nisi inane vacansque.

445 ergo praeter inane et corpora tertia per se

446 nulla potest rerum in numero natura relinqui,

447 nec quae sub sensus cadat ullo tempore nostros

448 nec ratione animi quam quisquam possit apisci.

449 Nam quae cumque cluent, aut his coniuncta duabus

450 rebus ea invenies aut horum eventa videbis.

451 coniunctum est id quod nusquam sine permitiali

452 discidio potis est seiungi seque gregari,

453 pondus uti saxis, calor ignis, liquor aquai,

454 tactus corporibus cunctis, intactus inani.

455 servitium contra paupertas divitiaeque,

456 libertas bellum concordia cetera quorum

457 adventu manet incolumis natura abituque,

458 haec soliti sumus, ut par est, eventa vocare.

459 tempus item per se non est, sed rebus ab ipsis

460 consequitur sensus, transactum quid sit in aevo,

461 tum quae res instet, quid porro deinde sequatur;

462 nec per se quemquam tempus sentire fatendumst

463 semotum ab rerum motu placidaque quiete.

464 denique Tyndaridem raptam belloque subactas

465 Troiiugenas gentis cum dicunt esse, videndumst

466 ne forte haec per se cogant nos esse fateri,

467 quando ea saecla hominum, quorum haec eventa fuerunt,

468 inrevocabilis abstulerit iam praeterita aetas;

469 namque aliud terris, aliud regionibus ipsis

470 eventum dici poterit quod cumque erit actum.

471 denique materies si rerum nulla fuisset

472 nec locus ac spatium, res in quo quaeque geruntur,

473 numquam Tyndaridis forma conflatus amore

474 ignis Alexandri Phrygio sub pectore gliscens

475 clara accendisset saevi certamina belli

476 nec clam durateus Troiianis Pergama partu

477 inflammasset equos nocturno Graiiugenarum;

478 perspicere ut possis res gestas funditus omnis

479 non ita uti corpus per se constare neque esse

480 nec ratione cluere eadem qua constet inane,

481 sed magis ut merito possis eventa vocare

482 corporis atque loci, res in quo quaeque gerantur.

483 Corpora sunt porro partim primordia rerum,

484 partim concilio quae constant principiorum.

485 sed quae sunt rerum primordia, nulla potest vis

486 stinguere; nam solido vincunt ea corpore demum.

487 etsi difficile esse videtur credere quicquam

488 in rebus solido reperiri corpore posse.

489 transit enim fulmen caeli per saepta domorum

490 clamor ut ac voces, ferrum candescit in igni

491 dissiliuntque fero ferventi saxa vapore;

492 cum labefactatus rigor auri solvitur aestu,

493 tum glacies aeris flamma devicta liquescit;

494 permanat calor argentum penetraleque frigus,

495 quando utrumque manu retinentes pocula rite

496 sensimus infuso lympharum rore superne.

497 usque adeo in rebus solidi nihil esse videtur.

498 sed quia vera tamen ratio naturaque rerum

499 cogit, ades, paucis dum versibus expediamus

500 esse ea quae solido atque aeterno corpore constent,

501 semina quae rerum primordiaque esse docemus,

502 unde omnis rerum nunc constet summa creata.

503 Principio quoniam duplex natura duarum

504 dissimilis rerum longe constare repertast,

505 corporis atque loci, res in quo quaeque geruntur,

506 esse utramque sibi per se puramque necessest.

507 nam qua cumque vacat spatium, quod inane vocamus,

508 corpus ea non est; qua porro cumque tenet se

509 corpus, ea vacuum nequaquam constat inane.

510 sunt igitur solida ac sine inani corpora prima.

511 Praeterea quoniam genitis in rebus inanest,

512 materiem circum solidam constare necessest;

513 nec res ulla potest vera ratione probari

514 corpore inane suo celare atque intus habere,

515 si non, quod cohibet, solidum constare relinquas.

516 id porro nihil esse potest nisi materiai

517 concilium, quod inane queat rerum cohibere.

518 materies igitur, solido quae corpore constat,

519 esse aeterna potest, cum cetera dissoluantur.

520 Tum porro si nil esset quod inane vocaret,

521 omne foret solidum; nisi contra corpora certa

522 essent quae loca complerent quae cumque tenerent

523 omne quod est spatium, vacuum constaret inane.

524 alternis igitur ni mirum corpus inani

525 distinctum, quoniam nec plenum naviter extat

526 nec porro vacuum; sunt ergo corpora certa,

527 quae spatium pleno possint distinguere inane.

528 haec neque dissolui plagis extrinsecus icta

529 possunt nec porro penitus penetrata retexi

530 nec ratione queunt alia temptata labare;

531 id quod iam supra tibi paulo ostendimus ante.

532 nam neque conlidi sine inani posse videtur

533 quicquam nec frangi nec findi in bina secando

534 nec capere umorem neque item manabile frigus

535 nec penetralem ignem, quibus omnia conficiuntur.

536 et quo quaeque magis cohibet res intus inane,

537 tam magis his rebus penitus temptata labascit.

538 ergo si solida ac sine inani corpora prima

539 sunt ita uti docui, sint haec aeterna necessest.

540 Praeterea nisi materies aeterna fuisset,

541 antehac ad nihilum penitus res quaeque redissent

542 de nihiloque renata forent quae cumque videmus.

543 at quoniam supra docui nil posse creari

544 de nihilo neque quod genitumst ad nil revocari,

545 esse inmortali primordia corpore debent,

546 dissolui quo quaeque supremo tempore possint,

547 materies ut subpeditet rebus reparandis.

548 sunt igitur solida primordia simplicitate

549 nec ratione queunt alia servata per aevom

550 ex infinito iam tempore res reparare.

551 denique si nullam finem natura parasset

552 frangendis rebus, iam corpora materiai

553 usque redacta forent aevo frangente priore,

554 ut nihil ex illis a certo tempore posset

555 conceptum summum aetatis pervadere finem.

556 nam quidvis citius dissolvi posse videmus

557 quam rursus refici; qua propter longa diei

558 infinita aetas ante acti temporis omnis

559 quod fregisset adhuc disturbans dissoluensque,

560 numquam relicuo reparari tempore posset.

561 at nunc ni mirum frangendi reddita finis

562 certa manet, quoniam refici rem quamque videmus

563 et finita simul generatim tempora rebus

564 stare, quibus possint aevi contingere florem.

565 Huc accedit uti, solidissima materiai

566 corpora cum constant, possint tamen omnia reddi,

567 mollia quae fiunt, aer aqua terra vapores,

568 quo pacto fiant et qua vi quaeque gerantur,

569 admixtum quoniam semel est in rebus inane.

570 at contra si mollia sint primordia rerum,

571 unde queant validi silices ferrumque creari,

572 non poterit ratio reddi; nam funditus omnis

573 principio fundamenti natura carebit.

574 sunt igitur solida pollentia simplicitate,

575 quorum condenso magis omnia conciliatu

576 artari possunt validasque ostendere viris.

577 porro si nullast frangendis reddita finis

578 corporibus, tamen ex aeterno tempore quaeque

579 nunc etiam superare necessest corpora rebus,

580 quae non dum clueant ullo temptata periclo.

581 at quoniam fragili natura praedita constant,

582 discrepat aeternum tempus potuisse manere

583 innumerabilibus plagis vexata per aevom.

584 Denique iam quoniam generatim reddita finis

585 crescendi rebus constat vitamque tenendi,

586 et quid quaeque queant per foedera naturai,

587 quid porro nequeant, sancitum quando quidem extat,

588 nec commutatur quicquam, quin omnia constant

589 usque adeo, variae volucres ut in ordine cunctae

590 ostendant maculas generalis corpore inesse,

591 inmutabilis materiae quoque corpus habere

592 debent ni mirum; nam si primordia rerum

593 commutari aliqua possent ratione revicta,

594 incertum quoque iam constet quid possit oriri,

595 quid nequeat, finita potestas denique cuique

596 qua nam sit ratione atque alte terminus haerens,

597 nec totiens possent generatim saecla referre

598 naturam mores victum motusque parentum.

599 Tum porro quoniam est extremum quodque cacumen

600 corporis illius, quod nostri cernere sensus

601 iam nequeunt, id ni mirum sine partibus extat

602 et minima constat natura nec fuit umquam

603 per se secretum neque post hac esse valebit,

604 alterius quoniamst ipsum pars primaque et una,

605 inde aliae atque aliae similes ex ordine partes

606 agmine condenso naturam corporis explent;

607 quae quoniam per se nequeunt constare, necessest

608 haerere unde queant nulla ratione revelli.

609 sunt igitur solida primordia simplicitate,

610 quae minimis stipata cohaerent partibus arte.

611 non ex illorum conventu conciliata,

612 sed magis aeterna pollentia simplicitate,

613 unde neque avelli quicquam neque deminui iam

614 concedit natura reservans semina rebus.

615 Praeterea nisi erit minimum, parvissima quaeque

616 corpora constabunt ex partibus infinitis,

617 quippe ubi dimidiae partis pars semper habebit

618 dimidiam partem nec res praefiniet ulla.

619 ergo rerum inter summam minimamque quod escit,

620 nil erit ut distet; nam quamvis funditus omnis

621 summa sit infinita, tamen, parvissima quae sunt,

622 ex infinitis constabunt partibus aeque.

623 quod quoniam ratio reclamat vera negatque

624 credere posse animum, victus fateare necessest

625 esse ea quae nullis iam praedita partibus extent

626 et minima constent natura. quae quoniam sunt,

627 illa quoque esse tibi solida atque aeterna fatendum.

628 Denique si minimas in partis cuncta resolvi

629 cogere consuesset rerum natura creatrix,

630 iam nihil ex illis eadem reparare valeret

631 propterea quia, quae nullis sunt partibus aucta,

632 non possunt ea quae debet genitalis habere

633 materies, varios conexus pondera plagas

634 concursus motus, per quas res quaeque geruntur.

635 Quapropter qui materiem rerum esse putarunt

636 ignem atque ex igni summam consistere solo,

637 magno opere a vera lapsi ratione videntur.

638 Heraclitus init quorum dux proelia primus,

639 clarus ⟨ob⟩ obscuram linguam magis inter inanis

640 quamde gravis inter Graios, qui vera requirunt;

641 omnia enim stolidi magis admirantur amantque,

642 inversis quae sub verbis latitantia cernunt,

643 veraque constituunt quae belle tangere possunt

644 auris et lepido quae sunt fucata sonore.

645 Nam cur tam variae res possent esse, requiro,

646 ex uno si sunt igni puroque creatae?

647 nil prodesset enim calidum denserier ignem

648 nec rare fieri, si partes ignis eandem

649 naturam quam totus habet super ignis haberent.

650 acrior ardor enim conductis partibus esset,

651 languidior porro disiectis ⟨dis⟩que supatis.

652 amplius hoc fieri nihil est quod posse rearis

653 talibus in causis, ne dum variantia rerum

654 tanta queat densis rarisque ex ignibus esse.

655 Id quoque: si faciant admixtum rebus inane,

656 denseri poterunt ignes rarique relinqui;

657 sed quia multa sibi cernunt contraria quae sint

658 et fugitant in rebus inane relinquere purum,

659 ardua dum metuunt, amittunt vera viai

660 nec rursum cernunt exempto rebus inane

661 omnia denseri fierique ex omnibus unum

662 corpus, nil ab se quod possit mittere raptim,

663 aestifer ignis uti lumen iacit atque vaporem,

664 ut videas non e stipatis partibus esse.

665 Quod si forte alia credunt ratione potesse

666 ignis in coetu stingui mutareque corpus,

667 scilicet ex nulla facere id si parte reparcent,

668 occidet ad nihilum ni mirum funditus ardor

669 omnis et ⟨e⟩ nihilo fient quae cumque creantur;

670 nam quod cumque suis mutatum finibus exit,

671 continuo hoc mors est illius quod fuit ante.

672 proinde aliquid superare necesse est incolume ollis,

673 ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes

674 de nihiloque renata vigescat copia rerum.

675 Nunc igitur quoniam certissima corpora quaedam

676 sunt, quae conservant naturam semper eandem,

677 quorum abitu aut aditu mutatoque ordine mutant

678 naturam res et convertunt corpora sese,

679 scire licet non esse haec ignea corpora rerum.

680 nil referret enim quaedam decedere, abire

681 atque alia adtribui mutarique ordine quaedam,

682 si tamen ardoris naturam cuncta tenerent;

683 ignis enim foret omnimodis quod cumque crearet.

684 verum, ut opinor, itast: sunt quaedam corpora, quorum

685 concursus motus ordo positura figurae

686 efficiunt ignis mutatoque ordine mutant

687 naturam neque sunt igni simulata neque ulli

688 praeterea rei quae corpora mittere possit

689 sensibus et nostros adiectu tangere tactus.

690 dicere porro ignem res omnis esse neque ullam

691 rem veram in numero rerum constare nisi ignem,

692 quod facit hic idem, perdelirum esse videtur.

693 nam contra sensus ab sensibus ipse repugnat

694 et labefactat eos, unde omnia credita pendent,

695 unde hic cognitus est ipsi quem nominat ignem;

696 credit enim sensus ignem cognoscere vere,

697 cetera non credit, quae nilo clara minus sunt.

698 quod mihi cum vanum tum delirum esse videtur;

699 quo referemus enim? quid nobis certius ipsis

700 sensibus esse potest, qui vera ac falsa notemus?

701 Praeterea quare quisquam magis omnia tollat

702 et velit ardoris naturam linquere solam,

703 quam neget esse ignis, ⟨aliam⟩ tamen esse relinquat?

704 aequa videtur enim dementia dicere utrumque.

705 Quapropter qui materiem rerum esse putarunt

706 ignem atque ex igni summam consistere posse,

707 et qui principium gignundis aera rebus

708 constituere aut umorem qui cumque putarunt

709 fingere res ipsum per se terramve creare

710 omnia et in rerum naturas vertier omnis,

711 magno opere a vero longe derrasse videntur.

712 adde etiam qui conduplicant primordia rerum

713 aera iungentes igni terramque liquori,

714 et qui quattuor ex rebus posse omnia rentur

715 ex igni terra atque anima procrescere et imbri.

716 quorum Acragantinus cum primis Empedocles est,

717 insula quem triquetris terrarum gessit in oris,

718 quam fluitans circum magnis anfractibus aequor

719 Ionium glaucis aspargit virus ab undis

720 angustoque fretu rapidum mare dividit undis

721 Aeoliae terrarum oras a finibus eius.

722 hic est vasta Charybdis et hic Aetnaea minantur

723 murmura flammarum rursum se colligere iras,

724 faucibus eruptos iterum vis ut vomat ignis

725 ad caelumque ferat flammai fulgura rursum.

726 quae cum magna modis multis miranda videtur

727 gentibus humanis regio visendaque fertur

728 rebus opima bonis, multa munita virum vi,

729 nil tamen hoc habuisse viro praeclarius in se

730 nec sanctum magis et mirum carumque videtur.

731 carmina quin etiam divini pectoris eius

732 vociferantur et exponunt praeclara reperta,

733 ut vix humana videatur stirpe creatus.

734 Hic tamen et supra quos diximus inferiores

735 partibus egregie multis multoque minores,

736 quamquam multa bene ac divinitus invenientes

737 ex adyto tam quam cordis responsa dedere

738 sanctius et multo certa ratione magis quam

739 Pythia quae tripodi a Phoebi lauroque profatur,

740 principiis tamen in rerum fecere ruinas

741 et graviter magni magno cecidere ibi casu.

742 Primum quod motus exempto rebus inani

743 constituunt et res mollis rarasque relinquunt

744 aera solem ignem terras animalia frugis

745 nec tamen admiscent in eorum corpus inane;

746 deinde quod omnino finem non esse secandis

747 corporibus facient neque pausam stare fragori

748 nec prorsum in rebus minimum consistere qui⟨cquam⟩,

749 cum videamus id extremum cuiusque cacumen

750 esse quod ad sensus nostros minimum esse videtur,

751 conicere ut possis ex hoc, quae cernere non quis

752 extremum quod habent, minimum consistere ⟨rerum⟩.

753 Huc accedit item, quoniam primordia rerum

754 mollia constituunt, quae nos nativa videmus

755 esse et mortali cum corpore, funditus ut qui

756 debeat ad nihilum iam rerum summa reverti

757 de nihiloque renata vigescere copia rerum;

758 quorum utrumque quid a vero iam distet habebis.

759 Deinde inimica modis multis sunt atque veneno

760 ipsa sibi inter se; quare aut congressa peribunt

761 aut ita diffugient, ut tempestate coacta

762 fulmina diffugere atque imbris ventosque videmus.

763 Denique quattuor ex rebus si cuncta creantur

764 atque in eas rursum res omnia dissoluuntur,

765 qui magis illa queunt rerum primordia dici

766 quam contra res illorum retroque putari?

767 alternis gignuntur enim mutantque colorem

768 et totam inter se naturam tempore ab omni.

769 [fulmina diffugere atque imbris ventosque videmus.]

770 sin ita forte putas ignis terraeque coire

771 corpus et aerias auras roremque liquoris,

772 nil in concilio naturam ut mutet eorum,

773 nulla tibi ex illis poterit res esse creata,

774 non animans, non exanimo cum corpore, ut arbos;

775 quippe suam quicque in coetu variantis acervi

776 naturam ostendet mixtusque videbitur aer

777 cum terra simul et quodam cum rore manere.

778 at primordia gignundis in rebus oportet

779 naturam clandestinam caecamque adhibere,

780 emineat ne quid, quod contra pugnet et obstet

781 quo minus esse queat proprie quodcumque creatur.

782 Quin etiam repetunt a caelo atque ignibus eius

783 et primum faciunt ignem se vertere in auras

784 aeris, hinc imbrem gigni terramque creari

785 ex imbri retroque a terra cuncta reverti,

786 umorem primum, post aera, deinde calorem,

787 nec cessare haec inter se mutare, meare

788 a caelo ad terram, de terra ad sidera mundi.

789 quod facere haud ullo debent primordia pacto.

790 immutabile enim quiddam superare necessest,

791 ne res ad nihilum redigantur funditus omnes;

792 nam quod cumque suis mutatum finibus exit,

793 continuo hoc mors est illius quod fuit ante.

794 quapropter quoniam quae paulo diximus ante

795 in commutatum veniunt, constare necessest

796 ex aliis ea, quae nequeant convertier usquam,

797 ne tibi res redeant ad nilum funditus omnis;

798 quin potius tali natura praedita quaedam

799 corpora constituas, ignem si forte crearint,

800 posse eadem demptis paucis paucisque tributis,

801 ordine mutato et motu, facere aeris auras,

802 sic alias aliis rebus mutarier omnis?

803 'At manifesta palam res indicat' inquis 'in auras

804 aeris e terra res omnis crescere alique;

805 et nisi tempestas indulget tempore fausto

806 imbribus, ut tabe nimborum arbusta vacillent,

807 solque sua pro parte fovet tribuitque calorem,

808 crescere non possint fruges arbusta animantis.'

809 scilicet et nisi nos cibus aridus et tener umor

810 adiuvet, amisso iam corpore vita quoque omnis

811 omnibus e nervis atque ossibus exsoluatur;

812 adiutamur enim dubio procul atque alimur nos

813 certis ab rebus, certis aliae atque aliae res.

814 ni mirum quia multa modis communia multis

815 multarum rerum in rebus primordia mixta

816 sunt, ideo variis variae res rebus aluntur.

817 atque eadem magni refert primordia saepe

818 cum quibus et quali positura contineantur

819 et quos inter se dent motus accipiantque;

820 namque eadem caelum mare terras flumina solem

821 constituunt, eadem fruges arbusta animantis,

822 verum aliis alioque modo commixta moventur.

823 quin etiam passim nostris in versibus ipsis

824 multa elementa vides multis communia verbis,

825 cum tamen inter se versus ac verba necessest

826 confiteare et re et sonitu distare sonanti.

827 tantum elementa queunt permutato ordine solo;

828 at rerum quae sunt primordia, plura adhibere

829 possunt unde queant variae res quaeque creari.

830 Nunc et Anaxagorae scrutemur homoeomerian

831 quam Grai memorant nec nostra dicere lingua

832 concedit nobis patrii sermonis egestas,

833 sed tamen ipsam rem facilest exponere verbis.

834 principio, rerum quam dicit homoeomerian,

835 ossa videlicet e pauxillis atque minutis

836 ossibus hic et de pauxillis atque minutis

837 visceribus viscus gigni sanguenque creari

838 sanguinis inter se multis coeuntibus guttis

839 ex aurique putat micis consistere posse

840 aurum et de terris terram concrescere parvis,

841 ignibus ex ignis, umorem umoribus esse,

842 cetera consimili fingit ratione putatque.

843 nec tamen esse ulla de parte in rebus inane

844 concedit neque corporibus finem esse secandis.

845 quare in utraque mihi pariter ratione videtur

846 errare atque illi, supra quos diximus ante.

847 Adde quod inbecilla nimis primordia fingit;

848 si primordia sunt, simili quae praedita constant

849 natura atque ipsae res sunt aequeque laborant

850 et pereunt, neque ab exitio res ulla refrenat.

851 nam quid in oppressu valido durabit eorum,

852 ut mortem effugiat, leti sub dentibus ipsis?

853 ignis an umor an aura? quid horum? sanguen an ossa?

854 nil ut opinor, ubi ex aequo res funditus omnis

855 tam mortalis erit quam quae manifesta videmus

856 ex oculis nostris aliqua vi victa perire.

857 at neque reccidere ad nihilum res posse neque autem

858 crescere de nihilo testor res ante probatas.

859 Praeterea quoniam cibus auget corpus alitque,

860 scire licet nobis venas et sanguen et ossa

861 sive cibos omnis commixto corpore dicent

862 esse et habere in se nervorum corpora parva

863 ossaque et omnino venas partisque cruoris,

864 fiet uti cibus omnis et aridus et liquor ipse

865 ex alienigenis rebus constare putetur,

866 ossibus et nervis sanieque et sanguine mixto.

867 Praeterea quae cumque e terra corpora crescunt,

868 si sunt in terris, terram constare necessest

869 ex alienigenis, quae terris exoriuntur.

870 transfer item, totidem verbis utare licebit:

871 in lignis si flamma latet fumusque cinisque,

872 ex alienigenis consistant ligna necessest,

873 [praeterea tellus quae corpora cumque alit auget]

874 ex alienigenis, quae lignis ⟨ex⟩oriuntur.

875 Linquitur hic quaedam latitandi copia tenvis,

876 id quod Anaxagoras sibi sumit, ut omnibus omnis

877 res putet inmixtas rebus latitare, sed illud

878 apparere unum, cuius sint plurima mixta

879 et magis in promptu primaque in fronte locata.

880 quod tamen a vera longe ratione repulsumst;

881 conveniebat enim fruges quoque saepe, minaci

882 robore cum in saxi franguntur, mittere signum

883 sanguinis aut aliquid, nostro quae corpore aluntur.

884 cum lapidi in lapidem terimus, manare cruorem

885 consimili ratione herbis quoque saepe decebat,

886 et latices dulcis guttas similique sapore

887 mittere, lanigerae quali sunt ubere lactis,

888 scilicet et glebis terrarum saepe friatis

889 herbarum genera et fruges frondesque videri

890 dispertita inter terram latitare minute,

891 postremo in lignis cinerem fumumque videri,

892 cum praefracta forent, ignisque latere minutos.

893 quorum nil fieri quoniam manifesta docet res,

894 scire licet non esse in rebus res ita mixtas,

895 verum semina multimodis inmixta latere

896 multarum rerum in rebus communia debent.

897 'At saepe in magnis fit montibus' inquis 'ut altis

898 arboribus vicina cacumina summa terantur

899 inter se validis facere id cogentibus austris,

900 donec flammai fulserunt flore coorto.'

901 scilicet et non est lignis tamen insitus ignis,

902 verum semina sunt ardoris multa, terendo

903 quae cum confluxere, creant incendia silvis.

904 quod si facta foret silvis abscondita flamma,

905 non possent ullum tempus celarier ignes,

906 conficerent volgo silvas, arbusta cremarent.

907 iamne vides igitur, paulo quod diximus ante,

908 permagni referre eadem primordia saepe

909 cum quibus et quali positura contineantur

910 et quos inter se dent motus accipiantque,

911 atque eadem paulo inter se mutata creare

912 ignes et lignum? quo pacto verba quoque ipsa

913 inter se paulo mutatis sunt elementis,

914 cum ligna atque ignes distincta voce notemus.

915 Denique iam quae cumque in rebus cernis apertis

916 si fieri non posse putas, quin materiai

917 corpora consimili natura praedita fingas,

918 hac ratione tibi pereunt primordia rerum:

919 fiet uti risu tremulo concussa cachinnent

920 et lacrimis salsis umectent ora genasque.

921 Nunc age, quod super est, cognosce et clarius audi.

922 nec me animi fallit quam sint obscura; sed acri

923 percussit thyrso laudis spes magna meum cor

924 et simul incussit suavem mi in pectus amorem

925 Musarum, quo nunc instinctus mente vigenti

926 avia Pieridum peragro loca nullius ante

927 trita solo. iuvat integros accedere fontis

928 atque haurire iuvatque novos decerpere flores

929 insignemque meo capiti petere inde coronam,

930 unde prius nulli velarint tempora Musae;

931 primum quod magnis doceo de rebus et artis

932 religionum animum nodis exsolvere pergo,

933 deinde quod obscura de re tam lucida pango

934 carmina musaeo contingens cuncta lepore.

935 id quoque enim non ab nulla ratione videtur;

936 sed vel uti pueris absinthia taetra medentes

937 cum dare conantur, prius oras pocula circum

938 contingunt mellis dulci flavoque liquore,

939 ut puerorum aetas inprovida ludificetur

940 labrorum tenus, interea perpotet amarum

941 absinthi laticem deceptaque non capiatur,

942 sed potius tali facto recreata valescat,

943 sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque videtur

944 tristior esse quibus non est tractata, retroque

945 volgus abhorret ab hac, volui tibi suaviloquenti

946 carmine Pierio rationem exponere nostram

947 et quasi musaeo dulci contingere melle,

948 si tibi forte animum tali ratione tenere

949 versibus in nostris possem, dum perspicis omnem

950 naturam rerum, qua constet compta figura.

951 Sed quoniam docui solidissima materiai

952 corpora perpetuo volitare invicta per aevom,

953 nunc age, summai quaedam sit finis eorum

954 nec⟨ne⟩ sit, evolvamus; item quod inane repertumst

955 seu locus ac spatium, res in quo quaeque gerantur,

956 pervideamus utrum finitum funditus omne

957 constet an immensum pateat vasteque profundum.

958 Omne quod est igitur nulla regione viarum

959 finitumst; namque extremum debebat habere.

960 extremum porro nullius posse videtur

961 esse, nisi ultra sit quod finiat, ut videatur

962 quo non longius haec sensus natura sequatur.

963 nunc extra summam quoniam nihil esse fatendum,

964 non habet extremum, caret ergo fine modoque.

965 nec refert quibus adsistas regionibus eius;

966 usque adeo, quem quisque locum possedit, in omnis

967 tantundem partis infinitum omne relinquit.

968 Praeterea si iam finitum constituatur

969 omne quod est spatium, si quis procurrat ad oras

970 ultimus extremas iaciatque volatile telum,

971 id validis utrum contortum viribus ire

972 quo fuerit missum mavis longeque volare,

973 an prohibere aliquid censes obstareque posse?

974 alterutrum fatearis enim sumasque necessest.

975 quorum utrumque tibi effugium praecludit et omne

976 cogit ut exempta concedas fine patere.

977 nam sive est aliquid quod probeat efficiatque

978 quo minus quo missum est veniat finique locet se,

979 sive foras fertur, non est a fine profectum.

980 hoc pacto sequar atque, oras ubi cumque locaris

981 extremas, quaeram: quid telo denique fiet?

982 fiet uti nusquam possit consistere finis

983 effugiumque fugae prolatet copia semper.

984 Praeterea spatium summai totius omne

985 undique si inclusum certis consisteret oris

986 finitumque foret, iam copia materiai

987 undique ponderibus solidis confluxet ad imum

988 nec res ulla geri sub caeli tegmine posset

989 nec foret omnino caelum neque lumina solis,

990 quippe ubi materies omnis cumulata iaceret

991 ex infinito iam tempore subsidendo.

992 at nunc ni mirum requies data principiorum

993 corporibus nullast, quia nil est funditus imum,

994 quo quasi confluere et sedes ubi ponere possint.

995 semper in adsiduo motu res quaeque geruntur

996 partibus ⟨in⟩ cunctis, infernaque suppeditantur

997 ex infinito cita corpora materiai.

998 Postremo ante oculos res rem finire videtur;

999 aer dissaepit collis atque aera montes,

1000 terra mare et contra mare terras terminat omnis;

1001 omne quidem vero nihil est quod finiat extra.

1002 est igitur natura loci spatiumque profundi,

1003 quod neque clara suo percurrere fulmina cursu

1004 perpetuo possint aevi labentia tractu

1005 nec prorsum facere ut restet minus ire meando;

1006 usque adeo passim patet ingens copia rebus

1007 finibus exemptis in cunctas undique partis.

1008 Ipsa modum porro sibi rerum summa parare

1009 ne possit, natura tenet, quae corpus inane

1010 et quod inane autem est finiri corpore cogit,

1011 ut sic alternis infinita omnia reddat,

1012 aut etiam alterutrum, nisi terminet alterum eorum,

1013 simplice natura pateat tamen inmoderatum,

1014 nec mare nec tellus neque caeli lucida templa

1015 nec mortale genus nec divum corpora sancta

1016 exiguum possent horai sistere tempus;

1017 nam dispulsa suo de coetu materiai

1018 copia ferretur magnum per inane soluta,

1019 sive adeo potius numquam concreta creasset

1020 ullam rem, quoniam cogi disiecta nequisset.

1021 nam certe neque consilio primordia rerum

1022 ordine se suo quaeque sagaci mente locarunt

1023 nec quos quaeque ⟨darent motus pepigere profecto⟩

1024 sed quia multa modis multis mutata per omne

1025 ex infinito vexantur percita plagis,

1026 omne genus motus et coetus experiundo

1027 tandem deveniunt in talis disposituras,

1028 qualibus haec rerum consistit summa creata,

1029 et multos etiam magnos servata per annos

1030 ut semel in motus coniectast convenientis,

1031 efficit ut largis avidum mare fluminis undis

1032 integrent amnes et solis terra vapore

1033 fota novet fetus summissaque gens animantum

1034 floreat et vivant labentis aetheris ignes.

1035 quod nullo facerent pacto, nisi materiai

1036 ex infinito suboriri copia posset,

1037 unde amissa solent reparare in tempore quaeque.

1038 nam vel uti privata cibo natura animantum

1039 diffluit amittens corpus, sic omnia debent

1040 dissolui simul ac defecit suppeditare

1041 materies aliqua ratione aversa viai.

1042 nec plagae possunt extrinsecus undique summam

1043 conservare omnem, quae cumque est conciliata.

1044 cudere enim crebro possunt partemque morari,

1045 dum veniant aliae ac suppleri summa queatur;

1046 inter dum resilire tamen coguntur et una

1047 principiis rerum spatium tempusque fugai

1048 largiri, ut possint a coetu libera ferri.

1049 quare etiam atque etiam suboriri multa necessest,

1050 et tamen ut plagae quoque possint suppetere ipsae,

1051 infinita opus est vis undique materiai.

1052 Illud in his rebus longe fuge credere, Memmi,

1053 in medium summae quod dicunt omnia niti

1054 atque ideo mundi naturam stare sine ullis

1055 ictibus externis neque quoquam posse resolvi

1056 summa atque ima, quod in medium sint omnia nixa,

1057 ipsum si quicquam posse in se sistere credis,

1058 et quae pondera sunt sub terris omnia sursum

1059 nitier in terraque retro requiescere posta,

1060 ut per aquas quae nunc rerum simulacra videmus;

1061 et simili ratione animalia suppa vagari

1062 contendunt neque posse e terris in loca caeli

1063 reccidere inferiora magis quam corpora nostra

1064 sponte sua possint in caeli templa volare;

1065 illi cum videant solem, nos sidera noctis

1066 cernere et alternis nobiscum tempora caeli

1067 dividere et noctes parilis agitare diebus.

1068 sed vanus stolidis haec *

1069 amplexi quod habent perv *

1070 nam medium nihil esse potest *

1071 infinita; neque omnino, si iam ⟨medium sit⟩,

1072 possit ibi quicquam consistere *

1073 quam quavis alia longe ratione *

1074 omnis enim locus ac spatium, quod in⟨ane vocamus⟩,

1075 per medium, per non medium, concedere ⟨debet⟩

1076 aeque ponderibus, motus qua cumque feruntur.

1077 nec quisquam locus est, quo corpora cum venerunt,

1078 ponderis amissa vi possint stare ⟨in⟩ inani;

1079 nec quod inane autem est ulli subsistere debet,

1080 quin, sua quod natura petit, concedere pergat.

1081 haud igitur possunt tali ratione teneri

1082 res in concilium medii cuppedine victae.

1083 Praeterea quoniam non omnia corpora fingunt

1084 in medium niti, sed terrarum atque liquoris

1086 umorem ponti magnasque e montibus undas,

1085 et quasi terreno quae corpore contineantur,

1087 at contra tenuis exponunt aeris auras

1088 et calidos simul a medio differrier ignis,

1089 atque ideo totum circum tremere aethera signis

1090 et solis flammam per caeli caerula pasci,

1091 quod calor a medio fugiens se ibi conligat omnis,

1092 nec prorsum arboribus summos frondescere ramos

1093 posse, nisi a terris paulatim cuique cibatum

1094 ⟨lacuna: verso perdido⟩

1095 ⟨lacuna: verso perdido⟩

1096 ⟨lacuna: verso perdido⟩

1097 ⟨lacuna: verso perdido⟩

1098 ⟨lacuna: verso perdido⟩

1099 ⟨lacuna: verso perdido⟩

1100 ⟨lacuna: verso perdido⟩

1101 ⟨lacuna: verso perdido⟩

1102 ne volucri ritu flammarum moenia mundi

1103 diffugiant subito magnum per inane soluta

1104 et ne cetera consimili ratione sequantur

1105 neve ruant caeli tonitralia templa superne

1106 terraque se pedibus raptim subducat et omnis

1107 inter permixtas rerum caelique ruinas

1108 corpora solventes abeat per inane profundum,

1109 temporis ut puncto nihil extet reliquiarum

1110 desertum praeter spatium et primordia caeca.

1111 nam qua cumque prius de parti corpora desse

1112 constitues, haec rebus erit pars ianua leti,

1113 hac se turba foras dabit omnis materiai.

1114 Haec sic pernosces parva perductus opella;

1115 namque alid ex alio clarescet nec tibi caeca

1116 nox iter eripiet, quin ultima naturai

1117 pervideas: ita res accendent lumina rebus.

Livro II — Liber Secundus

1 Suave, mari magno turbantibus aequora ventis

2 e terra magnum alterius spectare laborem;

3 non quia vexari quemquamst iucunda voluptas,

4 sed quibus ipse malis careas quia cernere suavest.

6 suave etiam belli certamina magna tueri

5 per campos instructa tua sine parte pericli;

7 sed nihil dulcius est, bene quam munita tenere

8 edita doctrina sapientum templa serena,

9 despicere unde queas alios passimque videre

10 errare atque viam palantis quaerere vitae,

11 certare ingenio, contendere nobilitate,

12 noctes atque dies niti praestante labore

13 ad summas emergere opes rerumque potiri.

14 o miseras hominum mentes, o pectora caeca!

15 qualibus in tenebris vitae quantisque periclis

16 degitur hoc aevi quod cumquest! nonne videre

17 nihil aliud sibi naturam latrare, nisi ut qui

18 corpore seiunctus dolor absit, mente fruatur

19 iucundo sensu cura semota metuque?

20 ergo corpoream ad naturam pauca videmus

21 esse opus omnino: quae demant cumque dolorem,

22 delicias quoque uti multas substernere possint

23 gratius inter dum, neque natura ipsa requirit,

24 si non aurea sunt iuvenum simulacra per aedes

25 lampadas igniferas manibus retinentia dextris,

26 lumina nocturnis epulis ut suppeditentur,

27 nec domus argento fulget auroque renidet

28 nec citharae reboant laqueata aurataque templa,

29 cum tamen inter se prostrati in gramine molli

30 propter aquae rivum sub ramis arboris altae

31 non magnis opibus iucunde corpora curant,

32 praesertim cum tempestas adridet et anni

33 tempora conspergunt viridantis floribus herbas.

34 nec calidae citius decedunt corpore febres,

35 textilibus si in picturis ostroque rubenti

36 iacteris, quam si in plebeia veste cubandum est.

37 quapropter quoniam nihil nostro in corpore gazae

38 proficiunt neque nobilitas nec gloria regni,

39 quod super est, animo quoque nil prodesse putandum;

40 si non forte tuas legiones per loca campi

41 fervere cum videas belli simulacra cientis,

42 subsidiis magnis et opum vi constabilitas,

43 ornatas armis stlattas pariterque animatas,

44 his tibi tum rebus timefactae religiones

45 effugiunt animo pavidae mortisque timores

46 tum vacuum pectus lincunt curaque solutum.

47 quod si ridicula haec ludibriaque esse videmus,

48 re veraque metus hominum curaeque sequaces

49 nec metuunt sonitus armorum nec fera tela

50 audacterque inter reges rerumque potentis

51 versantur neque fulgorem reverentur ab auro

52 nec clarum vestis splendorem purpureai,

53 quid dubitas quin omnis sit haec rationis potestas,

54 omnis cum in tenebris praesertim vita laboret?

55 nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecis

56 in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus

57 inter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quam

58 quae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.

59 hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest

60 non radii solis neque lucida tela diei

61 discutiant, sed naturae species ratioque.

62 Nunc age, quo motu genitalia materiai

63 corpora res varias gignant genitasque resolvant

64 et qua vi facere id cogantur quaeque sit ollis

65 reddita mobilitas magnum per inane meandi,

66 expediam: tu te dictis praebere memento.

67 nam certe non inter se stipata cohaeret

68 materies, quoniam minui rem quamque videmus

69 et quasi longinquo fluere omnia cernimus aevo

70 ex oculisque vetustatem subducere nostris,

71 cum tamen incolumis videatur summa manere

72 propterea quia, quae decedunt corpora cuique,

73 unde abeunt minuunt, quo venere augmine donant.

74 illa senescere, at haec contra florescere cogunt,

75 nec remorantur ibi. sic rerum summa novatur

76 semper, et inter se mortales mutua vivunt.

77 augescunt aliae gentes, aliae minuuntur,

78 inque brevi spatio mutantur saecla animantum

79 et quasi cursores vitai lampada tradunt.

80 Si cessare putas rerum primordia posse

81 cessandoque novos rerum progignere motus,

82 avius a vera longe ratione vagaris.

83 nam quoniam per inane vagantur, cuncta necessest

84 aut gravitate sua ferri primordia rerum

85 aut ictu forte alterius. nam ⟨cum⟩ cita saepe

86 obvia conflixere, fit ut diversa repente

87 dissiliant; neque enim mirum, durissima quae sint

88 ponderibus solidis neque quicquam a tergibus obstet.

89 et quo iactari magis omnia materiai

90 corpora pervideas, reminiscere totius imum

91 nil esse in summa, neque habere ubi corpora prima

92 consistant, quoniam spatium sine fine modoquest

93 inmensumque patere in cunctas undique partis

94 pluribus ostendi et certa ratione probatumst.

95 quod quoniam constat, ni mirum nulla quies est

96 reddita corporibus primis per inane profundum,

97 sed magis adsiduo varioque exercita motu

98 partim intervallis magnis confulta resultant,

99 pars etiam brevibus spatiis vexantur ab ictu.

100 et quae cumque magis condenso conciliatu

101 exiguis intervallis convecta resultant,

102 indupedita suis perplexis ipsa figuris,

103 haec validas saxi radices et fera ferri

104 corpora constituunt et cetera ⟨de⟩ genere horum.

105 paucula quae porro magnum per inane vagantur,

106 cetera dissiliunt longe longeque recursant

107 in magnis intervallis; haec aera rarum

108 sufficiunt nobis et splendida lumina solis.

109 multaque praeterea magnum per inane vagantur,

110 conciliis rerum quae sunt reiecta nec usquam

111 consociare etiam motus potuere recepta.

112 Cuius, uti memoro, rei simulacrum et imago

113 ante oculos semper nobis versatur et instat.

114 contemplator enim, cum solis lumina cumque

115 inserti fundunt radii per opaca domorum:

116 multa minuta modis multis per inane videbis

117 corpora misceri radiorum lumine in ipso

118 et vel ut aeterno certamine proelia pugnas

119 edere turmatim certantia nec dare pausam,

120 conciliis et discidiis exercita crebris;

121 conicere ut possis ex hoc, primordia rerum

122 quale sit in magno iactari semper inani.

123 dum taxat, rerum magnarum parva potest res

124 exemplare dare et vestigia notitiai.

125 Hoc etiam magis haec animum te advertere par est

126 corpora quae in solis radiis turbare videntur,

127 quod tales turbae motus quoque materiai

128 significant clandestinos caecosque subesse.

129 multa videbis enim plagis ibi percita caecis

130 commutare viam retroque repulsa reverti

131 nunc huc nunc illuc in cunctas undique partis.

132 scilicet hic a principiis est omnibus error.

133 prima moventur enim per se primordia rerum,

134 inde ea quae parvo sunt corpora conciliatu

135 et quasi proxima sunt ad viris principiorum,

136 ictibus illorum caecis inpulsa cientur,

137 ipsaque ⟨pro⟩porro paulo maiora lacessunt.

138 sic a principiis ascendit motus et exit

139 paulatim nostros ad sensus, ut moveantur

140 illa quoque, in solis quae lumine cernere quimus

141 nec quibus id faciant plagis apparet aperte.

142 Nunc quae mobilitas sit reddita materiai

143 corporibus, paucis licet hinc cognoscere, Memmi.

144 primum aurora novo cum spargit lumine terras

145 et variae volucres nemora avia pervolitantes

146 aera per tenerum liquidis loca vocibus opplent,

147 quam subito soleat sol ortus tempore tali

148 convestire sua perfundens omnia luce,

149 omnibus in promptu manifestumque esse videmus.

150 at vapor is, quem sol mittit, lumenque serenum

151 non per inane meat vacuum; quo tardius ire

152 cogitur, aerias quasi dum diverberat undas;

153 nec singillatim corpuscula quaeque vaporis

154 sed complexa meant inter se conque globata;

155 qua propter simul inter se retrahuntur et extra

156 officiuntur, uti cogantur tardius ire.

157 at quae sunt solida primordia simplicitate,

158 cum per inane meant vacuum nec res remoratur

159 ulla foris atque ipsa suis e partibus unum,

160 unum, in quem coepere, locum conixa feruntur,

161 debent ni mirum praecellere mobilitate

162 et multo citius ferri quam lumina solis

163 multiplexque loci spatium transcurrere eodem

164 tempore quo solis pervolgant fulgura caelum.

165 nec persectari primordia singula quaeque,

166 ut videant qua quicque geratur cum ratione.

167 At quidam contra haec, ignari materiai,

168 naturam non posse deum sine numine reddunt

169 tanto opere humanis rationibus atmoderate

170 tempora mutare annorum frugesque creare

171 et iam cetera, mortalis quae suadet adire

172 ipsaque deducit dux vitae dia voluptas

173 et res per Veneris blanditur saecla propagent,

174 ne genus occidat humanum. quorum omnia causa

175 constituisse deos cum fingunt, omnibus rebus

176 magno opere a vera lapsi ratione videntur.

177 nam quamvis rerum ignorem primordia quae sint,

178 hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim

179 confirmare aliisque ex rebus reddere multis,

180 nequaquam nobis divinitus esse creatam

181 naturam mundi: tanta stat praedita culpa.

182 quae tibi posterius, Memmi, faciemus aperta;

183 nunc id quod super est de motibus expediemus.

184 Nunc locus est, ut opinor, in his illud quoque rebus

185 confirmare tibi, nullam rem posse sua vi

186 corpoream sursum ferri sursumque meare.

187 ne tibi dent in eo flammarum corpora frudem;

188 sursus enim versus gignuntur et augmina sumunt

189 et sursum nitidae fruges arbustaque crescunt,

190 pondera, quantum in se est, cum deorsum cuncta ferantur.

191 nec cum subsiliunt ignes ad tecta domorum

192 et celeri flamma degustant tigna trabesque,

193 sponte sua facere id sine vi subiecta putandum est.

194 quod genus e nostro com missus corpore sanguis

195 emicat exultans alte spargitque cruorem.

196 nonne vides etiam quanta vi tigna trabesque

197 respuat umor aquae? nam quo magis ursimus altum

198 derecta et magna vi multi pressimus aegre,

199 tam cupide sursum removet magis atque remittit,

200 plus ut parte foras emergant exiliantque.

201 nec tamen haec, quantum est in se, dubitamus, opinor,

202 quin vacuum per inane deorsum cuncta ferantur.

203 sic igitur debent flammae quoque posse per auras

204 aeris expressae sursum succedere, quamquam

205 pondera, quantum in ⟨se⟩ est, deorsum ⟨de⟩ducere pugnent.

206 nocturnasque faces caeli sublime volantis

207 nonne vides longos flammarum ducere tractus

208 in quas cumque dedit partis natura meatum?

209 non cadere in terras stellas et sidera cernis?

210 sol etiam ⟨caeli⟩ de vertice dissipat omnis

211 ardorem in partis et lumine conserit arva;

212 in terras igitur quoque solis vergitur ardor.

213 transversosque volare per imbris fulmina cernis,

214 nunc hinc nunc illinc abrupti nubibus ignes

215 concursant; cadit in terras vis flammea volgo.

216 Illud in his quoque te rebus cognoscere avemus,

217 corpora cum deorsum rectum per inane feruntur

218 ponderibus propriis, incerto tempore ferme

219 incertisque locis spatio depellere paulum,

220 tantum quod momen mutatum dicere possis.

221 quod nisi declinare solerent, omnia deorsum

222 imbris uti guttae caderent per inane profundum

223 nec foret offensus natus nec plaga creata

224 principiis; ita nihil umquam natura creasset.

225 Quod si forte aliquis credit graviora potesse

226 corpora, quo citius rectum per inane feruntur,

227 incidere ex supero levioribus atque ita plagas

228 gignere, quae possint genitalis reddere motus,

229 avius a vera longe ratione recedit.

230 nam per aquas quae cumque cadunt atque aera rarum,

231 haec pro ponderibus casus celerare necessest

232 propterea quia corpus aquae naturaque tenvis

233 aeris haud possunt aeque rem quamque morari,

234 sed citius cedunt gravioribus exsuperata;

235 at contra nulli de nulla parte neque ullo

236 tempore inane potest vacuum subsistere rei,

237 quin, sua quod natura petit, concedere pergat;

238 omnia qua propter debent per inane quietum

239 aeque ponderibus non aequis concita ferri.

240 haud igitur poterunt levioribus incidere umquam

241 ex supero graviora neque ictus gignere per se,

242 qui varient motus, per quos natura gerat res.

243 quare etiam atque etiam paulum inclinare necessest

244 corpora; nec plus quam minimum, ne fingere motus

245 obliquos videamur et id res vera refutet.

246 namque hoc in promptu manifestumque esse videmus,

247 pondera, quantum in ⟨se⟩ est, non posse obliqua meare,

248 ex supero cum praecipitant, quod cernere possis;

249 sed nihil omnino ⟨recta⟩ regione viai

250 declinare quis est qui possit cernere sese?

251 Denique si semper motu conectitur omnis

252 et vetere exoritur ⟨motus⟩ novus ordine certo

253 nec declinando faciunt primordia motus

254 principium quoddam, quod fati foedera rumpat,

255 ex infinito ne causam causa sequatur,

256 libera per terras unde haec animantibus exstat,

257 unde est haec, inquam, fatis avolsa voluntas,

258 per quam progredimur quo ducit quemque voluptas,

259 declinamus item motus nec tempore certo

260 nec regione loci certa, sed ubi ipsa tulit mens?

261 nam dubio procul his rebus sua cuique voluntas

262 principium dat et hinc motus per membra rigantur.

263 nonne vides etiam patefactis tempore puncto

264 carceribus non posse tamen prorumpere equorum

265 vim cupidam tam de subito quam mens avet ipsa?

266 omnis enim totum per corpus materiai

267 copia conciri debet, concita per artus

268 omnis ut studium mentis conixa sequatur;

269 ut videas initum motus a corde creari

270 ex animique voluntate id procedere primum,

271 inde dari porro per totum corpus et artus.

272 nec similest ut cum inpulsi procedimus ictu

273 viribus alterius magnis magnoque coactu;

274 nam tum materiem totius corporis omnem

275 perspicuumst nobis invitis ire rapique,

276 donec eam refrenavit per membra voluntas.

277 iamne vides igitur, quamquam vis extera multos

278 pellat et invitos cogat procedere saepe

279 praecipitesque rapi, tamen esse in pectore nostro

280 quiddam quod contra pugnare obstareque possit?

281 cuius ad arbitrium quoque copia materiai

282 cogitur inter dum flecti per membra per artus

283 et proiecta refrenatur retroque residit.

284 quare in seminibus quoque idem fateare necessest,

285 esse aliam praeter plagas et pondera causam

286 motibus, unde haec est nobis innata potestas,

287 de nihilo quoniam fieri nihil posse videmus.

288 pondus enim prohibet ne plagis omnia fiant

289 externa quasi vi; sed ne res ipsa necessum

290 intestinum habeat cunctis in rebus agendis

291 et devicta quasi cogatur ferre patique,

292 id facit exiguum clinamen principiorum

293 nec regione loci certa nec tempore certo.

294 Nec stipata magis fuit umquam materiai

295 copia nec porro maioribus intervallis;

296 nam neque adaugescit quicquam neque deperit inde.

297 qua propter quo nunc in motu principiorum

298 corpora sunt, in eodem ante acta aetate fuere

299 et post haec semper simili ratione ferentur,

300 et quae consuerint gigni gignentur eadem

301 condicione et erunt et crescent vique valebunt,

302 quantum cuique datum est per foedera naturai.

303 nec rerum summam commutare ulla potest vis;

304 nam neque quo possit genus ullum materiai

305 effugere ex omni quicquam est ⟨extra⟩, neque in omne

306 unde coorta queat nova vis inrumpere et omnem

307 naturam rerum mutare et vertere motus.

308 Illud in his rebus non est mirabile, quare,

309 omnia cum rerum primordia sint in motu,

310 summa tamen summa videatur stare quiete,

311 praeter quam siquid proprio dat corpore motus.

312 omnis enim longe nostris ab sensibus infra

313 primorum natura iacet; qua propter, ubi ipsa

314 cernere iam nequeas, motus quoque surpere debent;

315 praesertim cum, quae possimus cernere, celent

316 saepe tamen motus spatio diducta locorum.

317 nam saepe in colli tondentes pabula laeta

318 lanigerae reptant pecudes, quo quamque vocantes

319 invitant herbae gemmantes rore recenti,

320 et satiati agni ludunt blandeque coruscant;

321 omnia quae nobis longe confusa videntur

322 et velut in viridi candor consistere colli.

323 praeterea magnae legiones cum loca cursu

324 camporum complent belli simulacra cientes,

325 fulgor ubi ad caelum se tollit totaque circum

326 aere renidescit tellus supterque virum vi

327 excitur pedibus sonitus clamoreque montes

328 icti reiectant voces ad sidera mundi

329 et circum volitant equites mediosque repente

330 tramittunt valido quatientes impete campos;

331 et tamen est quidam locus altis montibus, ⟨unde⟩

332 stare videntur et in campis consistere fulgor.

333 Nunc age, iam deinceps cunctarum exordia rerum

334 qualia sint et quam longe distantia formis,

335 percipe, multigenis quam sint variata figuris;

336 non quo multa parum simili sint praedita forma,

337 sed quia non volgo paria omnibus omnia constant.

338 nec mirum; nam cum sit eorum copia tanta,

339 ut neque finis, uti docui, neque summa sit ulla,

340 debent ni mirum non omnibus omnia prorsum

341 esse pari filo similique adfecta figura.

342 Praeterea genus humanum mutaeque natantes

343 squamigerum pecudes et laeta armenta feraeque

344 et variae volucres, laetantia quae loca aquarum

345 concelebrant circum ripas fontisque lacusque,

346 et quae pervolgant nemora avia pervolitantes,

347 quorum unum quidvis generatim sumere perge;

348 invenies tamen inter se differre figuris.

349 nec ratione alia proles cognoscere matrem

350 nec mater posset prolem; quod posse videmus

351 nec minus atque homines inter se nota cluere.

352 nam saepe ante deum vitulus delubra decora

353 turicremas propter mactatus concidit aras

354 sanguinis expirans calidum de pectore flumen;

355 at mater viridis saltus orbata peragrans

356 novit humi pedibus vestigia pressa bisulcis,

357 omnia convisens oculis loca, si queat usquam

358 conspicere amissum fetum, completque querellis

359 frondiferum nemus adsistens et crebra revisit

360 ad stabulum desiderio perfixa iuvenci,

361 nec tenerae salices atque herbae rore vigentes

362 fluminaque ulla queunt summis labentia ripis

363 oblectare animum subitamque avertere curam,

364 nec vitulorum aliae species per pabula laeta

365 derivare queunt animum curaque levare;

366 usque adeo quiddam proprium notumque requirit.

367 praeterea teneri tremulis cum vocibus haedi

368 cornigeras norunt matres agnique petulci

369 balantum pecudes; ita, quod natura resposcit,

370 ad sua quisque fere decurrunt ubera lactis.

371 Postremo quodvis frumentum non tamen omne

372 quidque suo genere inter se simile esse videbis,

373 quin intercurrat quaedam distantia formis.

374 concharumque genus parili ratione videmus

375 pingere telluris gremium, qua mollibus undis

376 litoris incurvi bibulam pavit aequor harenam.

377 quare etiam atque etiam simili ratione necessest,

378 natura quoniam constant neque facta manu sunt

379 unius ad certam formam primordia rerum,

380 dissimili inter se quaedam volitare figura.

381 Perfacile est animi ratione exsolvere nobis

382 quare fulmineus multo penetralior ignis

383 quam noster fluat e taedis terrestribus ortus;

384 dicere enim possis caelestem fulminis ignem

385 subtilem magis e parvis constare figuris

386 atque ideo transire foramina quae nequit ignis

387 noster hic e lignis ortus taedaque creatus.

388 praeterea lumen per cornum transit, at imber

389 respuitur. quare, nisi luminis illa minora

390 corpora sunt quam de quibus est liquor almus aquarum?

391 et quamvis subito per colum vina videmus

392 perfluere, at contra tardum cunctatur olivom,

393 aut quia ni mirum maioribus est elementis

394 aut magis hamatis inter se perque plicatis,

395 atque ideo fit uti non tam diducta repente

396 inter se possint primordia singula quaeque

397 singula per cuiusque foramina permanare.

398 Huc accedit uti mellis lactisque liquores

399 iucundo sensu linguae tractentur in ore;

400 at contra taetra absinthi natura ferique

401 centauri foedo pertorquent ora sapore;

402 ut facile agnoscas e levibus atque rutundis

403 esse ea quae sensus iucunde tangere possunt,

404 at contra quae amara atque aspera cumque videntur,

405 haec magis hamatis inter se nexa teneri

406 proptereaque solere vias rescindere nostris

407 sensibus introituque suo perrumpere corpus.

408 omnia postremo bona sensibus et mala tactu

409 dissimili inter se pugnant perfecta figura;

410 ne tu forte putes serrae stridentis acerbum

411 horrorem constare elementis levibus aeque

412 ac musaea mele, per chordas organici quae

413 mobilibus digitis expergefacta figurant;

414 neu simili penetrare putes primordia forma

415 in nares hominum, cum taetra cadavera torrent,

416 et cum scena croco Cilici perfusa recens est

417 araque Panchaeos exhalat propter odores;

418 neve bonos rerum simili constare colores

419 semine constituas, oculos qui pascere possunt,

420 et qui conpungunt aciem lacrimareque cogunt

421 aut foeda specie foedi turpesque videntur.

422 omnis enim, sensus quae mulcet cumque, ⟨tibi res⟩

423 haut sine principiali aliquo levore creatast;

424 at contra quae cumque molesta atque aspera constat,

425 non aliquo sine materiae squalore repertast.

426 Sunt etiam quae iam nec levia iure putantur

427 esse neque omnino flexis mucronibus unca,

428 sed magis angellis paulum prostantibus, ⟨ut quae⟩

429 titillare magis sensus quam laedere possint,

430 fecula iam quo de genere est inulaeque sapores.

431 Denique iam calidos ignis gelidamque pruinam

432 dissimili dentata modo conpungere sensus

433 corporis, indicio nobis est tactus uterque.

434 tactus enim, tactus, pro divum numina sancta,

435 corporis est sensus, vel cum res extera sese

436 insinuat, vel cum laedit quae in corpore natast

437 aut iuvat egrediens genitalis per Veneris res,

438 aut ex offensu cum turbant corpore in ipso,

439 semina confundunt inter se concita sensum;

440 ut si forte manu quamvis iam corporis ipse

441 tute tibi partem ferias atque experiare.

442 qua propter longe formas distare necessest

443 principiis, varios quae possint edere sensus.

444 Denique quae nobis durata ac spissa videntur,

445 haec magis hamatis inter sese esse necessest

446 et quasi ramosis alte compacta teneri.

447 in quo iam genere in primis adamantina saxa

448 prima acie constant ictus contemnere sueta

449 et validi silices ac duri robora ferri

450 aeraque quae claustris restantia vociferantur.

451 illa quidem debent e levibus atque rutundis

452 esse magis, fluvido quae corpore liquida constant.

453 namque papaveris haustus itemst facilis quod aquarum;

454 nec retinentur enim inter se glomeramina quaeque

455 et perculsus item proclive volubilis exstat.

456 omnia postremo quae puncto tempore cernis

457 diffugere ut fumum nebulas flammasque, necessest,

458 si minus omnia sunt e levibus atque rotundis,

459 at non esse tamen perplexis indupedita,

460 pungere uti possint corpus penetrareque saxa,

461 nec tamen haerere inter se; quod cumque videmus

462 sensibus dentatum, facile ut cognoscere possis

463 non e perplexis, sed acutis esse elementis.

464 sed quod amara vides eadem quae fluvida constant,

465 sudor uti maris est, minime mirabile debet

466 nam quod fluvidus est, e levibus atque rotundis

467 est, sed levibus ⟨sunt hamata⟩ admixta doloris

468 corpora. nec tamen haec retineri hamata necessust:

469 scilicet esse globosa tamen, cum squalida constent,

470 provolvi simul ut possint et laedere sensus.

471 et quo mixta putes magis aspera levibus esse

472 principiis, unde est Neptuni corpus acerbum,

473 est ratio secernendi seorsumque videndi,

474 umor dulcis ubi per terras crebrius idem

475 percolatur, ut in foveam fluat ac mansuescat;

476 linquit enim supera taetri primordia viri,

477 aspera quo magis in terris haerescere possint.

478 Quod quoniam docui, pergam conectere rem quae

479 ex hoc apta fidem ducat, primordia rerum

480 finita variare figurarum ratione.

481 quod si non ita sit, rursum iam semina quaedam

482 esse infinito debebunt corporis auctu.

483 namque in eadem una cuiusvis iam brevitate

484 corporis inter se multum variare figurae

485 non possunt. fac enim minimis e partibus esse

486 corpora prima tribus, vel paulo pluribus auge;

487 nempe ubi eas partis unius corporis omnis,

488 summa atque ima locans, transmutans dextera laevis,

489 omnimodis expertus eris, quam quisque det ordo

490 formai speciem totius corporis eius,

491 quod super est, si forte voles variare figuras,

492 addendum partis alias erit. inde sequetur,

493 adsimili ratione alias ut postulet ordo,

494 si tu forte voles etiam variare figuras.

495 ergo formarum novitatem corporis augmen

496 subsequitur. quare non est ut credere possis

497 esse infinitis distantia semina formis,

498 ne quaedam cogas inmani maximitate

499 esse, supra quod iam docui non posse probari.

500 iam tibi barbaricae vestes Meliboeaque fulgens

501 purpura Thessalico concharum tacta colore,

502 aurea pavonum ridenti imbuta lepore

503 saecla novo rerum superata colore iacerent

504 et contemptus odor smyrnae mellisque sapores,

505 et cycnea mele Phoebeaque daedala chordis

506 carmina consimili ratione oppressa silerent;

507 namque aliis aliud praestantius exoreretur.

508 cedere item retro possent in deteriores

509 omnia sic partis, ut diximus in melioris;

510 namque aliis aliud retro quoque taetrius esset

511 naribus auribus atque oculis orisque sapori.

512 quae quoniam non sunt, ⟨sed⟩ rebus reddita certa

513 finis utrimque tenet summam, fateare necessest

514 materiem quoque finitis differe figuris.

515 denique ab ignibus ad gelidas hiemum usque pruinas

516 finitumst retroque pari ratione remensumst.

517 omnis enim calor ac frigus mediique tepores

518 interutrasque iacent explentes ordine summam.

519 ergo finita distant ratione creata,

520 ancipiti quoniam mucroni utrimque notantur,

521 hinc flammis illinc rigidis infesta pruinis.

522 Quod quoniam docui, pergam conectere rem quae

523 ex hoc apta fidem ducat, primordia rerum,

524 inter se simili quae sunt perfecta figura,

525 infinita cluere. etenim distantia cum sit

526 formarum finita, necesse est quae similes sint

527 esse infinitas aut summam materiai

528 finitam constare, id quod non esse probavi.

529 versibus ostendam corpuscula materiai

530 ex infinito summam rerum usque tenere

531 undique protelo plagarum continuato.

532 nam quod rara vides magis esse animalia quaedam

533 fecundamque magis naturam cernis in illis,

534 at regione locoque alio terrisque remotis

535 multa licet genere esse in eo numerumque repleri;

536 sicut quadripedum cum primis esse videmus

537 in genere anguimanus elephantos, India quorum

538 milibus e multis vallo munitur eburno,

539 ut penitus nequeat penetrari: tanta ferarum

540 vis est, quarum nos perpauca exempla videmus.

541 sed tamen id quoque uti concedam, quam lubet esto

542 unica res quaedem nativo corpore sola,

543 cui similis toto terrarum non sit, in orbi;

544 infinita tamen nisi erit vis materiai,

545 unde ea progigni possit concepta, creari

546 non poterit neque, quod super est, procrescere alique.

547 quippe etenim sumant alii finita per omne

548 corpora iactari unius genitalia rei,

549 unde ubi qua vi et quo pacto congressa coibunt

550 materiae tanto in pelago turbaque aliena?

551 non, ut opinor, habent rationem conciliandi:

552 sed quasi naufragiis magnis multisque coortis

553 disiactare solet magnum mare transtra cavernas

554 antemnas prorem malos tonsasque natantis,

555 per terrarum omnis oras fluitantia aplustra

556 ut videantur et indicium mortalibus edant,

557 infidi maris insidias virisque dolumque

558 ut vitare velint, neve ullo tempore credant,

559 subdola cum ridet placidi pellacia ponti,

560 sic tibi si finita semel primordia quaedam

561 constitues, aevom debebunt sparsa per omnem

562 disiectare aestus diversi materiai,

563 numquam in concilium ut possint compulsa coire

564 nec remorari in concilio nec crescere adaucta;

565 quorum utrumque palam fieri manifesta docet res,

566 et res progigni et genitas procrescere posse.

567 esse igitur genere in quovis primordia rerum

568 infinita palam est, unde omnia suppeditantur.

569 Nec superare queunt motus itaque exitiales

570 perpetuo neque in aeternum sepelire salutem,

571 nec porro rerum genitales auctificique

572 motus perpetuo possunt servare creata.

573 sic aequo geritur certamine principiorum

574 ex infinito contractum tempore bellum.

575 nunc hic nunc illic superant vitalia rerum

576 et superantur item. miscetur funere vagor,

577 quem pueri tollunt visentis luminis oras;

578 nec nox ulla diem neque noctem aurora secutast,

579 quae non audierit mixtos vagitibus aegris

580 ploratus, mortis comites et funeris atri.

581 Illud in his obsignatum quoque rebus habere

582 convenit et memori mandatum mente tenere,

583 nil esse, in promptu quorum natura videtur,

584 quod genere ex uno consistat principiorum,

585 nec quicquam quod non permixto semine constet.

586 et quod cumque magis vis multas possidet in se

587 atque potestates, ita plurima principiorum

588 in sese genera ac varias docet esse figuras.

589 Principio tellus habet in se corpora prima,

590 unde mare inmensum volventes frigora fontes

591 adsidue renovent, habet ignes unde oriantur;

592 nam multis succensa locis ardent sola terrae,

593 ex imis vero furit ignibus impetus Aetnae.

594 tum porro nitidas fruges arbustaque laeta

595 gentibus humanis habet unde extollere possit,

596 unde etiam fluvios frondes et pabula laeta

597 montivago generi possit praebere ferarum.

598 quare magna deum mater materque ferarum

599 et nostri genetrix haec dicta est corporis una.

600 Hanc veteres Graium docti cecinere poetae

601 sedibus in curru biiugos agitare leones,

602 aeris in spatio magnam pendere docentes

603 tellurem neque posse in terra sistere terram.

604 adiunxere feras, quia quamvis effera proles

605 officiis debet molliri victa parentum.

606 muralique caput summum cinxere corona,

607 eximiis munita locis quia sustinet urbes.

608 quo nunc insigni per magnas praedita terras

609 horrifice fertur divinae matris imago.

610 hanc variae gentes antiquo more sacrorum

611 Idaeam vocitant matrem Phrygiasque catervas

612 dant comites, quia primum ex illis finibus edunt

613 per terrarum orbes fruges coepisse creari.

614 Gallos attribuunt, quia, numen qui violarint

615 Matris et ingrati genitoribus inventi sint,

616 significare volunt indignos esse putandos,

617 vivam progeniem qui in oras luminis edant.

618 tympana tenta tonant palmis et cymbala circum

619 concava, raucisonoque minantur cornua cantu,

620 et Phrygio stimulat numero cava tibia mentis,

621 telaque praeportant, violenti signa furoris,

622 ingratos animos atque impia pectora volgi

623 conterrere metu quae possint numine divae.

624 ergo cum primum magnas invecta per urbis

625 munificat tacita mortalis muta salute,

626 aere atque argento sternunt iter omne viarum

627 largifica stipe ditantes ninguntque rosarum

628 floribus umbrantes matrem comitumque catervam.

629 hic armata manus, Curetas nomine Grai

630 quos memorant, Phrygias inter si forte catervas

631 ludunt in numerumque exultant sanguine laeti

632 terrificas capitum quatientes numine cristas,

633 Dictaeos referunt Curetas, qui Iovis illum

634 vagitum in Creta quondam occultasse feruntur,

635 cum pueri circum puerum pernice chorea

636 [armat et in numerum pernice chorea]

637 armati in numerum pulsarent aeribus aera,

638 ne Saturnus eum malis mandaret adeptus

639 aeternumque daret matri sub pectore volnus.

640 propterea magnam armati matrem comitantur,

641 aut quia significant divam praedicere ut armis

642 ac virtute velint patriam defendere terram

643 praesidioque parent decorique parentibus esse.

644 quae bene et eximie quamvis disposta ferantur,

645 longe sunt tamen a vera ratione repulsa.

646 omnis enim per se divom natura necessest

647 inmortali aevo summa cum pace fruatur

648 semota ab nostris rebus seiunctaque longe;

649 nam privata dolore omni, privata periclis,

650 ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri,

651 nec bene promeritis capitur neque tangitur ira.

652 terra quidem vero caret omni tempore sensu,

653 et quia multarum potitur primordia rerum,

654 multa modis multis effert in lumina solis.

655 hic siquis mare Neptunum Cereremque vocare

656 constituet fruges et Bacchi nomine abuti

657 mavolt quam laticis proprium proferre vocamen,

658 concedamus ut hic terrarum dictitet orbem

659 esse deum matrem, dum vera re tamen ipse

680 religione animum turpi contingere parcat.

660 Saepe itaque ex uno tondentes gramina campo

661 lanigerae pecudes et equorum duellica proles

662 buceriaeque greges eodem sub tegmine caeli

663 ex unoque sitim sedantes flumine aquai

664 dissimili vivont specie retinentque parentum

665 naturam et mores generatim quaeque imitantur.

666 tanta est in quovis genere herbae materiai

667 dissimilis ratio, tanta est in flumine quoque.

668 Hinc porro quamvis animantem ex omnibus unam

669 ossa cruor venae calor umor viscera nervi

670 constituunt, quae sunt porro distantia longe,

671 dissimili perfecta figura principiorum.

672 Tum porro quae cumque igni flammata cremantur.

673 si nil praeterea, tamen haec in corpore tradunt,

674 unde ignem iacere et lumen submittere possint

675 scintillasque agere ac late differre favillam.

676 cetera consimili mentis ratione peragrans

677 invenies igitur multarum semina rerum

678 corpore celare et varias cohibere figuras.

679 Denique multa vides, quibus et color et sapor una

681 reddita sunt cum odore in primis pleraque poma.

682 haec igitur variis debent constare figuris;

683 nidor enim penetrat qua fucus non it in artus,

684 fucus item sorsum, ⟨sorsum⟩ sapor insinuatur

685 sensibus; ut noscas primis differre figuris.

686 dissimiles igitur formae glomeramen in unum

687 conveniunt et res permixto semine constant.

688 Quin etiam passim nostris in versibus ipsis

689 multa elementa vides multis communia verbis,

690 cum tamen inter se versus ac verba necesse est

691 confiteare alia ex aliis constare elementis;

692 non quo multa parum communis littera currat

693 aut nulla inter se duo sint ex omnibus isdem,

694 sed quia non volgo paria omnibus omnia constant.

695 sic aliis in rebus item communia multa

696 multarum rerum cum sint, primordia rerum

697 dissimili tamen inter se consistere summa

698 possunt; ut merito ex aliis constare feratur

699 humanum genus et fruges arbustaque laeta.

700 Nec tamen omnimodis conecti posse putandum est

701 omnia; nam volgo fieri portenta videres,

702 semiferas hominum species existere et altos

703 inter dum ramos egigni corpore vivo

704 multaque conecti terrestria membra marinis,

705 tum flammam taetro spirantis ore Chimaeras

706 pascere naturam per terras omniparentis.

707 quorum nil fieri manifestum est, omnia quando

708 seminibus certis certa genetrice creata

709 conservare genus crescentia posse videmus.

710 scilicet id certa fieri ratione necessust.

711 nam sua cuique cibis ex omnibus intus in artus

712 corpora discedunt conexaque convenientis

713 efficiunt motus; at contra aliena videmus

714 reicere in terras naturam, multaque caecis

715 corporibus fugiunt e corpore percita plagis,

716 quae neque conecti quoquam potuere neque intus

717 vitalis motus consentire atque imitari.

718 sed ne forte putes animalia sola teneri

719 legibus his, quaedam ratio res terminat omnis

720 nam vel uti tota natura dissimiles sunt

721 inter se genitae res quaeque, ita quamque necessest

722 dissimili constare figura principiorum;

723 non quo multa parum simili sint praedita forma,

724 sed quia non volgo paria omnibus omnia constant.

725 semina cum porro distent, differre necessust

726 intervalla vias conexus pondera plagas

727 concursus motus; quae non animalia solum

728 corpora seiungunt, sed terras ac mare totum

729 secernunt caelumque a terris omne retentant.

730 Nunc age dicta meo dulci quaesita labore

731 percipe, ne forte haec albis ex alba rearis

732 principiis esse, ante oculos quae candida cernis,

733 aut ea quae nigrant nigro de semine nata;

734 nive alium quemvis quae sunt inbuta colorem,

735 propterea gerere hunc credas, quod materiai

736 corpora consimili sint eius tincta colore;

737 nullus enim color est omnino materiai

738 corporibus, neque par rebus neque denique dispar.

739 in quae corpora si nullus tibi forte videtur

740 posse animi iniectus fieri, procul avius erras.

741 nam cum caecigeni, solis qui lumina numquam

742 dispexere, tamen cognoscant corpora tactu

743 ex ineunte aevo nullo coniuncta colore,

744 scire licet nostrae quoque menti corpora posse

745 vorti in notitiam nullo circum lita fuco.

746 denique nos ipsi caecis quaecumque tenebris

747 tangimus, haud ullo sentimus tincta colore.

748 Quod quoniam vinco fieri, nunc esse docebo.

749 omnis enim color omnino mutatur in omnis;

750 quod facere haud ullo debent primordia pacto;

751 immutabile enim quiddam superare necessest,

752 ne res ad nihilum redigantur funditus omnes;

753 nam quod cumque suis mutatum finibus exit,

754 continuo hoc mors est illius quod fuit ante.

755 proinde colore cave contingas semina rerum,

756 ne tibi res redeant ad nihilum funditus omnes.

757 Praeterea si nulla coloris principiis est

758 reddita natura et variis sunt praedita formis,

759 e quibus omnigenus gignunt variantque colores,

760 propterea magni quod refert, semina quaeque

761 cum quibus et quali positura contineantur

762 et quos inter se dent motus accipiantque,

763 perfacile extemplo rationem reddere possis,

764 cur ea quae nigro fuerint paulo ante colore,

765 marmoreo fieri possint candore repente,

766 ut mare, cum magni commorunt aequora venti,

767 vertitur in canos candenti marmore fluctus;

768 dicere enim possis, nigrum quod saepe videmus,

769 materies ubi permixta est illius et ordo

770 principiis mutatus et addita demptaque quaedam,

771 continuo id fieri ut candens videatur et album.

772 quod si caeruleis constarent aequora ponti

773 seminibus, nullo possent albescere pacto;

774 nam quo cumque modo perturbes caerula quae sint,

775 numquam in marmoreum possunt migrare colorem.

776 sin alio atque alio sunt semina tincta colore,

777 quae maris efficiunt unum purumque nitorem,

778 ut saepe ex aliis formis variisque figuris

779 efficitur quiddam quadratum unaque figura,

780 conveniebat, ut in quadrato cernimus esse

781 dissimiles formas, ita cernere in aequore ponti

782 aut alio in quovis uno puroque nitore

783 dissimiles longe inter se variosque colores.

784 praeterea nihil officiunt obstantque figurae

785 dissimiles, quo quadratum minus omne sit extra;

786 at varii rerum inpediunt prohibentque colores,

787 quo minus esse uno possit res tota nitore.

788 Tum porro quae ducit et inlicit ut tribuamus

789 principiis rerum non numquam causa colores,

790 occidit, ex albis quoniam non alba creantur,

791 nec quae nigra cluent de nigris, sed variis ex.

792 quippe etenim multo proclivius exorientur

793 candida de nullo quam nigro nata colore

794 aut alio quovis, qui contra pugnet et obstet.

795 Praeterea quoniam nequeunt sine luce colores

796 esse neque in lucem existunt primordia rerum,

797 scire licet quam sint nullo velata colore;

798 qualis enim caecis poterit color esse tenebris?

799 lumine quin ipso mutatur propterea quod

800 recta aut obliqua percussus luce refulget;

801 pluma columbarum quo pacto in sole videtur,

802 quae sita cervices circum collumque coronat;

803 namque alias fit uti claro sit rubra pyropo,

804 inter dum quodam sensu fit uti videatur

805 inter caeruleum viridis miscere zmaragdos.

806 caudaque pavonis, larga cum luce repleta est,

807 consimili mutat ratione obversa colores;

808 qui quoniam quodam gignuntur luminis ictu,

809 scire licet, sine eo fieri non posse putandum est.

810 Et quoniam plagae quoddam genus excipit in se

811 pupula, cum sentire colorem dicitur album,

812 atque aliud porro, nigrum cum et cetera sentit,

813 nec refert ea quae tangas quo forte colore

814 praedita sint, verum quali magis apta figura,

815 scire licet nihil principiis opus esse colore,

816 sed variis formis variantes edere tactus.

817 Praeterea quoniam non certis certa figuris

818 est natura coloris et omnia principiorum

819 formamenta queunt in quovis esse nitore,

820 cur ea quae constant ex illis non pariter sunt

821 omnigenus perfusa coloribus in genere omni?

822 conveniebat enim corvos quoque saepe volantis

823 ex albis album pinnis iactare colorem

824 et nigros fieri nigro de semine cycnos

825 aut alio quovis uno varioque colore.

826 Quin etiam quanto in partes res quaeque minutas

827 distrahitur magis, hoc magis est ut cernere possis

828 evanescere paulatim stinguique colorem;

829 ut fit ubi in parvas partis discerpitur austrum:

830 purpura poeniceusque color clarissimus multo,

831 filatim cum distractum est, disperditur omnis;

832 noscere ut hinc possis prius omnem efflare colorem

833 particulas, quam discedant ad semina rerum.

834 Postremo quoniam non omnia corpora vocem

835 mittere concedis neque odorem, propterea fit

836 ut non omnibus adtribuas sonitus et odores:

837 sic oculis quoniam non omnia cernere quimus,

838 scire licet quaedam tam constare orba colore

839 quam sine odore ullo quaedam sonituque remota,

840 nec minus haec animum cognoscere posse sagacem

841 quam quae sunt aliis rebus privata notare.

842 Sed ne forte putes solo spoliata colore

843 corpora prima manere, etiam secreta teporis

844 sunt ac frigoris omnino calidique vaporis,

845 et sonitu sterila et suco ieiuna feruntur,

846 nec iaciunt ullum proprium de corpore odorem.

847 sicut amaracini blandum stactaeque liquorem

848 et nardi florem, nectar qui naribus halat,

849 cum facere instituas, cum primis quaerere par est,

850 quod licet ac possis reperire, inolentis olivi

851 naturam, nullam quae mittat naribus auram,

852 quam minime ut possit mixtos in corpore odores

853 concoctosque suo contractans perdere viro,

854 propter eandem ⟨rem⟩ debent primordia rerum

855 non adhibere suum gignundis rebus odorem

856 nec sonitum, quoniam nihil ab se mittere possunt,

857 nec simili ratione saporem denique quemquam

858 nec frigus neque item calidum tepidumque vaporem,

859 cetera, quae cum ita sunt tamen ut mortalia constent,

860 molli lenta, fragosa putri, cava corpore raro,

861 omnia sint a principiis seiuncta necessest,

862 inmortalia si volumus subiungere rebus

863 fundamenta, quibus nitatur summa salutis;

864 ne tibi res redeant ad nihilum funditus omnes.

865 Nunc ea quae sentire videmus cumque necessest

866 ex insensilibus tamen omnia confiteare

867 principiis constare. neque id manufesta refutant

868 nec contra pugnant, in promptu cognita quae sunt,

869 sed magis ipsa manu ducunt et credere cogunt

870 ex insensilibus, quod dico, animalia gigni.

871 quippe videre licet vivos existere vermes

872 stercore de taetro, putorem cum sibi nacta est

873 intempestivis ex imbribus umida tellus.

874 Praeterea cunctas itidem res vertere sese.

875 vertunt se fluvii in frondes et pabula laeta

876 in pecudes, vertunt pecudes in corpora nostra

877 naturam, et nostro de corpore saepe ferarum

878 augescunt vires et corpora pennipotentum.

879 ergo omnes natura cibos in corpora viva

880 vertit et hinc sensus animantum procreat omnes,

881 non alia longe ratione atque arida ligna

882 explicat in flammas et ⟨in⟩ ignis omnia versat.

883 iamne vides igitur magni primordia rerum

884 referre in quali sint ordine quaeque locata

885 et commixta quibus dent motus accipiantque?

886 Tum porro, quid id est, animum quod percutit, ipsum,

887 quod movet et varios sensus expromere cogit,

888 ex insensilibus ne credas sensile gigni?

889 ni mirum lapides et ligna et terra quod una

890 mixta tamen nequeunt vitalem reddere sensum.

891 illud in his igitur rebus meminisse decebit,

892 non ex omnibus omnino, quaecumque creant res

893 sensilia, extemplo me gigni dicere sensus,

894 sed magni referre ea primum quantula constent,

895 sensile quae faciunt, et qua sint praedita forma,

896 motibus ordinibus posituris denique quae sint.

897 quarum nil rerum in lignis glaebisque videmus;

898 et tamen haec, cum sunt quasi putrefacta per imbres,

899 vermiculos pariunt, quia corpora materiai

900 antiquis ex ordinibus permota nova re

901 conciliantur ita ut debent animalia gigni.

902 Deinde ex sensilibus qui sensile posse creari

903 constituunt, porro ex aliis sentire sueti

904 mollia cum faciunt; nam sensus iungitur omnis

905 visceribus nervis venis, quae cumque videmus

906 mollia mortali consistere corpore creta.

907 sed tamen esto iam posse haec aeterna manere;

908 nempe tamen debent aut sensum partis habere

909 aut similis totis animalibus esse putari.

910 at nequeant per se partes sentire necesse est:

911 namque animus sensus membrorum respuit omnis,

912 nec manus a nobis potis est secreta neque ulla

913 corporis omnino sensum pars sola tenere.

914 linquitur ut totis animantibus adsimulentur,

915 vitali ut possint consentire undique sensu.

916 qui poterunt igitur rerum primordia dici

917 et leti vitare vias, animalia cum sint,

918 atque animalia ⟨sint⟩ mortalibus una eademque?

919 quod tamen ut possint, at coetu concilioque

920 nil facient praeter volgum turbamque animantum,

921 scilicet ut nequeant homines armenta feraeque

922 inter sese ullam rem gignere conveniundo.

923 sic itidem quae sentimus sentire necessest.

924 quod si forte suum dimittunt corpore sensum

925 atque alium capiunt, quid opus fuit adtribui id quod

926 detrahitur? tum praeterea, quod fudimus ante,

927 quatinus in pullos animalis vertier ova

928 cernimus alituum vermisque effervere terra,

929 intempestivos quam putor cepit ob imbris,

930 scire licet gigni posse ex non sensibus sensus.

931 Quod si forte aliquis dicet, dum taxat oriri

932 posse ex non sensu sensus mutabilitate,

933 aut aliquo tamquam partu quod proditur extra,

934 huic satis illud erit planum facere atque probare,

935 non fieri partum nisi concilio ante coacto,

936 nec quicquam commutari sine conciliatu.

937 Principio nequeunt ullius corporis esse

938 sensus ante ipsam genitam naturam animantis,

939 ni mirum quia materies disiecta tenetur

940 aere fluminibus terris terraque creatis,

941 nec congressa modo vitalis convenientes

942 contulit inter se motus, quibus omnituentes

943 accensi sensus animantem quamque tuentur.

944 Praeterea quamvis animantem grandior ictus,

945 quam patitur natura, repente adfligit et omnis

946 corporis atque animi pergit confundere sensus.

947 dissoluuntur enim positurae principiorum

948 et penitus motus vitales inpediuntur,

949 donec materies omnis concussa per artus

950 vitalis animae nodos a corpore solvit

951 dispersamque foras per caulas eiecit omnis;

952 nam quid praeterea facere ictum posse reamur

953 oblatum, nisi discutere ac dissolvere quaeque?

954 fit quoque uti soleant minus oblato acriter ictu

955 reliqui motus vitalis vincere saepe,

956 vincere et ingentis plagae sedare tumultus

957 inque suos quicquid rursus revocare meatus

958 et quasi iam leti dominantem in corpore motum

959 discutere ac paene amissos accendere sensus;

960 nam qua re potius leti iam limine ab ipso

961 ad vitam possint conlecta mente reverti,

962 quam quo decursum prope iam siet ire et abire?

963 Praeterea, quoniam dolor est, ubi materiai

964 corpora vi quadam per viscera viva per artus

965 sollicitata suis trepidant in sedibus intus,

966 inque locum quando remigrant, fit blanda voluptas,

967 scire licet nullo primordia posse dolore

968 temptari nullamque voluptatem capere ex se;

969 quandoquidem non sunt ex ullis principiorum

970 corporibus, quorum motus novitate laborent

971 aut aliquem fructum capiant dulcedinis almae.

972 haut igitur debent esse ullo praedita sensu.

973 Denique uti possint sentire animalia quaeque,

974 principiis si iam est sensus tribuendus eorum,

975 quid, genus humanum propritim de quibus auctumst?

976 scilicet et risu tremulo concussa cachinnant

977 et lacrimis spargunt rorantibus ora genasque

978 multaque de rerum mixtura dicere callent

979 et sibi proporro quae sint primordia quaerunt;

980 quando quidem totis mortalibus adsimulata

981 ipsa quoque ex aliis debent constare elementis,

982 inde alia ex aliis, nusquam consistere ut ausis;

983 quippe sequar, quod cumque loqui ridereque dices

984 et sapere, ex aliis eadem haec facientibus ut sit.

985 quod si delira haec furiosaque cernimus esse

986 et ridere potest non ex ridentibus auctus,

987 et sapere et doctis rationem reddere dictis

988 non ex seminibus sapientibus atque disertis,

989 qui minus esse queant ea quae sentire videmus

990 seminibus permixta carentibus undique sensu?

991 Denique caelesti sumus omnes semine oriundi;

992 omnibus ille idem pater est, unde alma liquentis

993 umoris guttas mater cum terra recepit,

994 feta parit nitidas fruges arbustaque laeta

995 et genus humanum, parit omnia saecla ferarum,

996 pabula cum praebet, quibus omnes corpora pascunt

997 et dulcem ducunt vitam prolemque propagant;

998 qua propter merito maternum nomen adepta est.

999 cedit item retro, de terra quod fuit ante,

1000 in terras, et quod missumst ex aetheris oris,

1001 id rursum caeli rellatum templa receptant.

1002 nec sic interemit mors res ut materiai

1003 corpora conficiat, sed coetum dissupat ollis;

1004 inde aliis aliud coniungit et efficit, omnis

1005 res ut convertant formas mutentque colores

1006 et capiant sensus et puncto tempore reddant;

1007 ut noscas referre earum primordia rerum

1008 cum quibus et quali positura contineantur

1009 et quos inter se dent motus accipiantque,

1010 neve putes aeterna penes residere potesse

1011 corpora prima quod in summis fluitare videmus

1012 rebus et interdum nasci subitoque perire.

1013 quin etiam refert nostris in versibus ipsis

1014 cum quibus et quali sint ordine quaeque locata;

1015 namque eadem caelum mare terras flumina solem

1016 significant, eadem fruges arbusta animantis;

1017 si non omnia sunt, at multo maxima pars est

1018 consimilis; verum positura discrepitant res.

1019 sic ipsis in rebus item iam materiai

1020 [intervalla vias conexus pondera plagas]

1021 concursus motus ordo positura figurae

1022 cum permutantur, mutari res quoque debent.

1023 Nunc animum nobis adhibe veram ad rationem.

1024 nam tibi vehementer nova res molitur ad auris

1025 accedere et nova se species ostendere rerum.

1026 sed neque tam facilis res ulla est, quin ea primum

1027 difficilis magis ad credendum constet, itemque

1028 nil adeo magnum neque tam mirabile quicquam,

1029 quod non paulatim minuant mirarier omnes,

1030 principio caeli clarum purumque colorem

1031 quaeque in se cohibet, palantia sidera passim,

1032 lunamque et solis praeclara luce nitorem;

1033 omnia quae nunc si primum mortalibus essent

1034 ex improviso si sint obiecta repente,

1035 quid magis his rebus poterat mirabile dici,

1036 aut minus ante quod auderent fore credere gentes?

1037 nil, ut opinor; ita haec species miranda fuisset.

1038 quam tibi iam nemo fessus satiate videndi,

1039 suspicere in caeli dignatur lucida templa.

1040 desine qua propter novitate exterritus ipsa

1041 expuere ex animo rationem, sed magis acri

1042 iudicio perpende, et si tibi vera videntur,

1043 dede manus, aut, si falsum est, accingere contra.

1044 quaerit enim rationem animus, cum summa loci sit

1045 infinita foris haec extra moenia mundi,

1046 quid sit ibi porro, quo prospicere usque velit mens

1047 atque animi iactus liber quo pervolet ipse.

1048 Principio nobis in cunctas undique partis

1049 et latere ex utroque ⟨supra⟩ supterque per omne

1050 nulla est finis; uti docui, res ipsaque per se

1051 vociferatur, et elucet natura profundi.

1052 nullo iam pacto veri simile esse putandumst,

1053 undique cum vorsum spatium vacet infinitum

1054 seminaque innumero numero summaque profunda

1055 multimodis volitent aeterno percita motu,

1056 hunc unum terrarum orbem caelumque creatum,

1057 nil agere illa foris tot corpora materiai;

1058 cum praesertim hic sit natura factus et ipsa

1059 sponte sua forte offensando semina rerum

1060 multimodis temere in cassum frustraque coacta

1061 tandem coluerunt ea quae coniecta repente

1062 magnarum rerum fierent exordia semper,

1063 terrai maris et caeli generisque animantum.

1064 quare etiam atque etiam talis fateare necesse est

1065 esse alios alibi congressus materiai,

1066 qualis hic est, avido complexu quem tenet aether.

1067 Praeterea cum materies est multa parata,

1068 cum locus est praesto nec res nec causa moratur

1069 ulla, geri debent ni mirum et confieri res.

1070 nunc et seminibus si tanta est copia, quantam

1071 enumerare aetas animantum non queat omnis,

1072 quis eadem natura manet, quae semina rerum

1073 conicere in loca quaeque queat simili ratione

1074 atque huc sunt coniecta, necesse est confiteare

1075 esse alios aliis terrarum in partibus orbis

1076 et varias hominum gentis et saecla ferarum.

1077 Huc accedit ut in summa res nulla sit una,

1078 unica quae gignatur et unica solaque crescat,

1079 quin aliquoius siet saecli permultaque eodem

1080 sint genere. in primis animalibus indice mente

1081 invenies sic montivagum genus esse ferarum,

1082 sic hominum geminam prolem, sic denique mutas

1083 squamigerum pecudes et corpora cuncta volantum.

1084 qua propter caelum simili ratione fatendumst

1085 terramque et solem, lunam mare cetera quae sunt,

1086 non esse unica, sed numero magis innumerali;

1087 quando quidem vitae depactus terminus alte

1088 tam manet haec et tam nativo corpore constant

1089 quam genus omne, quod his generatimst rebus abundans.

1090 Quae bene cognita si teneas, natura videtur

1091 libera continuo, dominis privata superbis,

1092 ipsa sua per se sponte omnia dis agere expers.

1093 nam pro sancta deum tranquilla pectora pace

1094 quae placidum degunt aevom vitamque serenam,

1095 quis regere immensi summam, quis habere profundi

1096 indu manu validas potis est moderanter habenas,

1097 quis pariter caelos omnis convertere et omnis

1098 ignibus aetheriis terras suffire feracis,

1099 omnibus inve locis esse omni tempore praesto,

1100 nubibus ut tenebras faciat caelique serena

1101 concutiat sonitu, tum fulmina mittat et aedis

1102 saepe suas disturbet et in deserta recedens

1103 saeviat exercens telum, quod saepe nocentes

1104 praeterit exanimatque indignos inque merentes?

1105 Multaque post mundi tempus genitale diemque

1106 primigenum maris et terrae solisque coortum

1107 addita corpora sunt extrinsecus, addita circum

1108 semina, quae magnum iaculando contulit omne,

1109 unde mare et terrae possent augescere et unde

1110 appareret spatium caeli domus altaque tecta

1111 tolleret a terris procul et consurgeret aer.

1112 nam sua cuique, locis ex omnibus, omnia plagis

1113 corpora distribuuntur et ad sua saecla recedunt,

1114 umor ad umorem, terreno corpore terra

1115 crescit et ignem ignes procudunt aetheraque ⟨aether⟩,

1116 donique ad extremum crescendi perfica finem

1117 omnia perduxit rerum natura creatrix;

1118 ut fit ubi nihilo iam plus est quod datur intra

1119 vitalis venas quam quod fluit atque recedit.

1120 omnibus hic aetas debet consistere rebus,

1121 hic natura suis refrenat viribus auctum.

1122 nam quae cumque vides hilaro grandescere adauctu

1123 paulatimque gradus aetatis scandere adultae,

1124 plura sibi adsumunt quam de se corpora mittunt,

1125 dum facile in venas cibus omnis inditur et dum

1126 non ita sunt late dispessa, ut multa remittant

1127 et plus dispendi faciant quam vescitur aetas.

1128 nam certe fluere atque recedere corpora rebus

1129 multa manus dandum est; sed plura accedere debent,

1130 donec alescendi summum tetigere cacumen.

1131 inde minutatim vires et robur adultum

1132 frangit et in partem peiorem liquitur aetas.

1133 quippe etenim quanto est res amplior, augmine adempto,

1134 et quo latior est, in cunctas undique partis

1135 plura modo dispargit et a se corpora mittit,

1136 nec facile in venas cibus omnis diditur ei

1137 nec satis est, pro quam largos exaestuat aestus,

1138 unde queat tantum suboriri ac subpeditare.

1139 iure igitur pereunt, cum rarefacta fluendo

1140 sunt et cum externis succumbunt omnia plagis,

1141 quando quidem grandi cibus aevo denique defit,

1142 nec tuditantia rem cessant extrinsecus ullam

1143 corpora conficere et plagis infesta domare.

1144 Sic igitur magni quoque circum moenia mundi

1145 expugnata dabunt labem putrisque ruinas;

1146 omnia debet enim cibus integrare novando

1147 et fulcire cibus, ⟨cibus⟩ omnia sustentare,

1148 ne quiquam, quoniam nec venae perpetiuntur

1149 quod satis est, neque quantum opus est natura ministrat.

1150 Iamque adeo fracta est aetas effetaque tellus

1151 vix animalia parva creat, quae cuncta creavit

1152 saecla deditque ferarum ingentia corpora partu.

1153 haud, ut opinor, enim mortalia saecla superne

1154 aurea de caelo demisit funis in arva

1155 nec mare nec fluctus plangentis saxa crearunt,

1156 sed genuit tellus eadem quae nunc alit ex se.

1157 praeterea nitidas fruges vinetaque laeta

1158 sponte sua primum mortalibus ipsa creavit,

1159 ipsa dedit dulcis fetus et pabula laeta;

1160 quae nunc vix nostro grandescunt aucta labore,

1161 conterimusque boves et viris agricolarum,

1162 conficimus ferrum vix arvis suppeditati:

1163 usque adeo parcunt fetus augentque laborem.

1164 iamque caput quassans grandis suspirat arator

1165 crebrius, in cassum magnos cecidisse labores,

1166 et cum tempora temporibus praesentia confert

1167 praeteritis, laudat fortunas saepe parentis.

1168 tristis item vetulae vitis sator atque ⟨vietae⟩

1169 temporis incusat momen saeclumque fatigat,

1170 et crepat, antiquum genus ut pietate repletum

1171 perfacile angustis tolerarit finibus aevom,

1172 cum minor esset agri multo modus ante viritim;

1173 nec tenet omnia paulatim tabescere et ire

1174 ad capulum spatio aetatis defessa vetusto.

Livro III — Liber Tertius

1 E tenebris tantis tam clarum extollere lumen

2 qui primus potuisti inlustrans commoda vitae,

3 te sequor, o Graiae gentis decus, inque tuis nunc

4 ficta pedum pono pressis vestigia signis,

5 non ita certandi cupidus quam propter amorem

6 quod te imitari aveo; quid enim contendat hirundo

7 cycnis, aut quid nam tremulis facere artubus haedi

8 consimile in cursu possint et fortis equi vis?

9 tu, pater, es rerum inventor, tu patria nobis

10 suppeditas praecepta, tuisque ex, inclute, chartis,

11 floriferis ut apes in saltibus omnia libant,

12 omnia nos itidem depascimur aurea dicta,

13 aurea, perpetua semper dignissima vita.

14 nam simul ac ratio tua coepit vociferari

15 naturam rerum divina mente coorta

16 diffugiunt animi terrores, moenia mundi

17 discedunt. totum video per inane geri res.

18 apparet divum numen sedesque quietae,

19 quas neque concutiunt venti nec nubila nimbis

20 aspergunt neque nix acri concreta pruina

21 cana cadens violat semper[que] innubilus aether

22 integit et large diffuso lumine ridet:

23 omnia suppeditat porro natura neque ulla

24 res animi pacem delibat tempore in ullo.

25 at contra nusquam apparent Acherusia templa,

26 nec tellus obstat quin omnia dispiciantur,

27 sub pedibus quae cumque infra per inane geruntur.

28 his ibi me rebus quaedam divina voluptas

29 percipit atque horror, quod sic natura tua vi

30 tam manifesta patens ex omni parte retecta est.

31 Et quoniam docui, cunctarum exordia rerum

32 qualia sint et quam variis distantia formis

33 sponte sua volitent aeterno percita motu,

34 quove modo possint res ex his quaeque creari,

35 hasce secundum res animi natura videtur

36 atque animae claranda meis iam versibus esse

37 et metus ille foras praeceps Acheruntis agendus,

38 funditus humanam qui vitam turbat ab imo

39 omnia suffundens mortis nigrore neque ullam

40 esse voluptatem liquidam puramque relinquit.

41 nam quod saepe homines morbos magis esse timendos

42 infamemque ferunt vitam quam Tartara leti

43 et se scire animi naturam sanguinis esse,

44 aut etiam venti, si fert ita forte voluntas,

45 nec prosum quicquam nostrae rationis egere,

46 hinc licet advertas animum magis omnia laudis

47 iactari causa quam quod res ipsa probetur.

48 extorres idem patria longeque fugati

49 conspectu ex hominum, foedati crimine turpi,

50 omnibus aerumnis adfecti denique vivunt,

51 et quo cumque tamen miseri venere parentant

52 et nigras mactant pecudes et manibus divis

53 inferias mittunt multoque in rebus acerbis

54 acrius advertunt animos ad religionem.

55 quo magis in dubiis hominem spectare periclis

56 convenit adversisque in rebus noscere qui sit;

57 nam verae voces tum demum pectore ab imo

58 eliciuntur [et] eripitur persona amanare.

59 denique avarities et honorum caeca cupido,

60 quae miseros homines cogunt transcendere fines

61 iuris et inter dum socios scelerum atque ministros

62 noctes atque dies niti praestante labore

63 ad summas emergere opes, haec vulnera vitae

64 non minimam partem mortis formidine aluntur.

65 turpis enim ferme contemptus et acris egestas

66 semota ab dulci vita stabilique videtur

67 et quasi iam leti portas cunctarier ante;

68 unde homines dum se falso terrore coacti

69 effugisse volunt longe longeque remosse,

70 sanguine civili rem conflant divitiasque

71 conduplicant avidi, caedem caede accumulantes,

72 crudeles gaudent in tristi funere fratris

73 et consanguineum mensas odere timentque.

74 consimili ratione ab eodem saepe timore

75 macerat invidia ante oculos illum esse potentem,

76 illum aspectari, claro qui incedit honore,

77 ipsi se in tenebris volvi caenoque queruntur.

78 intereunt partim statuarum et nominis ergo.

79 et saepe usque adeo, mortis formidine, vitae

80 percipit humanos odium lucisque videndae,

81 ut sibi consciscant maerenti pectore letum

82 obliti fontem curarum hunc esse timorem:

83 hunc vexare pudorem, hunc vincula amicitiai

84 rumpere et in summa pietate evertere suadet:

85 nam iam saepe homines patriam carosque parentis

86 prodiderunt vitare Acherusia templa petentes.

87 nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecis

88 in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus

89 inter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quam

90 quae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.

91 hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest

92 non radii solis neque lucida tela diei

93 discutiant, sed naturae species ratioque.

94 Primum animum dico, mentem quem saepe vocamus,

95 in quo consilium vitae regimenque locatum est,

96 esse hominis partem nihilo minus ac manus et pes

97 atque oculei partes animantis totius extant.

⟨lacuna: verso perdido⟩

98 sensum animi certa non esse in parte locatum,

99 verum habitum quendam vitalem corporis esse,

100 harmoniam Grai quam dicunt, quod faciat nos

101 vivere cum sensu, nulla cum in parte siet mens;

102 ut bona saepe valetudo cum dicitur esse

103 corporis, et non est tamen haec pars ulla valentis,

104 sic animi sensum non certa parte reponunt;

105 magno opere in quo mi diversi errare videntur.

106 Saepe itaque, in promptu corpus quod cernitur, aegret,

107 cum tamen ex alia laetamur parte latenti;

108 et retro fit ubi contra sit saepe vicissim,

109 cum miser ex animo laetatur corpore toto;

110 non alio pacto quam si, pes cum dolet aegri,

111 in nullo caput interea sit forte dolore.

112 Praeterea molli cum somno dedita membra

113 effusumque iacet sine sensu corpus honustum,

114 est aliud tamen in nobis quod tempore in illo

115 multimodis agitatur et omnis accipit in se

116 laetitiae motus et curas cordis inanis.

117 Nunc animam quoque ut in membris cognoscere possis

118 esse neque harmonia corpus sentire solere,

119 principio fit uti detracto corpore multo

120 saepe tamen nobis in membris vita moretur.

121 Atque eadem rursum, cum corpora pauca caloris

122 diffugere forasque per os est editus aër,

123 deserit extemplo venas atque ossa relinquit;

124 noscere ut hinc possis non aequas omnia partis

125 corpora habere neque ex aequo fulcire salutem,

126 sed magis haec, venti quae sunt calidique vaporis

127 semina, curare in membris ut vita moretur.

128 est igitur calor ac ventus vitalis in ipso

129 corpore, qui nobis moribundos deserit artus.

130 quapropter quoniam est animi natura reperta

131 atque animae quasi pars hominis, redde harmoniai

132 nomen, ad organicos alto delatum Heliconi,

133 sive aliunde ipsi porro traxere et in illam

134 transtulerunt, proprio quae tum res nomine egebat.

135 quidquid [id] est, habeant: tu cetera percipe dicta.

136 Nunc animum atque animam dico coniuncta teneri

137 inter se atque unam naturam conficere ex se,

138 sed caput esse quasi et dominari in corpore toto

139 consilium, quod nos animum mentemque vocamus.

140 idque situm media regione in pectoris haeret.

141 hic exultat enim pavor ac metus, haec loca circum

142 laetitiae mulcent: hic ergo mens animusquest.

143 cetera pars animae per totum dissita corpus

144 paret et ad numen mentis momenque movetur.

145 idque sibi solum per se sapit et sibi gaudet,

146 cum neque res animam neque corpus commovet una.

147 et quasi, cum caput aut oculus temptante dolore

148 laeditur in nobis, non omni concruciamur

149 corpore, sic animus nonnumquam laeditur ipse

150 laetitiaque viget, cum cetera pars animai

151 per membra atque artus nulla novitate cietur;

152 verum ubi vementi magis est commota metu mens,

153 consentire animam totam per membra videmus

154 sudoresque ita palloremque existere toto

155 corpore et infringi linguam vocemque aboriri,

156 caligare oculos, sonere auris, succidere artus,

157 denique concidere ex animi terrore videmus

158 saepe homines; facile ut quivis hinc noscere possit

159 esse animam cum animo coniunctam, quae cum animi [vi]

160 percussa est, exim corpus propellit et icit.

161 Haec eadem ratio naturam animi atque animai

162 corpoream docet esse; ubi enim propellere membra,

163 corripere ex somno corpus mutareque vultum

164 atque hominem totum regere ac versare videtur,

165 quorum nil fieri sine tactu posse videmus

166 nec tactum porro sine corpore, nonne fatendumst

167 corporea natura animum constare animamque?

168 praeterea pariter fungi cum corpore et una

169 consentire animum nobis in corpore cernis.

170 si minus offendit vitam vis horrida teli

171 ossibus ac nervis disclusis intus adacta,

172 at tamen insequitur languor terraeque petitus

173 suavis et in terra mentis qui gignitur aestus

174 inter dumque quasi exsurgendi incerta voluntas.

175 ergo corpoream naturam animi esse necessest,

176 corporeis quoniam telis ictuque laborat.

177 Is tibi nunc animus quali sit corpore et unde

178 constiterit pergam rationem reddere dictis.

179 principio esse aio persuptilem atque minutis

180 perquam corporibus factum constare. id ita esse

181 hinc licet advertas animum, ut pernoscere possis.

182 Nil adeo fieri celeri ratione videtur,

183 quam si mens fieri proponit et inchoat ipsa;

184 ocius ergo animus quam res se perciet ulla,

185 ante oculos quorum in promptu natura videtur.

186 at quod mobile tanto operest, constare rutundis

187 perquam seminibus debet perquamque minutis,

188 momine uti parvo possint inpulsa moveri.

189 namque movetur aqua et tantillo momine flutat,

190 quippe volubilibus parvisque creata figuris.

191 at contra mellis constantior est natura

192 et pigri latices magis et cunctantior actus:

193 haeret enim inter se magis omnis materiai

194 copia, ni mirum quia non tam levibus extat

195 corporibus neque tam suptilibus atque rutundis.

196 namque papaveris aura potest suspensa levisque

197 cogere ut ab summo tibi diffluat altus acervus,

198 at contra lapidum coniectum spicarumque

199 noenu potest. igitur parvissima corpora pro quam

200 et levissima sunt, ita mobilitate fruuntur;

201 at contra quae cumque magis cum pondere magno

202 asperaque inveniuntur, eo stabilita magis sunt.

203 nunc igitur quoniamst animi natura reperta

204 mobilis egregie, perquam constare necessest

205 corporibus parvis et levibus atque rutundis.

206 quae tibi cognita res in multis, o bone, rebus

207 utilis invenietur et opportuna cluebit.

208 Haec quoque res etiam naturam dedicat eius,

209 quam tenui constet textura quamque loco se

210 contineat parvo, si possit conglomerari,

211 quod simul atque hominem leti secura quies est

212 indepta atque animi natura animaeque recessit,

213 nil ibi libatum de toto corpore cernas

214 ad speciem, nihil ad pondus: mors omnia praestat,

215 vitalem praeter sensum calidumque vaporem.

216 ergo animam totam perparvis esse necessest

217 seminibus nexam per venas viscera nervos,

218 qua tenus, omnis ubi e toto iam corpore cessit,

219 extima membrorum circumcaesura tamen se

220 incolumem praestat nec defit ponderis hilum.

221 quod genus est, Bacchi cum flos evanuit aut cum

222 spiritus unguenti suavis diffugit in auras

223 aut aliquo cum iam sucus de corpore cessit;

224 nil oculis tamen esse minor res ipsa videtur

225 propterea neque detractum de pondere quicquam,

226 ni mirum quia multa minutaque semina sucos

227 efficiunt et odorem in toto corpore rerum.

228 quare etiam atque etiam mentis naturam animaeque

229 scire licet perquam pauxillis esse creatam

230 seminibus, quoniam fugiens nil ponderis aufert.

231 Nec tamen haec simplex nobis natura putanda est.

232 tenvis enim quaedam moribundos deserit aura

233 mixta vapore, vapor porro trahit aëra secum;

234 nec calor est quisquam, cui non sit mixtus et aër;

235 rara quod eius enim constat natura, necessest

236 aëris inter eum primordia multa moveri.

237 iam triplex animi est igitur natura reperta;

238 nec tamen haec sat sunt ad sensum cuncta creandum,

239 nil horum quoniam recipit mens posse creare

240 sensiferos motus, quae denique mente volutat.

241 quarta quoque his igitur quaedam natura necessest

242 adtribuatur; east omnino nominis expers;

243 qua neque mobilius quicquam neque tenvius extat

244 nec magis e parvis et levibus ex elementis;

245 sensiferos motus quae didit prima per artus.

246 prima cietur enim, parvis perfecta figuris,

247 inde calor motus et venti caeca potestas

248 accipit, inde aër, inde omnia mobilitantur:

249 concutitur sanguis, tum viscera persentiscunt

250 omnia, postremis datur ossibus atque medullis

251 sive voluptas est sive est contrarius ardor.

252 nec temere huc dolor usque potest penetrare neque acre

253 permanare malum, quin omnia perturbentur

254 usque adeo [ut] vitae desit locus atque animai

255 diffugiant partes per caulas corporis omnis.

256 sed plerumque fit in summo quasi corpore finis

257 motibus: hanc ob rem vitam retinere valemus.

258 Nunc ea quo pacto inter sese mixta quibusque

259 compta modis vigeant rationem reddere aventem

260 abstrahit invitum patrii sermonis egestas;

261 sed tamen, ut potero summatim attingere, tangam.

262 inter enim cursant primordia principiorum

263 motibus inter se, nihil ut secernier unum

264 possit nec spatio fieri divisa potestas,

265 sed quasi multae vis unius corporis extant.

266 quod genus in quovis animantum viscere volgo

267 est odor et quidam color et sapor, et tamen ex his

268 omnibus est unum perfectum corporis augmen,

269 sic calor atque aër et venti caeca potestas

270 mixta creant unam naturam et mobilis illa

271 vis, initum motus ab se quae dividit ollis,

272 sensifer unde oritur primum per viscera motus.

273 nam penitus prorsum latet haec natura subestque

274 nec magis hac infra quicquam est in corpore nostro

275 atque anima est animae proporro totius ipsa.

276 quod genus in nostris membris et corpore toto

277 mixta latens animi vis est animaeque potestas,

278 corporibus quia de parvis paucisque creatast,

279 sic tibi nominis haec expers vis, facta minutis

280 corporibus, latet atque animae quasi totius ipsa

281 proporrost anima et dominatur corpore toto.

282 consimili ratione necessest ventus et aër

283 et calor inter se vigeant commixta per artus

284 atque aliis aliud subsit magis emineatque,

285 ut quiddam fieri videatur ab omnibus unum,

286 ni calor ac ventus seorsum seorsumque potestas

287 aëris interemant sensum diductaque solvant.

288 est etiam calor ille animo, quem sumit, in ira

289 cum fervescit et ex oculis micat acrius ardor;

290 est et frigida multa, comes formidinis, aura,

291 quae ciet horrorem membris et concitat artus;

292 est etiam quoque pacati status aëris ille,

293 pectore tranquillo fit qui voltuque sereno.

294 sed calidi plus est illis quibus acria corda

295 iracundaque mens facile effervescit in ira,

296 quo genere in primis vis est violenta leonum,

297 pectora qui fremitu rumpunt plerumque gementes

298 nec capere irarum fluctus in pectore possunt.

299 at ventosa magis cervorum frigida mens est

300 et gelidas citius per viscera concitat auras,

301 quae tremulum faciunt membris existere motum.

302 at natura boum placido magis aëre vivit

303 nec nimis irai fax umquam subdita percit

304 fumida, suffundens caecae caliginis umbra,

305 nec gelidis torpet telis perfixa pavoris;

306 interutrasque sitast cervos saevosque leones.

307 sic hominum genus est: quamvis doctrina politos

308 constituat pariter quosdam, tamen illa relinquit

309 naturae cuiusque animi vestigia prima.

310 nec radicitus evelli mala posse putandumst,

311 quin proclivius hic iras decurrat ad acris,

312 ille metu citius paulo temptetur, at ille

313 tertius accipiat quaedam clementius aequo.

314 inque aliis rebus multis differre necessest

315 naturas hominum varias moresque sequacis;

316 quorum ego nunc nequeo caecas exponere causas

317 nec reperire figurarum tot nomina quot sunt

318 principiis, unde haec oritur variantia rerum.

319 illud in his rebus video firmare potesse,

320 usque adeo naturarum vestigia linqui

321 parvola, quae nequeat ratio depellere nobis,

322 ut nihil inpediat dignam dis degere vitam.

323 Haec igitur natura tenetur corpore ab omni

324 ipsaque corporis est custos et causa salutis;

325 nam communibus inter se radicibus haerent

326 nec sine pernicie divelli posse videntur.

327 quod genus e thuris glaebis evellere odorem

328 haud facile est, quin intereat natura quoque eius,

329 sic animi atque animae naturam corpore toto

330 extrahere haut facile est, quin omnia dissoluantur.

331 inplexis ita principiis ab origine prima

332 inter se fiunt consorti praedita vita,

333 nec sibi quaeque sine alterius vi posse videtur

334 corporis atque animi seorsum sentire potestas,

335 sed communibus inter eas conflatur utrimque

336 motibus accensus nobis per viscera sensus.

337 Praeterea corpus per se nec gignitur umquam

338 nec crescit neque post mortem durare videtur.

339 non enim, ut umor aquae dimittit saepe vaporem,

340 qui datus est, neque ea causa convellitur ipse,

341 sed manet incolumis, non, inquam, sic animai

342 discidium possunt artus perferre relicti,

343 sed penitus pereunt convulsi conque putrescunt.

344 ex ineunte aevo sic corporis atque animai

345 mutua vitalis discunt contagia motus,

346 maternis etiam membris alvoque reposta,

347 discidium [ut] nequeat fieri sine peste maloque;

348 ut videas, quoniam coniunctast causa salutis,

349 coniunctam quoque naturam consistere eorum.

350 Quod super est, siquis corpus sentire refutat

351 atque animam credit permixtam corpore toto

352 suscipere hunc motum quem sensum nominitamus,

353 vel manifestas res contra verasque repugnat.

354 quid sit enim corpus sentire quis adferet umquam,

355 si non ipsa palam quod res dedit ac docuit nos?

356 'at dimissa anima corpus caret undique sensu.'

357 perdit enim quod non proprium fuit eius in aevo

358 multaque praeterea perdit quom expellitur aevo.

359 Dicere porro oculos nullam rem cernere posse,

360 sed per eos animum ut foribus spectare reclusis,

361 difficilest, contra cum sensus ducat eorum;

362 sensus enim trahit atque acies detrudit ad ipsas,

363 fulgida praesertim cum cernere saepe nequimus,

364 lumina luminibus quia nobis praepediuntur.

365 quod foribus non fit; neque enim, qua cernimus ipsi,

366 ostia suscipiunt ullum reclusa laborem.

367 praeterea si pro foribus sunt lumina nostra,

368 iam magis exemptis oculis debere videtur

369 cernere res animus sublatis postibus ipsis.

370 Illud in his rebus nequaquam sumere possis,

371 Democriti quod sancta viri sententia ponit,

372 corporis atque animi primordia singula primis

373 adposita alternis, variare ac nectere membra.

374 nam cum multo sunt animae elementa minora

375 quam quibus e corpus nobis et viscera constant,

376 tum numero quoque concedunt et rara per artus

377 dissita sunt, dum taxat ut hoc promittere possis,

378 quantula prima queant nobis iniecta ciere

379 corpora sensiferos motus in corpore, tanta

380 intervalla tenere exordia prima animai.

381 nam neque pulveris inter dum sentimus adhaesum

382 corpore nec membris incussam sidere cretam,

383 nec nebulam noctu neque arani tenvia fila

384 obvia sentimus, quando obretimur euntes,

385 nec supera caput eiusdem cecidisse vietam

386 vestem nec plumas avium papposque volantis,

387 qui nimia levitate cadunt plerumque gravatim,

388 nec repentis itum cuiusvis cumque animantis

389 sentimus nec priva pedum vestigia quaeque,

390 corpore quae in nostro culices et cetera ponunt.

391 usque adeo prius est in nobis multa ciendum

392 quam primordia sentiscant concussa animai,

393 semina corporibus nostris inmixta per artus,

394 et quam in his intervallis tuditantia possint

395 concursare coire et dissultare vicissim.

396 Et magis est animus vitai claustra coërcens

397 et dominantior ad vitam quam vis animai.

398 nam sine mente animoque nequit residere per artus

399 temporis exiguam partem pars ulla animai,

400 sed comes insequitur facile et discedit in auras

401 et gelidos artus in leti frigore linquit.

402 at manet in vita cui mens animusque remansit,

403 quamvis est circum caesis lacer undique membris;

404 truncus adempta anima circum membrisque remota

405 vivit et aetherias vitalis suscipit auras;

406 si non omnimodis, at magna parte animai

407 privatus, tamen in vita cunctatur et haeret;

408 ut, lacerato oculo circum si pupula mansit

409 incolumis, stat cernundi vivata potestas,

410 dum modo ne totum corrumpas luminis orbem

411 et circum caedas aciem solamque relinquas;

412 id quoque enim sine pernicie non fiet eorum.

413 at si tantula pars oculi media illa peresa est,

414 occidit extemplo lumen tenebraeque secuntur,

415 incolumis quamvis alioqui splendidus orbis.

416 hoc anima atque animus vincti sunt foedere semper.

417 Nunc age, nativos animantibus et mortalis

418 esse animos animasque levis ut noscere possis,

419 conquisita diu dulcique reperta labore

420 digna tua pergam disponere carmina vita.

421 tu fac utrumque uno subiungas nomine eorum

422 atque animam verbi causa cum dicere pergam,

423 mortalem esse docens, animum quoque dicere credas,

424 qua tenus est unum inter se coniunctaque res est.

425 Principio quoniam tenuem constare minutis

426 corporibus docui multoque minoribus esse

427 principiis factam quam liquidus umor aquai

428 aut nebula aut fumus —; nam longe mobilitate

429 praestat et a tenui causa magis icta movetur,

430 quippe ubi imaginibus fumi nebulaeque movetur;

431 quod genus in somnis sopiti ubi cernimus alte

432 exhalare vaporem altaria ferreque fumum;

433 nam procul haec dubio nobis simulacra geruntur

434 nunc igitur quoniam quassatis undique vasis

435 diffluere umorem et laticem discedere cernis,

436 et nebula ac fumus quoniam discedit in auras,

437 crede animam quoque diffundi multoque perire

438 ocius et citius dissolvi in corpora prima,

439 cum semel ex hominis membris ablata recessit;

440 quippe etenim corpus, quod vas quasi constitit eius,

441 cum cohibere nequit conquassatum ex aliqua re

442 ac rarefactum detracto sanguine venis,

443 aëre qui credas posse hanc cohiberier ullo,

444 corpore qui nostro rarus magis incohibens sit?

445 Praeterea gigni pariter cum corpore et una

446 crescere sentimus pariterque senescere mentem.

447 nam vel ut infirmo pueri teneroque vagantur

448 corpore, sic animi sequitur sententia tenvis.

449 inde ubi robustis adolevit viribus aetas,

450 consilium quoque maius et auctior est animi vis.

451 post ubi iam validis quassatum est viribus aevi

452 corpus et obtusis ceciderunt viribus artus,

453 claudicat ingenium, delirat lingua [labat] mens,

454 omnia deficiunt atque uno tempore desunt.

455 ergo dissolui quoque convenit omnem animai

456 naturam, ceu fumus, in altas aëris auras;

457 quando quidem gigni pariter pariterque videmus

458 crescere et, [ut] docui, simul aevo fessa fatisci.

459 Huc accedit uti videamus, corpus ut ipsum

460 suscipere inmanis morbos durumque dolorem,

461 sic animum curas acris luctumque metumque;

462 quare participem leti quoque convenit esse.

463 quin etiam morbis in corporis avius errat

464 saepe animus; dementit enim deliraque fatur,

465 inter dumque gravi lethargo fertur in altum

466 aeternumque soporem oculis nutuque cadenti;

467 unde neque exaudit voces nec noscere voltus

468 illorum potis est, ad vitam qui revocantes

469 circum stant lacrimis rorantes ora genasque.

470 quare animum quoque dissolui fateare necessest,

471 quandoquidem penetrant in eum contagia morbi;

472 nam dolor ac morbus leti fabricator uterquest,

473 multorum exitio perdocti quod sumus ante.

474 [et quoniam mentem sanari corpus ut aegrum]

475 [et pariter mentem sanari corpus inani]

476 denique cor, hominem cum vini vis penetravit

477 acris et in venas discessit diditus ardor,

478 consequitur gravitas membrorum, praepediuntur

479 crura vacillanti, tardescit lingua, madet mens,

480 nant oculi, clamor singultus iurgia gliscunt,

481 et iam cetera de genere hoc quae cumque secuntur,

482 cur ea sunt, nisi quod vehemens violentia vini

483 conturbare animam consuevit corpore in ipso?

484 at quae cumque queunt conturbari inque pediri,

485 significant, paulo si durior insinuarit

486 causa, fore ut pereant aevo privata futuro.

487 Quin etiam subito vi morbi saepe coactus

488 ante oculos aliquis nostros, ut fulminis ictu,

489 concidit et spumas agit, ingemit et tremit artus,

490 desipit, extentat nervos, torquetur, anhelat

491 inconstanter, et in iactando membra fatigat,

492 ni mirum quia vis morbi distracta per artus

493 turbat agens animam, spumans [ut] in aequore salso

494 ventorum validis fervescunt viribus undae.

495 exprimitur porro gemitus, quia membra dolore

496 adficiuntur et omnino quod semina vocis

497 eliciuntur et ore foras glomerata feruntur

498 qua quasi consuerunt et sunt munita viai.

499 desipientia fit, quia vis animi atque animai

500 conturbatur et, ut docui, divisa seorsum

501 disiectatur eodem illo distracta veneno.

502 inde ubi iam morbi reflexit causa, reditque

503 in latebras acer corrupti corporis umor,

504 tum quasi vaccillans primum consurgit et omnis

505 paulatim redit in sensus animamque receptat.

506 haec igitur tantis ubi morbis corpore in ipso

507 iactentur miserisque modis distracta laborent,

508 cur eadem credis sine corpore in aëre aperto

509 cum validis ventis aetatem degere posse?

510 Et quoniam mentem sanari corpus ut aegrum

511 cernimus et flecti medicina posse videmus,

512 id quoque praesagit mortalem vivere mentem.

513 addere enim partis aut ordine traiecere aecumst

514 aut aliquid prosum de summa detrahere hilum,

515 commutare animum qui cumque adoritur et infit

516 aut aliam quamvis naturam flectere quaerit.

517 at neque transferri sibi partis nec tribui vult

518 inmortale quod est quicquam neque defluere hilum;

519 nam quod cumque suis mutatum finibus exit,

520 continuo hoc mors est illius quod fuit ante.

521 ergo animus sive aegrescit, mortalia signa

522 mittit, uti docui, seu flectitur a medicina.

523 usque adeo falsae rationi vera videtur

524 res occurrere et effugium praecludere eunti

525 ancipitique refutatu convincere falsum.

526 Denique saepe hominem paulatim cernimus ire

527 et membratim vitalem deperdere sensum;

528 in pedibus primum digitos livescere et unguis,

529 inde pedes et crura mori, post inde per artus

530 ire alios tractim gelidi vestigia leti.

531 scinditur atque animae haec quoniam natura nec uno

532 tempore sincera existit, mortalis habendast.

533 quod si forte putas ipsam se posse per artus

534 introsum trahere et partis conducere in unum

535 atque ideo cunctis sensum diducere membris,

536 at locus ille tamen, quo copia tanta animai

537 cogitur, in sensu debet maiore videri;

538 qui quoniam nusquamst, ni mirum, ut diximus [ante],

539 dilaniata foras dispargitur, interit ergo.

540 quin etiam si iam libeat concedere falsum

541 et dare posse animam glomerari in corpore eorum,

542 lumina qui lincunt moribundi particulatim,

543 mortalem tamen esse animam fateare necesse

544 nec refert utrum pereat dispersa per auras

545 an contracta suis e partibus obbrutescat,

546 quando hominem totum magis ac magis undique sensus

547 deficit et vitae minus et minus undique restat.

548 Et quoniam mens est hominis pars una locoque

549 fixa manet certo, vel ut aures atque oculi sunt

550 atque alii sensus qui vitam cumque gubernant,

551 et vel uti manus atque oculus naresve seorsum

552 secreta ab nobis nequeunt sentire neque esse,

553 sed tamen in parvo lincuntur tempore tali,

554 sic animus per se non quit sine corpore et ipso

555 esse homine, illius quasi quod vas esse videtur,

556 sive aliud quid vis potius coniunctius ei

557 fingere, quandoquidem conexu corpus adhaeret.

558 Denique corporis atque animi vivata potestas

559 inter se coniuncta valent vitaque fruuntur;

560 nec sine corpore enim vitalis edere motus

561 sola potest animi per se natura nec autem

562 cassum anima corpus durare et sensibus uti.

563 scilicet avolsus radicibus ut nequit ullam

564 dispicere ipse oculus rem seorsum corpore toto,

565 sic anima atque animus per se nil posse videtur.

566 ni mirum quia [per] venas et viscera mixtim,

567 per nervos atque ossa tenentur corpore ab omni

568 nec magnis intervallis primordia possunt

569 libera dissultare, ideo conclusa moventur

570 sensiferos motus, quos extra corpus in auras

571 aëris haut possunt post mortem eiecta moveri

572 propterea quia non simili ratione tenentur;

573 corpus enim atque animans erit aër, si cohibere

574 sese anima atque in eos poterit concludere motus,

575 quos ante in nervis et in ipso corpore agebat.

576 quare etiam atque etiam resoluto corporis omni

577 tegmine et eiectis extra vitalibus auris

578 dissolui sensus animi fateare necessest

579 atque animam, quoniam coniunctast causa duobus.

580 Denique cum corpus nequeat perferre animai

581 discidium, quin in taetro tabescat odore,

582 quid dubitas quin ex imo penitusque coorta

583 emanarit uti fumus diffusa animae vis,

584 atque ideo tanta mutatum putre ruina

585 conciderit corpus, penitus quia mota loco sunt

586 fundamenta foras manant animaeque per artus

587 perque viarum omnis flexus, in corpore qui sunt,

588 atque foramina? multimodis ut noscere possis

589 dispertitam animae naturam exisse per artus

590 et prius esse sibi distractam corpore in ipso,

591 quam prolapsa foras enaret in aëris auras.

592 Quin etiam finis dum vitae vertitur intra,

593 saepe aliqua tamen e causa labefacta videtur

594 ire anima ac toto solui de corpore [tota]

595 et quasi supremo languescere tempore voltus

596 molliaque exsangui cadere omnia [corpore] membra.

597 quod genus est, animo male factum cum perhibetur

598 aut animam liquisse; ubi iam trepidatur et omnes

599 extremum cupiunt vitae reprehendere vinclum;

600 conquassatur enim tum mens animaeque potestas

601 omnis. et haec ipso cum corpore conlabefiunt,

602 ut gravior paulo possit dissolvere causa.

603 Quid dubitas tandem quin extra prodita corpus

604 inbecilla foras in aperto, tegmine dempto,

605 non modo non omnem possit durare per aevom,

606 sed minimum quodvis nequeat consistere tempus?

607 nec sibi enim quisquam moriens sentire videtur

608 ire foras animam incolumem de corpore toto,

609 nec prius ad iugulum et supera succedere fauces,

610 verum deficere in certa regione locatam;

611 ut sensus alios in parti quemque sua scit

612 dissolui. quod si inmortalis nostra foret mens,

613 non tam se moriens dissolvi conquereretur,

614 sed magis ire foras vestemque relinquere, ut anguis.

615 Denique cur animi numquam mens consiliumque

616 gignitur in capite aut pedibus manibusve, sed unis

617 sedibus et certis regionibus omnibus haeret,

618 si non certa loca ad nascendum reddita cuique

619 sunt, et ubi quicquid possit durare creatum

620 atque ita multimodis partitis artubus esse,

621 membrorum ut numquam existat praeposterus ordo?

622 usque adeo sequitur res rem, neque flamma creari

623 fluminibus solitast neque in igni gignier algor.

624 Praeterea si inmortalis natura animaist

625 et sentire potest secreta a corpore nostro,

626 quinque, ut opinor, eam faciundum est sensibus auctam.

627 nec ratione alia nosmet proponere nobis

628 possumus infernas animas Acherunte vagare.

629 pictores itaque et scriptorum saecla priora

630 sic animas intro duxerunt sensibus auctas.

631 at neque sorsum oculi neque nares nec manus ipsa

632 esse potest animae neque sorsum lingua neque aures;

633 haud igitur per se possunt sentire neque esse.

634 Et quoniam toto sentimus corpore inesse

635 vitalem sensum et totum esse animale videmus,

636 si subito medium celeri praeciderit ictu

637 vis aliqua, ut sorsum partem secernat utramque,

638 dispertita procul dubio quoque vis animai

639 et discissa simul cum corpore dissicietur.

640 at quod scinditur et partis discedit in ullas,

641 scilicet aeternam sibi naturam abnuit esse.

642 falciferos memorant currus abscidere membra

643 saepe ita de subito permixta caede calentis,

644 ut tremere in terra videatur ab artubus id quod

645 decidit abscisum, cum mens tamen atque hominis vis

646 mobilitate mali non quit sentire dolorem;

647 et simul in pugnae studio quod dedita mens est,

648 corpore relicuo pugnam caedesque petessit,

649 nec tenet amissam laevam cum tegmine saepe

650 inter equos abstraxe rotas falcesque rapaces,

651 nec cecidisse alius dextram, cum scandit et instat.

652 inde alius conatur adempto surgere crure,

653 cum digitos agitat propter moribundus humi pes.

654 et caput abscisum calido viventeque trunco

655 servat humi voltum vitalem oculosque patentis,

656 donec reliquias animai reddidit omnes.

657 quin etiam tibi si, lingua vibrante, minanti

658 serpentis cauda, procero corpore, utrumque

659 sit libitum in multas partis discidere ferro,

660 omnia iam sorsum cernes ancisa recenti

661 volnere tortari et terram conspargere tabo,

662 ipsam seque retro partem petere ore priorem,

663 volneris ardenti ut morsu premat icta dolore.

664 omnibus esse igitur totas dicemus in illis

665 particulis animas? at ea ratione sequetur

666 unam animantem animas habuisse in corpore multas.

667 ergo divisast ea quae fuit una simul cum

668 corpore; quapropter mortale utrumque putandumst,

669 in multas quoniam partis disciditur aeque.

670 Praeterea si inmortalis natura animai

671 constat et in corpus nascentibus insinuatur,

672 cur super ante actam aetatem meminisse nequimus

673 nec vestigia gestarum rerum ulla tenemus?

674 nam si tanto operest animi mutata potestas,

675 omnis ut actarum exciderit retinentia rerum,

676 non, ut opinor, id ab leto iam longius errat;

677 qua propter fateare necessest quae fuit ante

678 interiisse, et quae nunc est nunc esse creatam.

679 Praeterea si iam perfecto corpore nobis

680 inferri solitast animi vivata potestas

681 tum cum gignimur et vitae cum limen inimus,

682 haud ita conveniebat uti cum corpore et una

683 cum membris videatur in ipso sanguine cresse,

684 sed vel ut in cavea per se sibi vivere solam

685 convenit, ut sensu corpus tamen affluat omne.

686 quare etiam atque etiam neque originis esse putandumst

687 expertis animas nec leti lege solutas;

688 nam neque tanto opere adnecti potuisse putandumst

689 corporibus nostris extrinsecus insinuatas,

690 quod fieri totum contra manifesta docet res

691 namque ita conexa est per venas viscera nervos

692 ossaque, uti dentes quoque sensu participentur;

693 morbus ut indicat et gelidai stringor aquai

694 et lapis oppressus subitis e frugibus asper

695 nec, tam contextae cum sint, exire videntur

696 incolumes posse et salvas exsolvere sese

697 omnibus e nervis atque ossibus articulisque,

698 quod si forte putas extrinsecus insinuatam

699 permanare animam nobis per membra solere,

700 tanto quique magis cum corpore fusa peribit;

701 quod permanat enim, dissolvitur, interit ergo;

702 dispertitur enim per caulas corporis omnis.

703 ut cibus, in membra atque artus cum diditur omnis,

704 disperit atque aliam naturam sufficit ex se,

705 sic anima atque animus quamvis [est] integra recens [in]

706 corpus eunt, tamen in manando dissoluuntur,

707 dum quasi per caulas omnis diduntur in artus

708 particulae quibus haec animi natura creatur,

709 quae nunc in nostro dominatur corpore nata

710 ex illa quae tunc periit partita per artus.

711 quapropter neque natali privata videtur

712 esse die natura animae nec funeris expers.

713 Semina praeterea linquontur necne animai

714 corpore in exanimo? quod si lincuntur et insunt,

715 haut erit ut merito inmortalis possit haberi,

716 partibus amissis quoniam libata recessit.

717 sin ita sinceris membris ablata profugit,

718 ut nullas partis in corpore liquerit ex se,

719 unde cadavera rancenti iam viscere vermes

720 expirant atque unde animantum copia tanta

721 exos et exanguis tumidos perfluctuat artus?

722 quod si forte animas extrinsecus insinuari?

723 vermibus et privas in corpora posse venire

724 credis nec reputas cur milia multa animarum

725 conveniant unde una recesserit, hoc tamen est ut

726 quaerendum videatur et in discrimen agendum,

727 utrum tandem animae venentur semina quaeque

728 vermiculorum ipsaeque sibi fabricentur ubi sint,

729 an quasi corporibus perfectis insinuentur.

730 at neque cur faciant ipsae quareve laborent

731 dicere suppeditat. neque enim, sine corpore cum sunt,

732 sollicitae volitant morbis alguque fameque;

733 corpus enim magis his vitiis adfine laborat,

734 et mala multa animus contage fungitur eius.

735 sed tamen his esto quamvis facere utile corpus,

736 cum subeant; at qua possint via nulla videtur.

737 haut igitur faciunt animae sibi corpora et artus.

738 nec tamen est ut qui [cum] perfectis insinuentur

739 corporibus; neque enim poterunt suptiliter esse

740 conexae neque consensu contagia fient.

741 Denique cur acris violentia triste leonum

742 seminium sequitur, volpes dolus, et fuga cervos?

743 a patribus datur et [a] patrius pavor incitat artus,

744 et iam cetera de genere hoc cur omnia membris

745 ex ineunte aevo generascunt ingenioque,

746 si non, certa suo quia semine seminioque

747 vis animi pariter crescit cum corpore quoque?

748 quod si inmortalis foret et mutare soleret

749 corpora, permixtis animantes moribus essent,

750 effugeret canis Hyrcano de semine saepe

751 cornigeri incursum cervi tremeretque per auras

752 aëris accipiter fugiens veniente columba,

753 desiperent homines, saperent fera saecla ferarum.

754 illud enim falsa fertur ratione, quod aiunt

755 inmortalem animam mutato corpore flecti;

756 quod mutatur enim, dissolvitur, interit ergo;

757 traiciuntur enim partes atque ordine migrant;

758 quare dissolui quoque debent posse per artus,

759 denique ut intereant una cum corpore cunctae.

760 sin animas hominum dicent in corpora semper

761 ire humana, tamen quaeram cur e sapienti

762 stulta queat fieri, nec prudens sit puer ullus,

763 [si non, certa suo quia semine seminioque]

764 nec tam doctus equae pullus quam fortis equi vis.

765 scilicet in tenero tenerascere corpore mentem

766 confugient. quod si iam fit, fateare necessest

767 mortalem esse animam, quoniam mutata per artus

768 tanto opere amittit vitam sensumque priorem.

769 quove modo poterit pariter cum corpore quoque

770 confirmata cupitum aetatis tangere florem

771 vis animi, nisi erit consors in origine prima?

772 quidve foras sibi vult membris exire senectis?

773 an metuit conclusa manere in corpore putri

774 et domus aetatis spatio ne fessa vetusto

775 obruat? at non sunt immortali ulla pericla.

776 Denique conubia ad Veneris partusque ferarum

777 esse animas praesto deridiculum esse videtur,

778 expectare immortalis mortalia membra

779 innumero numero certareque praeproperanter

780 inter se quae prima potissimaque insinuetur;

781 si non forte ita sunt animarum foedera pacta,

782 ut quae prima volans advenerit insinuetur

783 prima neque inter se contendant viribus hilum.

784 Denique in aethere non arbor, non aequore in alto

785 nubes esse queunt nec pisces vivere in arvis

786 nec cruor in lignis neque saxis sucus inesse.

787 certum ac dispositumst ubi quicquid crescat et insit.

788 sic animi natura nequit sine corpore oriri

789 sola neque a nervis et sanguine longius esse.

790 quod si posset enim, multo prius ipsa animi vis

791 in capite aut umeris aut imis calcibus esse

792 posset et innasci quavis in parte soleret,

793 tandem in eodem homine atque in eodem vase manere.

794 quod quoniam nostro quoque constat corpore certum

795 dispositumque videtur ubi esse et crescere possit

796 sorsum anima atque animus, tanto magis infitiandum

797 totum posse extra corpus durare genique.

798 quare, corpus ubi interiit, periisse necessest

799 confiteare animam distractam in corpore toto.

800 quippe etenim mortale aeterno iungere et una

801 consentire putare et fungi mutua posse

802 desiperest; quid enim diversius esse putandumst

803 aut magis inter se disiunctum discrepitansque,

804 quam mortale quod est inmortali atque perenni

805 iunctum in concilio saevas tolerare procellas?

806 praeterea quaecumque manent aeterna necessest

807 aut quia sunt solido cum corpore respuere ictus

808 nec penetrare pati sibi quicquam quod queat artas

809 dissociare intus partis, ut materiai

810 corpora sunt, quorum naturam ostendimus ante,

811 aut ideo durare aetatem posse per omnem,

812 plagarum quia sunt expertia sicut inanest,

813 quod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum,

814 aut etiam quia nulla loci sit copia circum,

815 quo quasi res possint discedere dissoluique,

816 sicut summarum summast aeterna, neque extra

817 quis locus est quo diffugiant neque corpora sunt quae

818 possint incidere et valida dissolvere plaga.

819 Quod si forte ideo magis inmortalis habendast,

820 quod vitalibus ab rebus munita tenetur,

821 aut quia non veniunt omnino aliena salutis,

822 aut quia quae veniunt aliqua ratione recedunt

823 pulsa prius quam quid noceant sentire queamus,

⟨lacuna: verso perdido⟩

824 praeter enim quam quod morbis cum corporis aegret,

825 advenit id quod eam de rebus saepe futuris

826 macerat inque metu male habet curisque fatigat,

827 praeteritisque male admissis peccata remordent.

828 adde furorem animi proprium atque oblivia rerum,

829 adde quod in nigras lethargi mergitur undas.

830 Nil igitur mors est ad nos neque pertinet hilum,

831 quandoquidem natura animi mortalis habetur.

832 et vel ut ante acto nihil tempore sensimus aegri,

833 ad confligendum venientibus undique Poenis,

834 omnia cum belli trepido concussa tumultu

835 horrida contremuere sub altis aetheris auris,

836 in dubioque fuere utrorum ad regna cadendum

837 omnibus humanis esset terraque marique,

838 sic, ubi non erimus, cum corporis atque animai

839 discidium fuerit, quibus e sumus uniter apti,

840 scilicet haud nobis quicquam, qui non erimus tum,

841 accidere omnino poterit sensumque movere,

842 non si terra mari miscebitur et mare caelo.

843 et si iam nostro sentit de corpore postquam

844 distractast animi natura animaeque potestas,

845 nil tamen est ad nos, qui comptu coniugioque

846 corporis atque animae consistimus uniter apti.

847 nec, si materiem nostram collegerit aetas

848 post obitum rursumque redegerit ut sita nunc est,

849 atque iterum nobis fuerint data lumina vitae,

850 pertineat quicquam tamen ad nos id quoque factum,

851 interrupta semel cum sit repetentia nostri.

852 et nunc nil ad nos de nobis attinet, ante

853 qui fuimus, [neque] iam de illis nos adficit angor.

854 nam cum respicias inmensi temporis omne

855 praeteritum spatium, tum motus materiai

856 multimodi quam sint, facile hoc adcredere possis,

857 semina saepe in eodem, ut nunc sunt, ordine posta

858 haec eadem, quibus e nunc nos sumus, ante fuisse.

859 nec memori tamen id quimus reprehendere mente;

860 inter enim iectast vitai pausa vageque

861 deerrarunt passim motus ab sensibus omnes.

862 debet enim, misere si forte aegreque futurumst;

863 ipse quoque esse in eo tum tempore, cui male possit

864 accidere. id quoniam mors eximit, esseque prohibet

865 illum cui possint incommoda conciliari,

866 scire licet nobis nihil esse in morte timendum

867 nec miserum fieri qui non est posse, neque hilum

868 differre an nullo fuerit iam tempore natus,

869 mortalem vitam mors cum inmortalis ademit.

870 Proinde ubi se videas hominem indignarier ipsum,

871 post mortem fore ut aut putescat corpore posto

872 aut flammis interfiat malisve ferarum,

873 scire licet non sincerum sonere atque subesse

874 caecum aliquem cordi stimulum, quamvis neget ipse

875 credere se quemquam sibi sensum in morte futurum;

876 non, ut opinor, enim dat quod promittit et unde

877 nec radicitus e vita se tollit et eicit,

878 sed facit esse sui quiddam super inscius ipse.

879 vivus enim sibi cum proponit quisque futurum,

880 corpus uti volucres lacerent in morte feraeque,

881 ipse sui miseret; neque enim se dividit illim

882 nec removet satis a proiecto corpore et illum

883 se fingit sensuque suo contaminat astans.

884 hinc indignatur se mortalem esse creatum

885 nec videt in vera nullum fore morte alium se,

886 qui possit vivus sibi se lugere peremptum

887 stansque iacentem [se] lacerari urive dolere.

888 nam si in morte malumst malis morsuque ferarum

889 tractari, non invenio qui non sit acerbum

890 ignibus inpositum calidis torrescere flammis

891 aut in melle situm suffocari atque rigere

892 frigore, cum summo gelidi cubat aequore saxi,

893 urgerive superne obrutum pondere terrae.

894 'Iam iam non domus accipiet te laeta neque uxor

895 optima, nec dulces occurrent oscula nati

896 praeripere et tacita pectus dulcedine tangent.

897 non poteris factis florentibus esse tuisque

898 praesidium. misero misere' aiunt 'omnia ademit

899 una dies infesta tibi tot praemia vitae.'

900 illud in his rebus non addunt 'nec tibi earum

901 iam desiderium rerum super insidet una.'

902 quod bene si videant animo dictisque sequantur,

903 dissoluant animi magno se angore metuque.

904 'tu quidem ut es leto sopitus, sic eris aevi

905 quod super est cunctis privatus doloribus aegris;

906 at nos horrifico cinefactum te prope busto

907 insatiabiliter deflevimus, aeternumque

908 nulla dies nobis maerorem e pectore demet.'

909 illud ab hoc igitur quaerendum est, quid sit amari

910 tanto opere, ad somnum si res redit atque quietem,

911 cur quisquam aeterno possit tabescere luctu.

912 Hoc etiam faciunt ubi discubuere tenentque

913 pocula saepe homines et inumbrant ora coronis,

914 ex animo ut dicant: 'brevis hic est fructus homullis;

915 iam fuerit neque post umquam revocare licebit.'

916 tam quam in morte mali cum primis hoc sit eorum,

917 quod sitis exurat miseros atque arida torrat,

918 aut aliae cuius desiderium insideat rei.

919 nec sibi enim quisquam tum se vitamque requiret,

920 cum pariter mens et corpus sopita quiescunt;

921 nam licet aeternum per nos sic esse soporem,

922 nec desiderium nostri nos adficit ullum,

923 et tamen haud quaquam nostros tunc illa per artus

924 longe ab sensiferis primordia motibus errant,

925 cum correptus homo ex somno se colligit ipse.

926 multo igitur mortem minus ad nos esse putandumst,

927 si minus esse potest quam quod nihil esse videmus;

928 maior enim turbae disiectus materiai

929 consequitur leto nec quisquam expergitus extat,

930 frigida quem semel est vitai pausa secuta.

931 Denique si vocem rerum natura repente.

932 mittat et hoc alicui nostrum sic increpet ipsa:

933 'quid tibi tanto operest, mortalis, quod nimis aegris

934 luctibus indulges? quid mortem congemis ac fles?

935 nam [si] grata fuit tibi vita ante acta priorque

936 et non omnia pertusum congesta quasi in vas

937 commoda perfluxere atque ingrata interiere;

938 cur non ut plenus vitae conviva recedis

939 aequo animoque capis securam, stulte, quietem?

940 sin ea quae fructus cumque es periere profusa

941 vitaque in offensost, cur amplius addere quaeris,

942 rursum quod pereat male et ingratum occidat omne,

943 non potius vitae finem facis atque laboris?

944 nam tibi praeterea quod machiner inveniamque,

945 quod placeat, nihil est; eadem sunt omnia semper.

946 si tibi non annis corpus iam marcet et artus

947 confecti languent, eadem tamen omnia restant,

948 omnia si perges vivendo vincere saecla,

949 atque etiam potius, si numquam sis moriturus',

950 quid respondemus, nisi iustam intendere litem

951 naturam et veram verbis exponere causam?

952 grandior hic vero si iam seniorque queratur

953 atque obitum lamentetur miser amplius aequo,

954 non merito inclamet magis et voce increpet acri:

955 'aufer abhinc lacrimas, baratre, et compesce querellas.

956 omnia perfunctus vitai praemia marces;

957 sed quia semper aves quod abest, praesentia temnis,

958 inperfecta tibi elapsast ingrataque vita,

959 et nec opinanti mors ad caput adstitit ante

960 quam satur ac plenus possis discedere rerum.

961 nunc aliena tua tamen aetate omnia mitte

962 aequo animoque, age dum, magnis concede necessis?'

963 iure, ut opinor, agat, iure increpet inciletque;

964 cedit enim rerum novitate extrusa vetustas

965 semper, et ex aliis aliud reparare necessest.

966 Nec quisquam in barathrum nec Tartara deditur atra;

967 materies opus est, ut crescant postera saecla;

968 quae tamen omnia te vita perfuncta sequentur;

969 nec minus ergo ante haec quam tu cecidere cadentque.

970 sic alid ex alio numquam desistet oriri

971 vitaque mancipio nulli datur, omnibus usu.

972 respice item quam nil ad nos ante acta vetustas

973 temporis aeterni fuerit, quam nascimur ante.

974 hoc igitur speculum nobis natura futuri

975 temporis exponit post mortem denique nostram.

976 numquid ibi horribile apparet, num triste videtur

977 quicquam, non omni somno securius exstat?

978 Atque ea ni mirum quae cumque Acherunte profundo

979 prodita sunt esse, in vita sunt omnia nobis.

980 nec miser inpendens magnum timet aëre saxum

981 Tantalus, ut famast, cassa formidine torpens;

982 sed magis in vita divom metus urget inanis

983 mortalis casumque timent quem cuique ferat fors.

984 nec Tityon volucres ineunt Acherunte iacentem

985 nec quod sub magno scrutentur pectore quicquam

986 perpetuam aetatem possunt reperire profecto.

987 quam libet immani proiectu corporis exstet,

988 qui non sola novem dispessis iugera membris

989 optineat, sed qui terrai totius orbem,

990 non tamen aeternum poterit perferre dolorem

991 nec praebere cibum proprio de corpore semper.

992 sed Tityos nobis hic est, in amore iacentem

993 quem volucres lacerant atque exest anxius angor

994 aut alia quavis scindunt cuppedine curae.

995 Sisyphus in vita quoque nobis ante oculos est,

996 qui petere a populo fasces saevasque secures

997 imbibit et semper victus tristisque recedit.

998 nam petere imperium, quod inanest nec datur umquam,

999 atque in eo semper durum sufferre laborem,

1000 hoc est adverso nixantem trudere monte

1001 saxum, quod tamen [e] summo iam vertice rusum

1002 volvitur et plani raptim petit aequora campi.

1003 deinde animi ingratam naturam pascere semper

1004 atque explere bonis rebus satiareque numquam,

1005 quod faciunt nobis annorum tempora, circum

1006 cum redeunt fetusque ferunt variosque lepores,

1007 nec tamen explemur vitai fructibus umquam,

1008 hoc, ut opinor, id est, aevo florente puellas

1009 quod memorant laticem pertusum congerere in vas,

1010 quod tamen expleri nulla ratione potestur.

1011 Cerberus et Furiae iam vero et lucis egestas,

1012 Tartarus horriferos eructans faucibus aestus!

1013 qui neque sunt usquam nec possunt esse profecto;

1014 sed metus in vita poenarum pro male factis

1015 est insignibus insignis scelerisque luela,

1016 carcer et horribilis de saxo iactus deorsum,

1017 verbera carnifices robur pix lammina taedae;

1018 quae tamen etsi absunt, at mens sibi conscia factis

1019 praemetuens adhibet stimulos torretque flagellis,

1020 nec videt interea qui terminus esse malorum

1021 possit nec quae sit poenarum denique finis,

1022 atque eadem metuit magis haec ne in morte gravescant.

1023 hic Acherusia fit stultorum denique vita.

1024 Hoc etiam tibi tute interdum dicere possis.

1025 'lumina sis oculis etiam bonus Ancus reliquit,

1026 qui melior multis quam tu fuit, improbe, rebus.

1027 inde alii multi reges rerumque potentes

1028 occiderunt, magnis qui gentibus imperitarunt.

1029 ille quoque ipse, viam qui quondam per mare magnum

1030 stravit iterque dedit legionibus ire per altum

1031 ac pedibus salsas docuit super ire lucunas

1032 et contempsit equis insultans murmura ponti,

1033 lumine adempto animam moribundo corpore fudit.

1034 Scipiadas, belli fulmen, Carthaginis horror,

1035 ossa dedit terrae proinde ac famul infimus esset.

1036 adde repertores doctrinarum atque leporum,

1037 adde Heliconiadum comites; quorum unus Homerus

1038 sceptra potitus eadem aliis sopitus quietest.

1039 denique Democritum post quam matura vetustas

1040 admonuit memores motus languescere mentis,

1041 sponte sua leto caput obvius optulit ipse.

1042 ipse Epicurus obit decurso lumine vitae,

1043 qui genus humanum ingenio superavit et omnis

1044 restinxit stellas exortus ut aetherius sol.

1045 tu vero dubitabis et indignabere obire?

1046 mortua cui vita est prope iam vivo atque videnti,

1047 qui somno partem maiorem conteris aevi,

1048 et viligans stertis nec somnia cernere cessas

1049 sollicitamque geris cassa formidine mentem

1050 nec reperire potes tibi quid sit saepe mali, cum

1051 ebrius urgeris multis miser undique curis

1052 atque animo incerto fluitans errore vagaris.'

1053 Si possent homines, proinde ac sentire videntur

1054 pondus inesse animo, quod se gravitate fatiget,

1055 e quibus id fiat causis quoque noscere et unde

1056 tanta mali tam quam moles in pectore constet,

1057 haut ita vitam agerent, ut nunc plerumque videmus

1058 quid sibi quisque velit nescire et quaerere semper,

1059 commutare locum, quasi onus deponere possit.

1060 exit saepe foras magnis ex aedibus ille,

1061 esse domi quem pertaesumst, subitoque [revertit],

1062 quippe foris nihilo melius qui sentiat esse.

1063 currit agens mannos ad villam praecipitanter

1064 auxilium tectis quasi ferre ardentibus instans;

1065 oscitat extemplo, tetigit cum limina villae,

1066 aut abit in somnum gravis atque oblivia quaerit,

1067 aut etiam properans urbem petit atque revisit.

1068 hoc se quisque modo fugit, at quem scilicet, ut fit,

1069 effugere haut potis est: ingratius haeret et odit

1070 propterea, morbi quia causam non tenet aeger;

1071 quam bene si videat, iam rebus quisque relictis

1072 naturam primum studeat cognoscere rerum,

1073 temporis aeterni quoniam, non unius horae,

1074 ambigitur status, in quo sit mortalibus omnis

1075 aetas, post mortem quae restat cumque manendo.

1076 Denique tanto opere in dubiis trepidare periclis

1077 quae mala nos subigit vitai tanta cupido?

1078 certe equidem finis vitae mortalibus adstat

1079 nec devitari letum pote, quin obeamus.

1080 praeterea versamur ibidem atque insumus usque

1081 nec nova vivendo procuditur ulla voluptas;

1082 sed dum abest quod avemus, id exsuperare videtur

1083 cetera; post aliud, cum contigit illud, avemus

1084 et sitis aequa tenet vitai semper hiantis.

1085 posteraque in dubiost fortunam quam vehat aetas,

1086 quidve ferat nobis casus quive exitus instet.

1087 nec prorsum vitam ducendo demimus hilum

1088 tempore de mortis nec delibare valemus,

1089 quo minus esse diu possimus forte perempti.

1090 proinde licet quod vis vivendo condere saecla,

1091 mors aeterna tamen nihilo minus illa manebit,

1092 nec minus ille diu iam non erit, ex hodierno

1093 lumine qui finem vitai fecit, et ille,

1094 mensibus atque annis qui multis occidit ante.

Livro IV — Liber Quartus

1 Avia Pieridum peragro loca nullius ante

2 trita solo. iuvat integros accedere fontis

3 atque haurire, iuvatque novos decerpere flores

4 insignemque meo capiti petere inde coronam,

5 unde prius nulli velarint tempora musae;

6 primum quod magnis doceo de rebus et artis

7 religionum animum nodis exsolvere pergo,

8 deinde quod obscura de re tam lucida pango

9 carmina musaeo contingens cuncta lepore.

10 id quoque enim non ab nulla ratione videtur;

11 nam vel uti pueris absinthia taetra medentes

12 cum dare conantur, prius oras pocula circum

13 contingunt mellis dulci flavoque liquore,

14 ut puerorum aetas inprovida ludificetur

15 labrorum tenus, interea perpotet amarum

16 absinthi laticem deceptaque non capiatur,

17 sed potius tali facto recreata valescat,

18 sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque videtur

19 tristior esse quibus non est tractata, retroque

20 volgus abhorret ab hac, volui tibi suaviloquenti

21 carmine Pierio rationem exponere nostram

22 et quasi musaeo dulci contingere melle;

23 si tibi forte animum tali ratione tenere

24 versibus in nostris possem, dum percipis omnem

25 naturam rerum ac persentis utilitatem.

26 Sed quoniam docui cunctarum exordia rerum

27 qualia sint et quam variis distantia formis

28 sponte sua volitent aeterno percita motu

29 quoque modo possit res ex his quaeque creari,

30 [nunc agere incipiam tibi quod vehementer ad has res]

31 [attinet esse ea quae rerum simulacra vocamus,]

32 [quae quasi membranae vel cortex nominitandast,]

33 atque animi quoniam docui natura quid esset

34 et quibus e rebus cum corpore compta vigeret

35 quove modo distracta rediret in ordia prima,

36 nunc agere incipiam tibi, quod vehementer ad has res

37 attinet esse ea quae rerum simulacra vocamus,

38 quod speciem ac formam similem gerit eius imago,

39 cuius cumque cluet de corpore fusa vagari;

40 quae quasi membranae summo de corpore rerum

41 dereptae volitant ultroque citroque per auras,

42 atque eadem nobis vigilantibus obvia mentes

43 terrificant atque in somnis, cum saepe figuras

44 contuimur miras simulacraque luce carentum,

45 quae nos horrifice languentis saepe sopore

46 excierunt ne forte animas Acherunte reamur

47 effugere aut umbras inter vivos volitare

48 neve aliquid nostri post mortem posse relinqui,

49 cum corpus simul atque animi natura perempta

50 in sua discessum dederint primordia quaeque.

51 dico igitur rerum effigias tenuisque figuras

52 mittier ab rebus summo de cortice eorum;

53 id licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde.

54 Principio quoniam mittunt in rebus apertis

55 corpora res multae, partim diffusa solute,

56 robora ceu fumum mittunt ignesque vaporem,

57 et partim contexta magis condensaque, ut olim

58 cum teretis ponunt tunicas aestate cicadae,

59 et vituli cum membranas de corpore summo

60 nascentes mittunt, et item cum lubrica serpens

61 exuit in spinis vestem; nam saepe videmus

62 illorum spoliis vepres volitantibus auctas.

63 quae quoniam fiunt, tenuis quoque debet imago

64 ab rebus mitti summo de corpore rerum.

65 nam cur illa cadant magis ab rebusque recedant

66 quam quae tenvia sunt, hiscendist nulla potestas;

67 praesertim cum sint in summis corpora rebus

68 multa minuta, iaci quae possint ordine eodem

69 quo fuerint et formai servare figuram,

70 et multo citius, quanto minus indupediri

71 pauca queunt et [quae] sunt prima fronte locata.

72 nam certe iacere ac largiri multa videmus,

73 non solum ex alto penitusque, ut diximus ante,

74 verum de summis ipsum quoque saepe colorem.

75 et volgo faciunt id lutea russaque vela

76 et ferrugina, cum magnis intenta theatris

77 per malos volgata trabesque trementia flutant;

78 namque ibi consessum caveai supter et omnem

79 scaenai speciem patrum matrumque deorsum

80 inficiunt coguntque suo fluitare colore.

81 et quanto circum mage sunt inclusa theatri

82 moenia, tam magis haec intus perfusa lepore

83 omnia conrident correpta luce diei.

84 ergo lintea de summo cum corpore fucum

85 mittunt, effigias quoque debent mittere tenvis

86 res quaeque, ex summo quoniam iaculantur utraque.

87 sunt igitur iam formarum vestigia certa,

88 quae volgo volitant subtili praedita filo

89 nec singillatim possunt secreta videri.

90 Praeterea omnis odor fumus vapor atque aliae res

91 consimiles ideo diffusae rebus abundant,

92 ex alto quia dum veniunt extrinsecus ortae

93 scinduntur per iter flexum, nec recta viarum

94 ostia sunt, qua contendant exire coortae.

95 at contra tenuis summi membrana coloris

96 cum iacitur, nihil est quod eam discerpere possit,

97 in promptu quoniam est in prima fronte locata.

98 Postremo speculis in aqua splendoreque in omni

99 quae cumque apparent nobis simulacra, necessest,

100 quandoquidem simili specie sunt praedita rerum,

101 exin imaginibus missis consistere eorum.

102 [nam cur illa cadant magis ab rebusque recedant]

103 [quam quae tenuia sunt, hiscendist nulla potestas.]

104 sunt igitur tenues formarum illis similesque

105 effigiae, singillatim quas cernere nemo

106 cum possit, tamen adsiduo crebroque repulsu

107 reiectae reddunt speculorum ex aequore visum,

108 nec ratione alia servari posse videntur,

109 tanto opere ut similes reddantur cuique figurae.

110 Nunc age, quam tenui natura constet imago

111 percipe. et in primis, quoniam primordia tantum

112 sunt infra nostros sensus tantoque minora

113 quam quae primum oculi coeptant non posse tueri,

114 nunc tamen id quoque uti confirmem, exordia rerum

115 cunctarum quam sint subtilia percipe paucis.

116 primum animalia sunt iam partim tantula, corum

117 tertia pars nulla possit ratione videri.

118 horum intestinum quodvis quale esse putandumst!

119 quid cordis globus aut oculi? quid membra? quid artus?

120 quantula sunt! quid praeterea primordia quaeque,

121 unde anima atque animi constet natura necessumst,

122 nonne vides quam sint subtilia quamque minuta?

123 praeterea quaecumque suo de corpore odorem

124 expirant acrem, panaces absinthia taetra

125 habrotonique graves et tristia centaurea,

126 quorum unum quidvis leviter si forte duobus

⟨lacuna: verso perdido⟩

127 quin potius noscas rerum simulacra vagari

128 multa modis multis, nulla vi cassaque sensu?

129 Sed ne forte putes ea demum sola vagari,

130 quae cumque ab rebus rerum simulacra recedunt,

131 sunt etiam quae sponte sua gignuntur et ipsa

132 constituuntur in hoc caelo, qui dicitur aer,

133 quae multis formata modis sublime feruntur,

134 ut nubes facile inter dum concrescere in alto

135 cernimus et mundi speciem violare serenam

136 aëra mulcentes motu; nam saepe Gigantum

137 ora volare videntur et umbram ducere late,

138 inter dum magni montes avolsaque saxa

139 montibus ante ire et solem succedere praeter,

140 inde alios trahere atque inducere belua nimbos.

141 nec speciem mutare suam liquentia cessant

142 et cuiusque modi formarum vertere in oras.

143 Nunc ea quam facili et celeri ratione genantur

144 perpetuoque fluant ab rebus lapsaque cedant

⟨lacuna: verso perdido⟩

145 semper enim summum quicquid de rebus abundat,

146 quod iaculentur. et hoc alias cum pervenit in res,

147 transit, ut in primis vestem; sed ubi aspera saxa

148 aut in materiam ligni pervenit, ibi iam

149 scinditur, ut nullum simulacrum reddere possit.

150 at cum splendida quae constant opposta fuerunt

151 densaque, ut in primis speculum est, nihil accidit horum;

152 nam neque, uti vestem, possunt transire, neque autem

153 scindi; quam meminit levor praestare salutem.

154 qua propter fit ut hinc nobis simulacra redundent.

155 et quamvis subito quovis in tempore quamque

156 rem contra speculum ponas, apparet imago;

157 perpetuo fluere ut noscas e corpore summo

158 texturas rerum tenuis tenuisque figuras.

159 ergo multa brevi spatio simulacra genuntur,

160 ut merito celer his rebus dicatur origo.

161 et quasi multa brevi spatio summittere debet

162 lumina sol, ut perpetuo sint omnia plena,

163 sic ab rebus item simili ratione necessest

164 temporis in puncto rerum simulacra ferantur

165 multa modis multis in cunctas undique partis;

166 quandoquidem speculum quo cumque obvertimus oris,

167 res ibi respondent simili forma atque colore.

168 Praeterea modo cum fuerit liquidissima caeli

169 tempestas, perquam subito fit turbida foede,

170 undique uti tenebras omnis Acherunta rearis

171 liquisse et magnas caeli complesse cavernas.

172 usque adeo taetra nimborum nocte coorta

173 inpendent atrae Formidinis ora superne;

174 quorum quantula pars sit imago dicere nemost

175 qui possit neque eam rationem reddere dictis.

176 Nunc age, quam celeri motu simulacra ferantur,

177 et quae mobilitas ollis tranantibus auras

178 reddita sit, longo spatio ut brevis hora teratur,

179 in quem quaeque locum diverso numine tendunt,

180 suavidicis potius quam multis versibus edam;

181 parvus ut est cycni melior canor, ille gruum quam

182 clamor in aetheriis dispersus nubibus austri.

183 Principio persaepe levis res atque minutis

184 corporibus factas celeris licet esse videre.

185 in quo iam genere est solis lux et vapor eius,

186 propterea quia sunt e primis facta minutis,

187 quae quasi cuduntur perque aëris intervallum

188 non dubitant transire sequenti concita plaga;

189 suppeditatur enim confestim lumine lumen

190 et quasi protelo stimulatur fulgere fulgur.

191 qua propter simulacra pari ratione necessest

192 inmemorabile per spatium transcurrere posse

193 temporis in puncto, primum quod parvola causa

194 est procul a tergo quae provehat atque propellat,

195 quod super est, ubi tam volucri levitate ferantur,

196 deinde quod usque adeo textura praedita rara

197 mittuntur, facile ut quasvis penetrare queant res

198 et quasi permanare per aëris intervallum.

199 Praeterea si quae penitus corpuscula rerum

200 ex altoque foras mittuntur, solis uti lux

201 ac vapor, haec puncto cernuntur lapsa diei

202 per totum caeli spatium diffundere sese

203 perque volare mare ac terras caelumque rigare.

204 quid quae sunt igitur iam prima fronte parata,

205 cum iaciuntur et emissum res nulla moratur?

206 quone vides citius debere et longius ire

207 multiplexque loci spatium transcurrere eodem

208 tempore quo solis pervolgant lumina caelum?

209 Hoc etiam in primis specimen verum esse videtur,

210 quam celeri motu rerum simulacra ferantur,

211 quod simul ac primum sub diu splendor aquai

212 ponitur, extemplo caelo stellante serena

213 sidera respondent in aqua radiantia mundi.

214 iamne vides igitur quam puncto tempore imago

215 aetheris ex oris in terrarum accidat oras?

216 quare etiam atque etiam mitti fateare necessest

217 corpora quae feriant oculos visumque lacessant.

218 perpetuoque fluunt certis ab rebus odores,

219 frigus ut a fluviis, calor ab sole, aestus ab undis

220 aequoris, exesor moerorum litora circum,

221 nec variae cessant voces volitare per auras.

222 denique in os salsi venit umor saepe saporis,

223 cum mare versamur propter, dilutaque contra

224 cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror.

225 usque adeo omnibus ab rebus res quaeque fluenter

226 fertur et in cunctas dimittitur undique partis

227 nec mora nec requies interdatur ulla fluendi,

228 perpetuo quoniam sentimus et omnia semper

229 cernere odorari licet et sentire sonare.

230 Praeterea quoniam manibus tractata figura

231 in tenebris quaedam cognoscitur esse eadem quae

232 cernitur in luce et claro candore, necessest

233 consimili causa tactum visumque moveri.

234 nunc igitur si quadratum temptamus et id nos

235 commovet in tenebris, in luci quae poterit res

236 accidere ad speciem quadrata, nisi eius imago?

237 esse in imaginibus qua propter causa videtur

238 cernundi neque posse sine his res ulla videri.

239 Nunc ea quae dico rerum simulacra feruntur

240 undique et in cunctas iaciuntur didita partis;

241 verum nos oculis quia solis cernere quimus,

242 propterea fit uti, speciem quo vertimus, omnes

243 res ibi eam contra feriant forma atque colore.

244 et quantum quaeque ab nobis res absit, imago

245 efficit ut videamus et internoscere curat;

246 nam cum mittitur, extemplo protrudit agitque

247 aëra qui inter se cumque est oculosque locatus,

248 isque ita per nostras acies perlabitur omnis

249 et quasi perterget pupillas atque ita transit.

250 propterea fit uti videamus quam procul absit

251 res quaeque. et quanto plus aëris ante agitatur

252 et nostros oculos perterget longior aura,

253 tam procul esse magis res quaeque remota videtur.

254 scilicet haec summe celeri ratione geruntur,

255 quale sit ut videamus, et una quam procul absit.

256 Illud in his rebus minime mirabile habendumst,

257 cur, ea quae feriant oculos simulacra videri

258 singula cum nequeant, res ipsae perspiciantur.

259 ventus enim quoque paulatim cum verberat et cum

260 acre fluit frigus, non privam quamque solemus

261 particulam venti sentire et frigoris eius,

262 sed magis unorsum, fierique perinde videmus

263 corpore tum plagas in nostro tam quam aliquae res

264 verberet atque sui det sensum corporis extra.

265 praeterea lapidem digito cum tundimus, ipsum

266 tangimus extremum saxi summumque colorem

267 nec sentimus eum tactu, verum magis ipsam

268 duritiem penitus saxi sentimus in alto.

269 Nunc age, cur ultra speculum videatur imago

270 percipe: nam certe penitus remmota videtur.

271 quod genus illa foris quae vere transpiciuntur,

272 ianua cum per se transpectum praebet apertum,

273 multa facitque foris ex aedibus ut videantur;

274 is quoque enim duplici geminoque fit aëre visus.

275 primus enim citra postes tum cernitur aër,

276 inde fores ipsae dextra laevaque secuntur,

277 post extraria lux oculos perterget et aër

278 alter, et illa foris quae vere transpiciuntur.

279 sic ubi se primum speculi proiecit imago,

280 dum venit ad nostras acies, protrudit agitque

281 aëra qui inter se cumquest oculosque locatus,

282 et facit, ut prius hunc omnem sentire queamus

283 quam speculum; sed ubi [in] speculum quoque sensimus ipsum,

284 continuo a nobis in eum quae fertur imago

285 pervenit, et nostros oculos reiecta revisit

286 atque alium prae se propellens aëra volvit,

287 et facit ut prius hunc quam se videamus, eoque

288 distare ab speculo tantum semota videtur.

289 quare etiam atque etiam minime mirarier est par

⟨lacuna: verso perdido⟩

290 illis quae reddunt speculorum ex aequore visum,

291 aëribus binis quoniam res confit utraque.

292 Nunc ea quae nobis membrorum dextera pars est,

293 in speculis fit ut in laeva videatur eo quod

294 planitiem ad speculi veniens cum offendit imago,

295 non convertitur incolumis, sed recta retrorsum

296 sic eliditur, ut siquis, prius arida quam sit

297 cretea persona, adlidat pilaeve trabive,

298 atque ea continuo rectam si fronte figuram

299 servet et elisam retro sese exprimat ipsa.

300 fiet ut, ante oculus fuerit qui dexter, ut idem

301 nunc sit laevus et e laevo sit mutua dexter.

302 Fit quoque de speculo in speculum ut tradatur imago,

303 quinque etiam [aut] sex ut fieri simulacra suërint.

304 nam quae cumque retro parte interiore latebunt,

305 inde tamen, quamvis torte penitusque remota,

306 omnia per flexos aditus educta licebit

307 pluribus haec speculis videantur in aedibus esse.

308 usque adeo speculo in speculum translucet imago,

309 et cum laeva data est, fit rusum ut dextera fiat,

310 inde retro rursum redit et convertit eodem.

311 Quin etiam quae cumque latuscula sunt speculorum

312 adsimili lateris flexura praedita nostri,

313 dextera ea propter nobis simulacra remittunt,

314 aut quia de speculo in speculum transfertur imago,

315 inde ad nos elisa bis advolat, aut etiam quod

316 circum agitur, cum venit, imago propterea quod

317 flexa figura docet speculi convertier ad nos.

318 Indugredi porro pariter simulacra pedemque

319 ponere nobiscum credas gestumque imitari

320 propterea quia, de speculi qua parte recedas,

321 continuo nequeunt illinc simulacra reverti;

322 omnia quandoquidem cogit natura referri

323 ac resilire ab rebus ad aequos reddita flexus.

324 Splendida porro oculi fugitant vitantque tueri.

325 sol etiam caecat, contra si tendere pergas,

326 propterea quia vis magnast ipsius et alte

327 aëra per purum simulacra feruntur

328 et feriunt oculos turbantia composituras.

329 Praeterea splendor qui cumque est acer adurit

330 saepe oculos ideo quod semina possidet ignis

331 multa, dolorem oculis quae gignunt insinuando.

332 lurida praeterea fiunt quae cumque tuentur

333 arquati, quia luroris de corpore eorum

334 semina multa fluunt simulacris obvia rerum,

335 multaque sunt oculis in eorum denique mixta,

336 quae contage sua palloribus omnia pingunt.

337 E tenebris autem quae sunt in luce tuemur

338 propterea quia, cum propior caliginis aër

339 ater init oculos prior et possedit apertos,

340 insequitur candens confestim lucidus aër,

341 qui quasi purgat eos ac nigras discutit umbras

342 aëris illius; nam multis partibus hic est

343 mobilior multisque minutior et mage pollens.

344 qui simul atque vias oculorum luce replevit

345 atque pate fecit, quas ante obsederat aër

346 ⟨ATER⟩, continuo rerum simulacra secuntur,

347 quae sita sunt in luce, lacessuntque ut videamus.

348 quod contra facere in tenebris e luce nequimus

349 propterea quia posterior caliginis aër

350 crassior insequitur, qui cuncta foramina complet

351 obsiditque vias oculorum, ne simulacra

352 possint ullarum rerum coniecta moveri.

353 Quadratasque procul turris cum cernimus urbis,

354 propterea fit uti videantur saepe rutundae,

355 angulus optusus quia longe cernitur omnis

356 sive etiam potius non cernitur ac perit eius

357 plaga nec ad nostras acies perlabitur ictus,

358 aëra per multum quia dum simulacra feruntur,

359 cogit hebescere eum crebris offensibus aër.

360 hoc ubi suffugit sensum simul angulus omnis.

361 fit quasi ut ad turnum saxorum structa tuantur;

362 non tamen ut coram quae sunt vereque rutunda,

363 sed quasi adumbratim paulum simulata videntur.

364 Umbra videtur item nobis in sole moveri

365 et vestigia nostra sequi gestumque imitari,

366 aëra si credis privatum lumine posse

367 indugredi, motus hominum gestumque sequentem;

368 nam nihil esse potest aliud nisi lumine cassus

369 aër id quod nos umbram perhibere suëmus.

370 ni mirum, quia terra locis ex ordine certis

371 lumine privatur solis qua cumque meantes

372 officimus, repletur item quod liquimus eius,

373 propterea fit uti videatur, quae fuit umbra

374 corporis, e regione eadem nos usque secuta.

375 semper enim nova se radiorum lumina fundunt

376 primaque dispereunt, quasi in ignem lana trahatur.

377 propterea facile et spoliatur lumine terra

378 et repletur item nigrasque sibi abluit umbras.

379 Nec tamen hic oculos falli concedimus hilum.

380 nam quo cumque loco sit lux atque umbra tueri

381 illorum est; eadem vero sint lumina necne,

382 umbraque quae fuit hic eadem nunc transeat illuc,

383 an potius fiat paulo quod diximus ante,

384 hoc animi demum ratio discernere debet,

385 nec possunt oculi naturam noscere rerum.

386 proinde animi vitium hoc oculis adfingere noli.

387 Qua vehimur navi, fertur, cum stare videtur;

388 quae manet in statione, ea praeter creditur ire.

389 et fugere ad puppim colles campique videntur,

390 quos agimus praeter navem velisque volamus.

391 Sidera cessare aetheriis adfixa cavernis

392 cuncta videntur, et adsiduo sunt omnia motu,

393 quandoquidem longos obitus exorta revisunt,

394 cum permensa suo sunt caelum corpore claro.

395 solque pari ratione manere et luna videtur

396 in statione, ea quae ferri res indicat ipsa.

397 Exstantisque procul medio de gurgite montis

398 classibus inter quos liber patet exitus ingens,

399 insula coniunctis tamen ex his una videtur.

400 atria versari et circum cursare columnae

401 usque adeo fit uti pueris videantur, ubi ipsi

402 desierunt verti, vix ut iam credere possint

403 non supra sese ruere omnia tecta minari.

404 Iamque rubrum tremulis iubar ignibus erigere alte

405 cum coeptat natura supraque extollere montes,

406 quos tibi tum supra sol montis esse videtur

407 comminus ipse suo contingens fervidus igni,

408 vix absunt nobis missus bis mille sagittae,

409 vix etiam cursus quingentos saepe veruti;

410 inter eos solemque iacent immania ponti

411 aequora substrata aetheriis ingentibus oris,

412 interiectaque sunt terrarum milia multa,

413 quae variae retinent gentes et saecla ferarum.

414 At coniectus aquae digitum non altior unum,

415 qui lapides inter sistit per strata viarum,

416 despectum praebet sub terras inpete tanto,

417 a terris quantum caeli patet altus hiatus,

418 nubila despicere et caelum ut videare videre,

419 corpora mirande sub terras abdita caelo.

420 Denique ubi in medio nobis ecus acer obhaesit

421 flumine et in rapidas amnis despeximus undas,

422 stantis equi corpus transversum ferre videtur

423 vis et in adversum flumen contrudere raptim,

424 et quo cumque oculos traiecimus omnia ferri

425 et fluere adsimili nobis ratione videntur.

426 Porticus aequali quamvis est denique ductu

427 stansque in perpetuum paribus suffulta columnis,

428 longa tamen parte ab summa cum tota videtur,

429 paulatim trahit angusti fastigia coni,

430 tecta solo iungens atque omnia dextera laevis

431 donec in obscurum coni conduxit acumen.

432 In pelago nautis ex undis ortus in undis

433 sol fit uti videatur obire et condere lumen;

434 quippe ubi nil aliud nisi aquam caelumque tuentur;

435 ne leviter credas labefactari undique sensus.

436 at maris ignaris in portu clauda videntur

437 navigia aplustris fractis obnitier undis.

438 nam quae cumque supra rorem salis edita pars est

439 remorum, recta est, et recta superne guberna;

440 quae demersa liquore obeunt, refracta videntur

441 omnia converti sursumque supina reverti

442 et reflexa prope in summo fluitare liquore.

443 Raraque per caelum cum venti nubila portant

444 tempore nocturno, tum splendida signa videntur

445 labier adversum nimbos atque ire superne

446 longe aliam in partem ac vera ratione feruntur

447 At si forte oculo manus uni subdita supter

448 pressit eum, quodam sensu fit uti videantur

449 omnia quae tuimur fieri tum bina tuendo,

450 bina lucernarum florentia lumina flammis

451 binaque per totas aedis geminare supellex

452 et duplicis hominum facies et corpora bina.

453 Denique cum suavi devinxit membra sopore

454 somnus et in summa corpus iacet omne quiete,

455 tum vigilare tamen nobis et membra movere

456 nostra videmur, et in noctis caligine caeca

457 cernere censemus solem lumenque diurnum,

458 conclusoque loco caelum mare flumina montis

459 mutare et campos pedibus transire videmur,

460 et sonitus audire, severa silentia noctis

461 undique cum constent, et reddere dicta tacentes.

462 Cetera de genere hoc mirande multa videmus,

463 quae violare fidem quasi sensibus omnia quaerunt,

464 ne quiquam, quoniam pars horum maxima fallit

465 propter opinatus animi, quos addimus ipsi,

466 pro visis ut sint quae non sunt sensibus visa;

467 nam nihil aegrius est quam res secernere apertas

468 ab dubiis, animus quas ab se protinus addit.

469 Denique nil sciri siquis putat, id quoque nescit

470 an sciri possit, quoniam nil scire fatetur.

471 hunc igitur contra minuam contendere causam,

472 qui capite ipse suo in statuit vestigia sese.

473 et tamen hoc quoque uti concedam scire, at id ipsum

474 quaeram, cum in rebus veri nil viderit ante,

475 unde sciat quid sit scire et nescire vicissim,

476 notitiam veri quae res falsique crearit

477 et dubium certo quae res differre probarit.

478 invenies primis ab sensibus esse creatam

479 notitiem veri neque sensus posse refelli.

480 nam maiore fide debet reperirier illud,

481 sponte sua veris quod possit vincere falsa.

482 quid maiore fide porro quam sensus haberi

483 debet? an ab sensu falso ratio orta valebit

484 dicere eos contra, quae tota ab sensibus orta est?

485 qui nisi sunt veri, ratio quoque falsa fit omnis.

486 An poterunt oculos aures reprehendere, an aures

487 tactus? an hunc porro tactum sapor arguet oris,

488 an confutabunt nares oculive revincent?

489 non, ut opinor, ita est. nam seorsum cuique potestas

490 divisast, sua vis cuiquest, ideoque necesse est

491 et quod molle sit et gelidum fervensve videre

492 et seorsum varios rerum sentire colores

493 et quae cumque coloribus sint coniuncta necessest.

494 seorsus item sapor oris habet vim, seorsus odores

495 nascuntur, seorsum sonitus. ideoque necesse est

496 non possint alios alii convincere sensus.

497 nec porro poterunt ipsi reprehendere sese,

498 aequa fides quoniam debebit semper haberi.

499 proinde quod in quoquest his visum tempore, verumst.

500 Et si non poterit ratio dissolvere causam,

501 cur ea quae fuerint iuxtim quadrata, procul sint

502 visa rutunda, tamen praestat rationis egentem

503 reddere mendose causas utriusque figurae,

504 quam manibus manifesta suis emittere quoquam

505 et violare fidem primam et convellere tota

506 fundamenta quibus nixatur vita salusque.

507 non modo enim ratio ruat omnis, vita quoque ipsa

508 concidat extemplo, nisi credere sensibus ausis

509 praecipitisque locos vitare et cetera quae sint

510 in genere hoc fugienda, sequi contraria quae sint.

511 illa tibi est igitur verborum copia cassa

512 omnis, quae contra sensus instructa paratast.

513 Denique ut in fabrica, si pravast regula prima,

514 normaque si fallax rectis regionibus exit,

515 et libella aliqua si ex parti claudicat hilum,

516 omnia mendose fieri atque obstipa necessu est

517 prava cubantia prona supina atque absona tecta,

518 iam ruere ut quaedam videantur velle, ruantque

519 prodita iudiciis fallacibus omnia primis,

520 sic igitur ratio tibi rerum prava necessest

521 falsaque sit, falsis quae cumque ab sensibus ortast.

522 Nunc alii sensus quo pacto quisque suam rem

523 sentiat, haud quaquam ratio scruposa relicta est.

524 Principio auditur sonus et vox omnis, in auris

525 insinuata suo pepulere ubi corpore sensum.

526 corpoream quoque enim [vocem] constare fatendumst

527 et sonitum, quoniam possunt inpellere sensus.

528 Praeterea radit vox fauces saepe facitque

529 asperiora foras gradiens arteria clamor,

530 quippe per angustum turba maiore coorta

531 ire foras ubi coeperunt primordia vocum.

532 scilicet expletis quoque ianua raditur oris.

533 haud igitur dubiumst quin voces verbaque constent

534 corporeis e principiis, ut laedere possint.

535 nec te fallit item quid corporis auferat et quid

536 detrahat ex hominum nervis ac viribus ipsis

537 perpetuus sermo nigrai noctis ad umbram

538 aurorae perductus ab exoriente nitore,

539 praesertim si cum summost clamore profusus.

540 ergo corpoream vocem constare necessest,

541 multa loquens quoniam amittit de corpore partem.

542 Asperitas autem vocis fit ab asperitate

543 principiorum et item levor levore creatur;

544 nec simili penetrant auris primordia forma,

545 cum tuba depresso graviter sub murmure mugit

546 et reboat raucum retro cita barbita bombum,

547 et [iam] Dauliades natae hortis ex Heliconis

548 cum liquidam tollunt lugubri voce querellam.

549 Hasce igitur penitus voces cum corpore nostro

550 exprimimus rectoque foras emittimus ore,

551 mobilis articulat nervorum daedala lingua,

552 formaturaque labrorum pro parte figurat.

553 hoc ubi non longum spatiumst unde illa profecta

554 perveniat vox quaeque, necessest verba quoque ipsa

555 plane exaudiri discernique articulatim;

556 servat enim formaturam servatque figuram.

557 at si inter positum spatium sit longius aequo,

558 aëra per multum confundi verba necessest

559 et conturbari vocem, dum transvolat auras.

560 ergo fit, sonitum ut possis sentire neque illam

561 internoscere, verborum sententia quae sit;

562 usque adeo confusa venit vox inque pedita.

563 Praeterea verbum saepe unum perciet auris