Troades
Hecvba
1 Quicumque regno fidit et magna potens
2 dominatur aula nec leves metuit deos
3 animumque rebus credulum laetis dedit,
4 me videat et' te, Troia: non umquam tulit
5 documenta fors maiora, quam fragili loco
6 starent superbi, columen eversum occidit
7 pollentis Asiae, caelitum egregius labor;
8 ad cuius arma venit et qui frigidum
9 septena Tanain ora pandentem bibit,
12 et quae vagos vicina prospiciens Scythas
13 ripam catervis Ponticam viduis ferit,
10 et qui renatum primus excipiens diem
11 tepidum rubenti Tigrin inmiscet freto,
14 excisa ferro est, Pergamum incubuit sibi.
15 en alta muri decora congesti iacent
16 tectis adustis; regiam flammae ambiunt
17 omnisque late fumat Assaraci domus.
18 non prohibet avidas flamma victoris manus:
19 diripitur ardens Troia, nec caelum patet
20 undante fumo: nube ceu densa obsitus
21 ater favilla squalet Iliaca dies.
22 stat avidus irae victor et lentum Ilium
23 metitur oculis ac decem tandem ferus
24 ignoscit annis; horret afflictam quoque,
25 victamque quamvis videat, haut credit sibi
26 potuisse vinci, spolia populator rapit
27 Dardania; praedam mille non capiunt rates.
28 Testor deorum numen adversum mihi,
29 patriaeque cineres teque rectorem Phrygum
30 quem Troia toto conditum regno tegit,
31 tuosque manes quo stetit stante Ilium,
32 et vos meorum liberam magni greges,
33 umbrae minores: quicquid adversi accidit,
34 quaecumque Phoebas ore lymphato furens
35 credi deo vetante praedixit mala,
36 prior Hecuba vidi. gravida nec tacui metus
37 et vana vates ante Cassandram fui.
38 non cautus ignes Ithacus aut Itbaci comes
39 nocturnus in vos sparsit aut fallax Sinon:
40 meus ignis iste est, facibus ardetis meis.
41 sed quid ruinas urbis eversae gemis,
42 vivax senectus? respice infelix ad hos
43 luctus recentes: Troia iam vetus est malum,
44 vidi execrandum regiae caedis nefas
45 ipsasque ad aras maius admissum scelus
46 Aeacidis armis, cum ferox, scaeva manu
47 coma reflectens regium torta caput,
48 alto nefandum vulneri ferrum abdidit;
49 quod. penitus actum cum recepisset, libens
50 ensis senili siccus e iugulo redit.
51 placare quem non potuit a caede effera
52 mortalis aevi cardinem extremum premens
53 superique testes sceleris et quoddam sacrum
54 regni iacentis? ille tot regum parens
55 caret sepulcro Priamus et flamma indiget
56 ardente Troia, non tamen superis sat est:
57 dominum ecce Priami nuribus et natis legens
58 sortitur urna praedaque en vilis sequar.
59 hic Hectoris coniugia despondet sibi.
60 hic optat Heleni coniugem. hic Antenoris;
61 nec dest tuos. Cassandra, qui thalamos petat.
62 mea sors timetur, sola sum Danais metus.
63 Lamenta cessant? turba captivae mea,
64 ferite palmis pectora et planctus date
65 et iusta Troiae facite, iamdudum sonet
66 fatalis Ide, iudicis diri domus.
Chorus Troadum Hecuba
67 Non rude vulgus lacrimisque a ovum
68 lugere iubes:
69 hoc continuis egimus annis,
69b ex quo tetigit
70 Phrygius Graias hospes Amyclas
71 securique fretum
72 pinus matri sacra Cybebae.
73 deciens nivibus canuit Ide,
74 deciens nostris nudata rogis,
75 et Sigeis trepidus campis
76 decumas secuit messor aristas,
77 ut nulla dies maerore caret.
78 sed nova fletus causa ministrat:
79 ite ad planctus,
80 miseramque leva, regina, manum.
81 vulgus dominam vile sequemur:
82 non indociles lugere sumus.
Hec.
83 Fidae casus nostri comites,
84 solvite crinem,
85 per colla fluant maesta capilli
86 tepido Troiae pulvere turpes:
102b complete manus,
103 hoc ex Troia sumpsisse licet.
87 paret exertos turba lacertos;
88 veste remissa substringe sinus
89 uteroque tenus pateant artus.
90 cui coniugio
91 pectora velas, captive pudor?
92 cingat tunicas palla solutas,
93 vacet ad crebri verbera planctus
94 furibunda manus— placet hic habitus,
95 placet: agnosco Troada turbam.
96 iterum luctus redeant veteres,
97 solitum flendi vincite morem:
98 Hectora flemus.
Chor.
99 Solvimus omnes lacerum multo
100 funere crinem;
101 coma demissa est libera nodo
102 sparsitque cinis fervidus ora.
104 cadit ex umeris vestis apertis
105 imumque tegit suffulta latus;
106 iam nuda vocant pectora dextras:
107 nunc, nunc viles exprome, dolor.
108 Rhoetea sonent litora planctus,
109 habitantque cavis montibus Echo
110 non, ut solita est, extrema brevis
111 verba remittat,
112 totos reddat Troiae gemitus:
113 audiat omnis pontus et aether.
113b saevite, manus,
114 pulsu pectus tundite vasto,
115 non sum solito contenta sono:
116 Hectora flemus.
117 HEC Tibi nostra ferit dextra lacertos
118 umerosque ferit tibi sanguineos,
119 tibi nostra caput dextera pulsat,
120 tibi maternis ubera palmis
121 laniata iacent:
122 fluat et multo sanguine manet
122b quamcumque tuo
123 funere feci rapta cicatrix.
124 columen patriae, mora fatorum,
125 tu praesidium Phrygibus fessis,
126 tu murus eras umerisque tuis
127 stetit illa decem fulta per annos:
128 tecum cecidit summusque dies
129 Hectoris idem patriaeque fuit.
130 Vertite planctus: Priamo vestros
131 fundite fletus, satis Hector habet.
Chor.
132 Accipe, rector Phrygiae, planctus,
133 accipe fletus, bis capte senex,
134 nil Troia semel te rege tulit,
135 bis pulsari Dardana Graio
136 moenia ferro
137 bisque pharetras passa Herculeas.
137b post elatos
138 Hecubae partus regumque gregem
139 postrema pater funera cludis
140 magnoque Iovi victima caesus
141 Sigea, premis litora truncus.
Hec.
142 Alio lacrimas flectite vestras:
143 non est Priami miseranda mei
144 mors, Iliades.
145 felix Priamus dicite cunctae:
146 liber manes vadit ad imos,
147 nec feret umquam victa Graium
147b cervice iugum;
148 non ille duos videt Atridas
149 nec fallacem cernit Vlixen;
150 non Argolici praeda triumphi
151 subiecta feret colla tropaeis;
152 non adsuetas ad sceptra manus
153 posterga dabit
154 currusque sequens Agamemnonios
155 aurea dextra vincula gestans
156 latis fiet pompa Mycenis.
Chor.
157 Felix Priamus dicimus omnes:
158 secum excedens sua regna tulit;
159 nunc Elysii nemoris tutis
160 errat in umbris interque pias
161 felix animas Hectora quaerit.
161b felix Priamus,
162 felix quisquis bello moriens
163 omnia secum consumpta tulit.
Talthybius Chorus
164 O longa Danais semper in portu mora,
165 seu petere bellum, petere seu patriam volunt.
Chor.
166 Quae causa ratibus faciat et Danais moram,
167 effare, reduces quis deus claudat vias.
Tal.
168 Pavet animus, artus horridus quassat tremor,
169 maiora veris monstra (vix capiunt fidem)
170 vidi ipse, vidi. summa iam Titan iuga
170b stringebat ortu, vicerat noctem dies,
171 cum subito caeco terra mugitu fremens
172 concussa totos traxit ex imo sinus;
173 movere silvae capita et excelsum nemus
174 fragore vasto tonuit et lucus sacer:
175 Idaea ruptis saxa ceciderunt iugis.
176 nec terra solum tremuit: et pontus suum
177 adesse Achillen sensit ac stravit vada.
178 tum scissa vallis aperit immensos specus
179 et hiatus Erebi pervium ad superos iter
180 tellure fracta praebet ac tumulum levat.
181 emicuit ingens umbra Thessalici ducis,
182 Threicia qualis arma proludens tuis
183 iam, Troia, fatis stravit aut Neptunium
184 cana nitentem perculit iuvenem coma,
185 aut cum inter acies Marte violento furens
186 corporibus amnes clusit et quaerens iter
187 tardus cruento Xanthus erravit vado,
188 aut cum superbo victor in curru stetit
189 egitque habenas Hectorem et Troiam trahens.
190 implevit omne litus irati sonus:
191 cite, ite inertes, manibus meis debitos
192 auferte honores, solvite ingratas rates
193 per nostra ituri maria, non parvo luit
194 iras Achillis Graecia et magno luet:
195 desponsa nostris cineribus Polyxene
196 Pyrrhi manu mactetur et tumulum riget.'
197 haec fatus alta nocte demersit diem
198 repetensque Ditem rursus ingentem specum
199 coeunte terra iunxit, immoti iacent
200 tranquilla pelagi, ventus abiecit minas
201 placidumque fluctu murmurat leni mare,
202 Tritonum ab alto cecinit hymenaeum chorus.
Pyrrhus Agamemnon Calchas
203 Cum laeta pelago vela rediturus dares,
204 excidit Achilles, cuius unius manu
205 impulsa Troia, quicquid accessit morae
206 illo remoto, dubia quo caderet stetit,
207 velis licet quod petitur ac properes dare,
208 sero es daturus: iam suum cuncti duces
209 tulere pretium, quae minor merces potest
210 tantae dari virtutis? an meruit parum
211 qui, fugere bellum iussus et longa sedens
212 aevum senecta ducere ac Pylii senis
213 transcendere annos, exuit matris dolos
214 falsasque vestes, fassus est armis virum?
215 inhospitali Telephus regno impotens,
216 dum Mysiae ferocis introitus negat,
217 rudem cruore regio dextram imbuit
218 fortemque eandem sensit et mitem manum.
219 cecidere Thebae, vidit Eetion capi
220 sua regna victus; clade subversa est pari
221 apposita celso parva Lyrnesos iugo,
222 captaque tellus nobilis Briseide
223 et causa litis regibus Chryse iacet
224 et nota fama Tenedos et quae pascuo
225 fecunda pingui Thracios nutrit greges
226 Scyros fretumque Lesbos Aegaeum secans
227 et cara Phoebo Cilla; quid quas alluit
228 vernis Caycus gurgitem attollens aquis?
229 haec tanta clades gentium ac tantus pavor,
230 sparsae tot urbes turbinis vasti modo
231 alterius esset gloria ac summum decus:
232 iter est Achiilis; sic meus venit pater
233 et tanta gessit bella, dum bellum parat.
234 ut alia sileam merita, non unus satis
235 Hector fuisset? Iliun vicit pater,
236 vos diruistis. inclitas laudes iuvat
237 et facta magni clara genitoris sequi:
238 iacuit peremptus Hector ante oculos patris
239 patruique Memnon, cuius ob luctum parens
240 pallente maestum protulit vultu diem;
241 suique victor operis exemplum horruit
242 didicitque Achilles et dea natos mori.
243 tum saeva Amazon ultimus cecidit metus.
244 debes Achilli, merita si digne aestimas,
245 et si ex Mycenis virginem atque Argis petat.
246 dubitatur et iam placita nunc subito improbas
247 Priamique natam Pelei nato ferum
248 mactare credis? at tuam natam parens
249 Helenae immolasti: solita iam et facta expeto.
Agam.
250 Iuvenile vitium est regere non posse impetum;
251 aetatis alios fervor hic primus rapit,
252 Pyrrhum paternus, spiritus quondam trucis
253 minasque tumidi lentus Aeacidae tuli:
254 quo plura possis, plura patienter feras.
255 Quid caede dira nobiles clari ducis
256 aspergis umbras? noscere hoc primum decet,
257 quid facere victor debeat, victus pati.
258 violenta nemo imperia continuit diu,
259 moderata durant: quoque Fortuna altius
260 evexit ac levavit humanas opes,
261 hoc se magis supprimere felicem decet
262 variosque casus tremere metuentem deos
263 nimium faventes. magna momento obrui
264 vincendo didici. Troia nos tumidos facit
265 nimium ac feroces? stamus hoc Danai loco,
266 unde illa cecidit, fateor, aliquando impotens
267 regno ac superbus altius memet tuli;
268 sed fregit illos spiritus haec quae dare
269 potuisset aliis causa, Fortunae favor,
270 tu me superbum, Priame, tu timidum facis.
271 ego esse quicquam sceptra nisi vano putem
272 fulgore tectum nomen et falso comam
273 vinclo decentem? casus haec rapiet brevis,
274 nec mille forsan ratibus aut annis decem:
275 non omnibus fortuna tam lenta imminet.
276 equidem fatebor (pace dixisse hoc tua,
277 Argiva tellus, liceat) affligi Phrygas
278 vinci que volui: ruere et aequari solo
279 utinam arcuissem. sed regi frenis nequit
280 et ira et ardens hostis et victoria
281 commissa nocti quicquid indignum aut ferum
282 cuiquam videri potuit, hoc fecit dolor
283 tenebraeque, per quas ipse se inritat furor,
284 gladiisque felix, cuius infecti semel
285 vecors libido est. quicquid eversae potest
286 superesse Troiae, maneat: exactum satis
287 poenarum et ultra est. regia ut virgo occidat
288 tumuloque donum detur et cineres riget
289 et facinus atrox caedis ut thalamos vocent?
290 non patiar, in me culpa cunctorum redit:
291 qui non vetat peccare, cum possit, iubet.
Pyrrh.
292 Nullumne Achillis praemium manes ferent? 1
Agam.
293 Ferent, et illum laudibus cuncti canent
294 magnumque terrae nomen ignotae audient.
295 quod si levatur sanguine infuso cinis,
296 opima Phrygii colla caedantur greges
297 fluatque nulli flebilis matri cruor.
298 quis iste mos est, quando in inferias homo est
299 impensus hominis? detrahe invidiam tuo
300 odiumque patri, quem coli poena iubes.
Pyrrh.
301 O tumide, rerum dum secundarum status
302 extollit animos, timide cum increpuit metus,
303 regum tyranne! etiamne flammatum geris
304 amoris aestu pectus ac veneris novae?
305 solusne totiens spolia de nobis feres?
306 hac dextra Achilli victimam reddam suam.
307 quam si negas retinesque, maiorem dabo
308 dignamque quam det Pyrrhus; et nimium diu
309 a caede nostra regia cessat manus
310 paremque poscit Priamus,
Agam.
310b Haud equidem nego
311 hoc esse Pyrrhi maximum in bello decus,
312 saevo peremptus ense quod Priamus iacet,
313 supplex paternus,
Pyrrh.
313b Supplices nostri patris
314 hostesque eosdem novimus. Priamus tamen
315 praesens rogavit; tu gravi pavidus metu,
316 nec ad rogandum fortis, Aiaci preces
317 Ithacoque mandas clausus atque hostem tremens.
Agam.
318 At non timebat tunc tuus, fateor, parens,
319 interque caedes Graeciae atque ustas rates
320 segnis iacebat belli et armorum immemor,
321 levi canoram verberans plectro chelyn.
Pyrrh.
322 Tunc magnus Hector, arma contemnens tua,
323 cantus Achillis timuit, et tanto in metu
324 navalibus pax alta Thessalicis fuit.
Agam.
325 Nempe isdem in istis Thessalis navalibus
326 pax alta rursus Hectoris patri fuit.
Pyrrh.
327 Est regis alti spiritum regi dare.
Agam.
328 Cur dextra regi spiritum eripuit tua?
Pyrrh.
329 Mortem misericors saepe pro vita dabit.
Agam.
330 Et nunc misericors virginem busto petis?
Pyrrh.
331 Iamne immolari virgines credis nefas?
Agam.
332 Praeferre patriam liberis regem decet.
Pyrrh.
333 Lex nulla capto parcit aut poenam impedit.
Agam.
334 Quod non vetat lex, hoc vetat fieri pudor.
Pyrrh.
335 Quodcumque libuit facere victori licet.
Agam.
336 Minimum decet libere cui multum licet.
Pyrrh.
337 His ista iactas, quos decem annorum gravi
338 regno subactos Pyrrhus exsolvit iugo? caret.
Agam.
339 Hos Scyrus animos?
Pyrrh.
339b Scelere quae fratrum
Agam.
340 Inclusa fluctu—
Pyrrh.
340b Nempe cognati maris:
341 Atrei et Thyestae nobilem novi domum.
Agam.
342 EX virginis concepte furtivo stupro
343 et ex Achilles nate, sed nondum viro—
Pyrrh.
344 Illo ex Achille, genere qui mundum suo
345 sparsus per omne caelitum regnum tenet:
346 Thetide aequor, umbras Aeaco, caelum Iove.
Agam.
347 Illo ex Achille, qui manu Paridis iacet.
Pyrrh.
348 . Quem nec deorum comminus quisquam petit.
Agam.
349 Compescere equidem verba et audacem malo
350 * poteram domare: sed meus captis quoque
351 scit parcere ensis, potius interpres deum
352 Calchas vocetur: fata si poscent, dabo.
353 Tu qui Pelasgae vincla solvisti rati
354 morasque bellis, arte qui reseras polum,
355 cui viscerum secreta, cui mundi fragor
356 et stella longa semitam flamina trahens
357 dant signa fati, cuius ingenti mihi
358 mercede constant ora: quid iubeat deus
359 effare, Calchas, nosque consilio rege.
Cal.
360 Dant fata Danais quo solent pretio viam:
361 mactanda virgo est Thessali busto ducis;
362 sed quo iugari Thessalae cultu solent
363 Ionidesve vel Mycenaeae nurus,
364 Pyrrhus parenti coniugem tradat suo:
365 sic rite dabitur, non tamen nostras tenet
366 haec una puppes causa: nobilior tuo,
367 Polyxene, cruore debetur cruor,
368 quem fata quaerunt, turre de summa cadat
369 Priami nepos Hectoreus et letum oppetat.
370 tum mille velis impleat classis freta.
Chorus
371 Verum est an timidos fabula decipit
372 umbras corporibus vivere conditis,
373 cum coniunx oculis imposuit manum
374 supremusque dies solibus obstitit
375 et tristis cineres urna cohercuit?
376 non prodest animam tradere funeri,
377 sed restat miseris vivere longius?
378 an toti morimur nullaque pars manet
379 nostri, cum profugo spiritus halitu
380 immixtus nebulis cessit in aera
381 et nudum tetigit subdita fax latus?
382 Quicquid sol oriens, quicquid et occidens
383 novit, caeruleis Oceanus fretis
384 quicquid bis veniens et fugiens lavat, ,
385 aetas Pegaseo corripiet gradu.
386 quo bis sena volant sidera turbine,
387 quo cursu properat volvere saecula
388 astrorum dominus, quo properat modo
389 obliquis Hecate currere flexibus:
390 hoc omnes petimus fata nec amplius,
391 iuratos superis qui tetigit lacus,
392 usquam est: ut calidis fumus ab ignibus
393 vanescit, spatium per breve sordidus,
394 ut nubes, gravidas quas modo vidimus,
395 arctoi Boreae dissicit impetus:
396 sic hic, quo regimur, spiritus effluet.
397 post mortem nihil est ipsaque mors nihil,
398 velocis spatii meta novissima;
399 spem ponant avidi, solliciti metum:
400 tempus nos avidum devorat et chaos.
401 mors individua est, noxia corpori
402 nec parcens animae: Taenara et aspero
403 regnum sub domino limen et obsidens
404 custos non facili Cerberus ostio
405 rumores vacui verbaque inania
406 et par sollicito fabula somnio.
407 quaeris quo iaceas post obitum loco?
408 quo non nata iacent.—
Andromacha Senex Astyanax
Andromacha
409 Quid, maesta Phrygiae turba, laceratis comas
410 miseramque tunsae pectus effuso genas
411 fletu rigatis? levia perpessae sumus,
412 si flenda patimur. Ilium vobis modo,
413 mihi cecidit olim. cum ferus curru incito
414 mea membra raperet et gravi gemeret sono
415 Peliacus axis pondere Hectoreo tremens.
416 tunc obruta atque eversa quodcumque accidit
417 torpens malis rigensque sine sensu fero.
418 iam erepta Danais coniugem sequerer meum,
419 nisi hic teneret: hic meos animos domat
420 morique prohibet; cogit hic aliquid deos
421 adhuc rogare— tempus aeramnae addidit,
422 hic mihi malorum maximum fructum abstulit,
423 nihil timere: prosperis rebus locus
424 ereptus omnis, dira qua veniant habent,
425 miserrimum est timere, cum speres nihil.
Sen.
426 Quis te repens commovit afflictam metus?
Andr.
427 Exoritur aliquod maius ex magno malum,
428 nondum mentis Ilii fatum stetit.
Sen.
429 Et quas reperiet, ut velit, clades deus?
Andr.
430 Stygis profundae claustra et obscuri specus
431 laxantur et, ne desit e versis metus,
432 hostes ab imo conditi Dite exeunt—
433 solisne retro pervium est Danais iter?
434 certe aequa mors est— turbat atque agitat Phrygas
435 communis iste terror, hic proprie meum
436 exterret animum, noctis horrendae sopor.
Sen.
437 Quae visa portas? effer in medium metus.
Andr.
438 Partes fere nox alma transierat duas
439 clarumque septem verterant stellae iugum;
440 ignota tandem venit afflictae quies
441 brevisque fessis somnus obrepsit genis,
442 si somnus ille est mentis attonitae stupor:
443 cum subito nostros Hector ante oculos stetit,
444 non qualis ultro bella in Argivos ferens
445 Graias petebat facibus Idaeis rates,
446 nec caede multa qualis in Danaos furens
447 vera ex Achille spolia simulato tulit,
448 non ille vultus flammeum intendens iubar,
449 sed fessus ac deiectus et fletu gravis
450 similisque maesto, squalida obtectus coma.
451 iuvat tamen vidisse; tum quassans caput:
452 'dispelle somnos' inquit […] et natum eripe,
453 o fida coniunx: lateat, haec una est salus.
454 omitte fletus— Troia quod cecidit gemis?
455 utinam iaceret tota. festina, amove
456 quocumque nostrae parvulam stirpem domus.'
457 mihi gelidus horror ac tremor somnum expulit,
458 oculosque nunc huc pavida, nunc illuc ferens
459 oblita nati misera quaesivi Hectorem:
460 fallax per ipsos umbra complexus abit.
461 O nate, magni certa progenies patris,
462 spes una Phrygibus, unica adflictae domus,
463 veterisque suboles sanguinis nimium inclita
464 nimiumque patri similis: hos vultus meus
465 habebat Hector, talis incessu fuit
466 habituque talis, sic tulit fortes manus,
467 Sic celsus umeris, fronte sic torva minax
468 cervice fusam dissipans iacta comam—
469 o nate sero Phrygibus, o matri cito,
470 eritne tempus illud ac felix dies
471 quo Troici defensor et vindex soli
472 recidiva ponas Pergama et sparsos fuga
473 cives reducas, nomen et patriae suum
474 Phrygibusque reddas? sed mei fati memor
475 tam magna timeo vota— quod captis sat est,
476 vivamus, heu me, quis locus fidus meo
477 erit timori quave te sede occulam?
478 arx illa pollens opibus et muris deum,
479 gentes per omnes clara et invidiae gravis,
480 nunc pulvis altus, strata sunt flamma omnia
481 superestque vasta ex urbe ne tantum quidem,
482 quo lateat infans, quem locum fraudi legam,1?
483 est tumulus ingens coniugis cari sacer,
484 verendus hosti, mole quem immensa parens
485 opibusque magnis struxit, in luctus suos
486 rex non avarus: optime credam patri,
487 sudor per artus frigidus totos cadit:
488 omen tremesco misera feralis loci.
Sen.
497 Miser occupet praesidia, securus legat.
Andr.
496 Quid quod latere sine metu magno nequit?
Sen.
492 Ne prodat aliquis, amove testes doli. ,
Andr.
493 Si quaeret hostis?
Sen.
493b Vrbe in eversa perit.
489 haec causa multos una ab interitu arcuit:
490 credi perisse,
Andr.
490b Vix spei quicquam est super:
494 quid proderit latuisse redituro in manus?
Sen.
495 Victor feroces impetus primos habet.
Andr.
491 Grave pondus illum magna nobilitas premit;
498 quis te locus, quae regio seducta, invia
499 tuto reponet? quis feret trepidis opem?
500 quis proteget? qui semper, etiam nunc tuos,
501 Hector, tuere: coniugis furtum piae
502 serva et fideli cinere victurum excipe,
503 succede tumulo, nate— quid retro fugis?
504 turpisne latebras spernis? agnosco indolem:
505 pudet timere, spiritus magnos fuga
506 animosque veteres, sume quos casus dedit,
507 en intuere, turba quae simus super:
508 tumulus, puer, captiva: cedendum est malis,
509 sanctas parentis conditi sedes age
510 aude subire, fata si miseros iuvant,
511 habes salutem; fata si vitam negant,
512 habes sepulchrum.
Sen.
512b Claustra commissum tegunt;
513 quem ne tuus producat in medium timor,
514 procul hinc recede teque diversam amove.
Andr.
515 Levius solet timere, qui propius timet;
516 sed, si placet, referamus hinc alio pedem.
Sen.
517 Cohibe parumper ora questusque opprime:
518 gressus nefandos dux Cephallanum admovet.
Andr.
519 Dehisce tellus tuque, coniunx, ultimo
520 specu revulsam scinde tellurem et Stygis
521 sinu profundo conde depositum meum.
522 adest Vlixes, et quidem dubio gradu
523 vultuque: nectit pectore astus callido.
Ulixes Andromacha
524 Durae minister sortis hoc primum peto.
525 ut, ore quamvis verba dicantur meo,
526 non esse credas nostra: Graiorum omnium
527 procerumque vox est, petere quos seras domos
528 Hectorea suboles prohibet: hanc fata expetunt.
529 sollicita Danaos pacis incertae fides
530 semper tenebit, semper a tergo timor
531 respicere coget arma nec poni sinet,
532 dum Phrygibus animos natus eversis dabit,
533 Andromacha, † vester, augur haec Calchas canit;
534 et, si taceret augur haec Calchas, tamen
535 dicebat Hector, cuius et stirpem horreo.
536 generosa in ortus semina exsurgunt suos:
537 sic ille magni parvus armenti comes
538 primisque nondum cornibus findens cutem
539 cervice subito celsus et fronte arduus
540 gregem paternum ducit ac pecori imperat;
541 quae tenera caeso virga de trunco stetit,
542 par ipsa matri tempore exiguo subit
543 umbrasque terris reddit et caelo nemus;
544 sic male relictus igne de magno cinis
545 vires resumit. est quidem iniustus dolor
546 rerum aestimator: si tamen tecum exigas,
547 veniam dabis, quod bella post hiemes decem
548 totidemque messes iam senex miles timet
549 aliasque clades rursus ac numquam bene
550 Troiam iacentem, magna res Danaos movet,
551 futurus Hector: libera Graios metu.
552 haec una naves causa deductas tenet,
553 hac classis haeret, neve crudelem putes,
554 quod sorte iussus Hectoris natum petam:
555 petissem Oresten. patere quod victor tulit.
Andr.
556 Vtinam quidem esses, nate, materna in manu,
557 nossemque quis te casus ereptum mihi
558 teneret, aut quae regio— non hostilibus
559 confossa telis pectus aut vinclis manus
560 secantibus praestricta, non acri latus
561 utrumque flamma cincta maternam fidem
562 umquam exuissem. nate, quis te nunc locus,
563 fortuna quae possedit? errore avio
564 vagus arva lustras? vastus an patriae vapor
565 corripuit artus? saevus an victor tuo
566 lusit cruore? numquid immanis ferae
567 morsu peremptus pascis Idaeas aves?
Vlix.
568 Simulata remove verba; non facile est tibi
569 decipere Vlixen: vicimus matrum dolos
570 etiam dearum. cassa consilia amove;
571 ubi natus est?
Andr.
571b Vbi Hector? ubi cuncti Phryges?
572 ubi Priamus? unum quaeris: ego quaero omnia.
573 VLBL Coacta dices sponte quod fari abnuis.
Andr.
574 Tuta est, perire quae potest debet cupit.
Vlix.
575 Magnifica verba mors prope admota excutit.
Andr.
576 Si vis, Vlixe, cogere Andromacham metu,
577 vitam minare: nam mori votum est mihi.
Vlix.
578 Verberibus igni t morte cruciatu eloqui
579 quodcumque celas adiget invitam dolor
580 et pectore imo condita arcana eruet:
581 necessitas plus posse quam pietas solet.
Andr.
582 Propone flammas, vulnera et diras mali
583 doloris artes et famem et saevam sitim
584 variasque pestes undique, et ferrum inditum
585 visceribus istis, carceris caeci luem,
586 et quicquid audet victor iratus timens:
587 [VLIX. Stulta est fides celare quod prodas statim.]
588 animosa nullos mater admittit metus.
Vlix.
589 Hic ipse, quo nunc contumax perstas, amor
590 consulere parvis liberis Danaos monet.
591 post arma tam longinqua, post annos decem
592 minus timerem quos facit Calchas metus,
593 si mihi timerem: bella Telemacho paras.
Andr.
594 Invita, Vlixe, gaudium Danais dabo:
595 dandum est; fatere quos premis luctus, dolor.
596 gaudete, Atridae, tuque laetifica, ut soles,
597 refer Pelasgis: Hectoris proles obit.
Vlix.
598 Et esse verum hoc qua probas Danais fide?
Andr.
599 Ita quod minari maximum victor potest
600 contingat et me fata maturo exitu
601 facilique solvant ac meo condant solo
602 et patria tellus Hectorem leviter premat,
603 ut luce caruit: inter extinctos iacet
604 datumque tumulo debita exanimis tulit.
Vlix.
605 Expleta fata stirpe sublata Hectoris
606 solidamque pacem laetus ad Danaos feram—
607 quid agis, Vlixe? Danaidae credent tibi:
608 tu cui? parenti— fingit an quisquam hoc parens,
609 nec abominandae mortis auspicium pavet?
610 auspicia metuunt qui nihil maius timent.
611 fidem alligavit iure iurando suam—
612 si peierat, timere quid gravius potest?
613 nunc advoca astus, anime, nunc fraudes, dolos.
614 nunc totum Vlixen; veritas numquam perit.
615 scrutare matrem, maeret, illacrimat, gemit;
616 sed et huc et illuc anxios gressus refert
617 missasque voces aure sollicita excipit:
618 magis haec timet, quam maeret. ingenio est onus.
619 Alios parentes alioqui in luctu decet:
620 tibi gratulandum est. misera, quod nato cares.
621 quem mors manebat saeva praecipitem datum
622 e turre, lapsis sola quae muris manet.
Andr.
623 Reliquit animus membra, quatiuntur, labant
624 torpetque vinctus frigido sanguis gelu.
Vlix.
625 Intremuit: hac, hac parte quaerenda est mihi;
626 matrem timor detexit: iterabo metum.—
627 ite, ite celeres, fraude materna abditum
628 hostem, Pelasgi nominis pestem ultimam,
629 ubicumque latitat, erutam in medium date.
630 bene est: tenetur, perge, festina, attrahe—
631 quid respicis trepidasque? iam certe perit.
Andr.
632 Vtinam timerem, solitus ex longo est metus:
633 dediscit animus †scire quod didicit diu.
Vlix.
634 Lustrale quoniam debitum muris puer
635 sacrum antecessit nec potest vatem sequi
636 meliore fato raptus, hoc Calchas ait
637 modo piari posse redituras rates,
638 si placet undas Hectoris sparsi cinis
639 ac tumulus imo totus aequetur solo.
640 nunc ille quoniam debitam effugit necem,
641 erit admovenda sedibus sacris manus.
Andr.
642 Quid agimus? animum distrahit geminus timor:
643 hinc natus, illinc coniugis sacri cinis,
644 pars utra vincet? testor immites deos,
645 deosque veros coniugis manes mei:
646 non aliud, Hector, in meo nato mihi
647 placere quam te. vivat, ut possit tuos
648 referre vultus— prorutus tumulo cinis
649 mergetur? ossa fluctibus spargi sinam
650 disiecta vastis? potius hic mortem oppetat.—
651 poteris nefandae deditum mater neci
652 videre? poteris celsa per fastigia
653 missum rotari? potero, perpetiar, feram,
654 dum non meus post fata victoris manu
655 iactetur Hector.— hic suam poenam potest
656 sentire, at illum fata iam in tuto locant—
657 quid fluctuaris? statue, quem poenae extrahas.
658 ingrata, dubitas? Hector est illinc tuus—
659 erras: utrimque est Hector; hic sensus potens,
660 forsan futurus ultor extincti patris—
661 utrique parci non potest: quid iam facis?
662 serva e duobus, anime, quem Danai timent.
Vlix.
663 Responsa peragam: funditus busta eruam.
Andr.
664 Quae vendidistis?
Vlix.
664b Pergam et e summo aggere
665 traham sepulchra,
Andr.
665b Caelitum appello fidem
666 fidemque Achillis: Pyrrhe, genitoris tui
667 munus tuere.
Vlix.
667b Tumulus hic campo statim
668 toto iacebit.
Andr.
668b Fuerat hoc prorsus nefas
669 Danais inausum. templa violastis, deos
670 etiam faventes: busta transierat furor.
671 resistam, inermis offeram armatis manus,
672 dabit ira vires, qualis Argolicas ferox
673 turmas Amazon stravit, aut qualis deo
674 percussa Maenas entheo silvas gradu
675 armata thyrso terret atque expers sui
676 vulnus dedit nec sensit, in medios ruam.
677 tumuloque cineris socia defenso cadam.
Vlix.
678 Cessatis .et vos flebilis clamor movet
679 furorque cassus feminae? iussa ocius
680 peragite.
Andr.
680b Me, me sternite hic ferro prius.
681 repellor, heu me. rumpe fatorum moras,
682 molire terras, Hector: ut Vlixen domes,
683 vel umbra satis es— arma concussit manu,
684 iaculatur ignes— cernitis, Danai, Hectorem?
685 an sola video?
Vlix.
685b Funditus cuncta eruam.
Andr.
686 Quid agis? ruina pariter et natum et virum
687 prosternis una? forsitan Danaos prece
688 placare poteris, conditum illidet statim :
689 immane busti pondus— intereat miser
690 ubicumque potius, ne pater natum obruat
691 prematque patrem natus.— Ad genua accido
692 supplex, Vlixe, quamque nullius pedes
693 novere dextram pedibus admoveo tuis.
694 miserere matris et preces placidus pias
695 patiensque recipe, quoque te celsum altius
696 superi levarunt, mitius lapsos preme:
697 misero datur quodcumque, fortunae datur.
698 sic te revisat coniugis sanctae torus,
699 annosque, dum te recipit, extendat suos
700 Laerta; sic te iuvenis excipiat tuus,
701 et vota vincens vestra felici indole
702 aetate avum transcendat, ingenio patrem.
703 miserere matris: unicum adflictae mihi
704 solamen hic est.
Vlix.
704b Exhibe natum et roga.
Andr.
705 Huc e latebris procede tuis,
706 flebile matris furtum miserae.
707 hic est, hic est terror, Vlixe,
708 mille carinis. submitte manus
709 dominique pedes supplice dextra
710 stratus adora nec turpe puta
711 quicquid miseros fortuna iubet.
712 pone ex animo reges atavos
713 magnique senis iura per omnis
714 incluta terras j excidat Hector,
715 gere captivum positoque genu,
716 si tua nondum funera sentis,
717 matris fletus imitare tuae.
718 Vidit pueri regis lacrimas
719 et Troia prior, parvusque minas
720 trucis Alcidae flexit Priamus.
721 ille, ille ferox, cuius vastis
722 viribus omnes cessere ferae,
723 qui perfracto limine Ditis
724 caecum retro patefecit iter,
725 hostis parvi victus lacrimis:
726 'suscipe' dixit 'rector habenas
727 patrioque sede celsus solio;
728 sed sceptra fide meliore tene.'
729 hoc fuit illo victore capi:
730 discite mites Herculis iras.
731 an sola placent Herculis arma?
732 iacet ante pedes non minor illo
733 supplice supplex vitamque petit—
734 regnum Troiae
735 quocumque volet Fortuna ferat.
Vlix.
736 Matris quidem me maeror attonitae movet,
737 magis Pelasgae me tamen matres movent,
738 quarum iste magnos crescit in luctus puer.
Andr.
739 Has, has ruinas urbis in cinerem datae
740 hic excitabit? hae manus Troiam erigent?
741 nullas habet spes Troia, si tales habet.
742 non sic iacemus Troes, ut cuiquam metus
743 possimus esse. spiritus genitor fecit?
744 sed nempe tractus, ipse post Troiam pater
745 posuisset animos, magna quos frangunt mala.
746 si poena petitur, (quae peti gravior potest?)
747 famulare collo nobili subeat iugum,
748 servire liceat, aliquis hoc regi negat?
Vlix.
749 Non hoc Vlixes, sed negat Calchas tibi.
Andr.
750 O machinator fraudis et scelerum artifex,
751 virtute cuius bellica nemo occidit,
752 dolis et astu maleficae mentis iacent
753 etiam Pelasgi, vatem et insontes deos
754 praetendis? hoc est pectoris facinus tui.
755 nocturne miles, fortis in pueri necem
756 iam solus audes aliquid et claro die.
Vlix.
757 Virtus Vlixis Danaidis nota est satis
758 nimisque Phrygibus. non vacat vanis diem
759 conterere verbis: ancoras classis legit.
Andr.
760 Brevem moram largire, dum officium parens
761 nato supremum reddo et amplexu ultimo
762 avidos dolores satio.
Vlix.
762b Misereri tui
763 utinam liceret, quod tamen solum licet,
764 tempus moramque dabimus, arbitrio tuo
765 implere lacrimis: fletus aerumnas levat.
Andr.
766 O dulce pignus, o decus lapsae domus
767 summumque Troiae funus, o Danaum timor,
768 genetricis o spes vana, cui demens ego
769 laudes parentis bellicas, annos avi
770 demens precabar, vota destituit deus.
775 non arma tenera patria tractabis manu
776 sparsasque passim saltibus latis feras
777 audax sequeris nec stato lustri die,
778 solemne referens Troici lusus sacrum,
779 puer citatas nobilis turmas ages;
780 non inter aras mobili velox pede,
781 reboante flexo concitos cornu modos,
782 barbarica prisco templa saltatu coles.
771 Iliaca non tu sceptra regali potens
772 gestabis aula, iura nec populis dabis
773 victasque gentes sub tuum mittes iugum,
774 non Graia caedes terga, non Pyrrhum trahes.
783 o Marte diro tristius leti genus!
784 flebilius aliquid Hectoris magni nece
785 muri videbunt,
Vlix.
785b Rumpe iam fletus, parens:
786 magnus sibi ipse non facit finem dolor.
Andr.
787 Lacrimis, Vlixe, parva quam petimus mora est;
788 concede patiens, ut mea condam manu
789 viventis oculos, occidis parvus quidem,
790 sed iam timendus. Troia te expectat tua:
791 i, vade liber, liberos Troas vide.
Astyan.
792 Miserere, mater.
Andr.
792b Quid meos retines sinus
793 manusque matris cassa praesidia occupas?
794 fremitu leonis qualis audito tener
795 timidum iuvencus applicat matri latus,
796 at ille saevus matre summota loco
797 praedam minorem morsibus vastis tenens
798 frangit venitque: talis e nostro sinu
799 te rapiet hostis, oscula et fletus, puer,
800 lacerosque crines excipe et plenus mei
801 occurre patri; pauca maternae tamen
802 perfer querelae verba: 'si manes habent
803 curas priores nec perit flammis amor,
804 servire Graio pateris Andromachen viro,
805 crudelis Hector? lentus et segnis iaces?
806 redit Achilles.' sume nunc iterum comas
807 et sume lacrimas, quicquid e misero viri
808 funere relictum est, sume quae reddas tuo
809 Oscula parenti, matris hanc solacio
810 relinque vestem: tumulus hanc tetigit meus
811 manesque cari. si quid hic cineris latet,
812 scrutabor ore.
Vlix.
812b Nullus est flendi modus:
813 abripite propere classis Argolicae moram.
Chorus
814 Quae vocat sedes habitanda captas?
815 Thessali montes et opaca Tempe,
819 an maris vasti domitrix Iolcos?
821 parva Gortynis sterilisque Tricce,
822 an frequens rivis levibus Mothone,
816 an viros tellus dare militares
817 aptior Phthie meliorque fetu
818 fortis armenti lapidosa Trachin,
823 quae sub Oetaeis latebrosa silvis
824 misit infestos Troiae ruinis
825 non semel arcus?
826 Olenos tectis habitata raris,
827 virgini Pleuron inimica divae,
828 an maris lati sinuosa Troezen?
829 Pelion regnum Prothoi superbum,
830 tertius caelo gradus? (hic recumbens
831 montis exesi spatiosus antro
832 iam trucis Chiron pueri magister,
833 tinnulas plectro feriente chordas,
834 tunc quoque ingentes acuebat iras
835 bella canendo)
836 An ferax varii lapidis Carystos,
820 urbibus centum spatiosa Crete,
837 an premens litus maris inquieti
838 semper Euripo properante Chalcis?
839 quolibet vento faciles Calydnae,
840 an carens numquam Gonoessa vento
841 quaeque formidat Borean Enispe?
842 Attica pendens Peparethos ora,
843 an sacris gaudens tacitis Eleusin?
843l * […]
844 numquid Aiacis Salamina veram
845 aut fera notam Calydona saeva,
846 quasque perfundit subiturus aequor
847 segnibus terras Titaressos undis?
848 Bessan et Scarphen, Pylon an senilem?
849 Pharin an Pisas Iovis et coronis
850 Elida claram?
851 Quolibet tristis miseras procella
852 mittat et donet cuicumque terrae,
853 dum luem tantam Troiae atque Achivis
854 quae tulit, Sparte, procul absit, absit
855 Argos et saevi Pelopis Mycenae,
856 Neritos parva brevior Zacyntho
857 et nocens saxis Ithace dolosis.
858 Quod manet fatum dominusque quis te,
859 aut quibus terris, Hecuba, videndam
860 ducet? in cuius moriere regno?
Helena Andromacha Hecuba
861 Quicumque hymen funestas, inlaetabilis
862 lamenta caedes sanguinem gemitus habet
863 est auspice Helena dignus, eversis quoque
864 nocere cogor Phrygibus: ego Pyrrhi toros
865 narrare falsos iubeor, ego cultus dare
866 habitusque Graios. arte capietur mea
867 meaque fraude concidet Paridis soror,
868 fallatur; ipsi levius hoc equidem reor:
869 optanda mors est sine metu mortis mori.
870 quid iussa cessas agere? ad auctorem redit
871 sceleris coacti culpa.— Dardaniae domus
872 generosa virgo, melior afflictos deus
873 respicere coepit teque felici parat
874 dotare thalamo; tale coniugium tibi
875 non ipsa sospes Troia, non Priamus daret.
876 nam te Pelasgae maximum gentis decus,
878 cui regna campi lata Thessalici patent,
877 ad sancta lecti iura legitimi petit.
879 te magna Tethys teque tot pelagi deae
880 placidumque numen aequoris tumidi Thetis
881 suam vocabunt, te datam Pyrrho socer
882 Peleus nurum vocabit et Nereus nurum.
883 depone cultus squalidos, festos cape.
884 dedisce captam; deprime horrentis comas
885 crinemque docta patere distingui manu.
886 hic forsitan te casus excelso magis
887 solio reponet. profuit multis capi.
Andr.
888 Hoc derat unum Phrygibus eversis malum,
889 gaudere— flagrant strata passim Pergama:
890 o coniugale tempus! an quisquam audeat
891 negare? quisquam dubius ad thalamos eat.
892 quos Helena suadet? pestis exitium lues
893 utriusque populi, cernis hos tumulos ducum
894 et nuda totis ossa quae passim iacent
895 inhumata campis? haec hymen sparsit tuus.
896 tibi fluxit Asiae, fluxit Europae cruor,
897 cum dimicantes lenta prospiceres viros,
898 incerta voti— perge, thalamos appara.
899 taedis quid opus est quidve solemni face?
900 quid igne? thalamis Troia praelucet novis.
901 celebrate Pyrrhi, Troades, conubia,
902 celebrate digne: planctus et gemitus sonet.
Hel.
903 Ratione quamvis careat et flecti neget
904 magnus dolor sociosque nonnumquam sui
905 maeroris ipsos oderit: causam tamen
906 possum tueri iudice infesto meam,
907 graviora passa, luget Andromacha Hectorem
908 et Hecuba Priamum: solus occulte Paris
909 lugendus Helenae est. dirum et invisum et grave est
910 servitia ferre? patior hoc olim iugum,
911 annis decem captiva, prostratum Ilium est,
912 versi penates? perdere est patriam grave,
913 gravius timere, vos levat tanti mali
914 comitatus: in me victor et victus furit,
915 quam quisque famulam traheret incerto diu
916 casu pependit, me meus traxit statim
917 sine sorte dominus, causa bellorum fui
918 tantaeque Teucris cladis? hoc Verum puta.
919 Spartana puppis vestra si secuit freta;
920 sin rapta Phrygiis praeda remigibus fui
921 deditque donum iudici victrix dea.
922 ignosce raptae, iudicem iratum mea
923 habitura causa est: ista Menelaum manent
924 arbitria, nunc hanc luctibus paulum tuis,
925 Andromacha, omissis flecto— vix lacrimas queo
926 retinere,
Andr.
926b Quantum est Helena quod lacrimat malum.
927 cur lacrimat autem? fare quos Ithacus dolos,
928 quae scelera nectat; utrum ab Idaeis iugis
929 iactanda virgo est, arcis an celsae edito
930 mittenda saxo? num per has vastum in mare
931 volvenda rupes, latere quas scisso levat
932 altum vadoso Sigeon spectans sinu?
933 dic, fare, quicquid subdolo vultu tegis.
934 leviora mala sunt cuncta, quam Priami gener
935 Hecubaeque Pyrrhus, fare, quam poenam pares
936 exprome et unum hoc deme nostris cladibus
937 falli: paratas perpeti mortem vides.
Hel.
938 Vtinam iuberet me quoque interpres deum
939 abrumpere ense lucis invisae moras
940 vel Achillis ante busta furibunda manu
941 occidere Pyrrhi, fata comitantem tua,
942 Polyxene miseranda, quam tradi sibi
943 cineremque Achilles ante mactari suum, ,
944 campo maritus ut sit Elysio, iubet.
Andr.
945 Vide ut animus ingens laetus audierit necem.
946 cultus decoros regiae vestis petit
947 et admoveri crinibus patitur manum.
948 mortem putabat illud, hoc thalamos putat.
949 at misera luctu mater audito stupet;
950 labefacta mens succubuit. assurge, alleva
951 animum et cadentem, misera, firma spiritum.
952 quam tenuis anima vinculo pendet levi—
953 minimum est quod Hecubam facere felicem potest.
954 spirat, revixit, prima mors miseros fugit.
Hec.
955 Adhuc Achilles vivit in poenas Phrygum?
956 adhuc rebellat? o manum Paridis levem,
957 cinis ipse nostrum sanguinem ac tumulus sitit,
958 modo turba felix latera cingebat mea,
959 lassabar in tot oscula et tantum gregem
960 dividere matrem; sola nunc haec est super
961 votum, comes, levamen, afflictae quies;
962 haec totus Hecubae fetus, hac sola vocor
963 iam voce mater, dura et infelix age
964 elabere anima, denique hoc unum mihi
965 remitte funus, inrigat fletus genas
966 imberque victo subitus e vultu cadit.
Andr.
969 Nos Hecuba, nos, nos, Hecuba, lugendae sumus,
970 quas mota classis huc et huc sparsas feret;
971 hanc cara tellus sedibus patriis teget.
Hel.
972 Magis invidebis, si tuam sortem scies.
Andr.
973 An aliqua poenae pars meae ignota est mihi?
Hel.
974 Versata dominos urna captivis dedit.
Andr.
975 Cui famula trador ? ede; quem dominum voco ?
Hel.
976 Te sorte prima Scyrius iuvenis tulit.
Andr.
977 Cassandra felix, quam furor sorti exim it
978 Phoebusque.
Hel.
978b Regum hanc maximus rector tenet.
Hec.
967 Laetare, gaude, nata. quam vellet tuos
968 Cassandra thalamos, vellet Andromache tuos.
979 estne aliquis, Hecubam qui suam dici velit?
Hel.
980 Ithaco obtigisti praeda nolenti brevis.
Hec.
981 Quis tam impotens ac durus et iniquae ferus
982 sortitor urnae regibus reges dedit?
983 quis tam sinister dividit captas deus?
984 quis arbiter crudelis et miseris gravis
985 eligere dominos nescit et [saeva manu]
986 [dat iniqua miseris fata? quis] matrem Hectoris
987 armis Achillis miscet? ad Vlixen vocor:
988 nunc victa, nunc captiva, nunc cunctis mihi
989 obsessa videor cladibus— domini pudet,
990 non servitutis. [Hectoris spolium feret]
991 [qui tulit Achillis?] sterilis et saevis fretis
992 inclusa tellus non capit tumulos meos—
993 duc, duc, Vlixe, nil moror, dominum sequor;
994 me mea sequentur fata: non pelago quies
995 tranquilla veniet, saevi et ventis mare,
995l * […]
996 et bella et ignes et mea et Priami mala.
997 dumque ista veniant, interim hoc poenae loco est:
998 sortem occupavi, praemium eripui tibi.—
999 Sed en citato Pyrrhus accurrit gradu
1000 vultuque torvo. Pyrrhe, quid cessas? age
1001 recludo ferro pectus et Achillis tui
1002 coniunge soceros, perge, mactator senum,
1003 et hic decet te sanguis: abreptam trabe.
1004 maculate superos caede funesta deos,
1005 maculate manes— quid precer vobis? precor
1006 his digna sacris aequora: hoc classi accidat
1007 toti Pelasgae, ratibus hoc mille accidat
1008 meae precabor, cum vehar, quicquid rati.
Chorus
1009 Dulce maerenti populus dolentium,
1010 dulce lamentis resonare gentes;
1011 lenius luctus lacrimaeque mordent,
1012 turba quas fletu similis frequentat.
1013 semper a semper dolor est malignus:
1014 gaudet in multos sua fata mitti
1015 seque non solum placuisse poenae.
1016 ferre quam sortem patiuntur omnes,
1017 nemo recusat.
1019a1018b Tolle felices: miseram, licet sit,
1018a1019b nemo se credet; removete multo
1020 divites auro, removete centum
1021 * rura qui scindunt opulenta bubus:
1022 pauperi surgent animi iacentes—
1023 est miser nemo nisi comparatus.
1024 dulce in immensis posito ruinis,
1025 nemiuem laetos habuisse vultus:
1026 ille deplorat queriturque fatum,
1027 qui secans fluctum rate singulari
1028 nudus in portus cecidit petitos;
1029 aequior casum tulit et procellas,
1030 mille qui ponto pariter carinas
1031 obrui vidit tabulaque latus
1032 naufraga, terris mare dum coactis
1033 fluctibus Coras prohibet, revertit.
1034 questus est Hellen cecidisse Phrixus,
1035 cum gregis ductor radiante villo
1036 aureo fratrem simul ac sororem
1037 sustulit tergo medioque iactum
1038 fecit in ponto; tenuit querelas
1039 et vir et Pyrrha, mare cum viderent,
1040 et nihil praeter mare cum viderent
1041 unici terris homines relicti.
1042 Solvet hunc 'questum lacrimasque nostras
1043 sparget huc illuc agitata classis,
1044 cum tuba iussi dare vela nautae
1045 et simul ventis properante remo
1046 prenderint altum fugietque litus,
1047 quis status mentis miseris, ubi omnis
1048 terra decrescet pelagusque crescet,
1049 celsa cum longe latitabit Ide?
1050 tum puer matri genetrixque nato,
1051 Troia qua flagret regione, monstrans
1052 dicet et longe digito notabit:
1053 Ilium est illic, ubi fumus alte
1054 serpit in caelum nebulaeque turpes.'
1055 Troes hoc signo patriam videbunt.
Nuntius Hecuba Andromacha
1056 O dura fata, saeva miseranda horrida!
1057 quod tam ferum, tam triste bis quinis scelus
1058 Mars vidit annis? quid prius referens gemam,
1059 tuosne potius, an tuos luctus, anus?
Hec.
1060 Quoscumque luctus fleveris, flebis meos:
1061 sua quemque tantum, me omnium clades premit;
1062 mihi cuncta pereunt: quisquis est Hecubae est miser.
Nvnt.
1063 Mactata virgo est, missus e muris puer;
1064 sed uterque letum mente generosa tulit.
Andr.
1065 Expone seriem caedis, et duplex nefas
1066 persequere: gaudet magnus aerumnas dolor
1067 tractare totas, ede et enarra omnia.
Nvnt.
1068 Est una magna turris e Troia super,
1069 assueta Priamo, cuius e fastigio
1070 summisque pinnis arbiter belli sedens
1071 regebat acies, turre in hac blando sinu
1072 fovens nepotem, cum metu versos gravi
1073 Danaos fugaret Hector et ferro et face,
1074 paterna puero bella monstrabat senex
1075 haec nota quondam turris et muri decus,
1076 nunc saeva «cautes, undique adfusa dueum
1077 plebisque turba cingitur; totum coit
1078 ratibus relictis vulgus, his collis procul
1079 aciem patenti liberam praebet loco,
1080 his alta rupes, cuius in cacumine
1081 erecta summos turba libravit pedes.
1082 hunc pinus, illum laurus, hunc fagus gerit
1083 et tota populo silva suspenso tremit.
1084 extrema montis ille praerupti petit,
1085 semusta at ille tecta vel saxum imminens
1086 muri cadentis pressit, atque aliquis (nefas)
1087 tumulo ferus spectator Hectoreo sedet.
1088 per spatia late plena sublimi gradu
1089 incedit Ithacus parvulum dextra trahens
1090 Priami nepotem, nec gradu segni puer
1091 ad alta pergit moenia, ut summa stetit
1092 pro turre, vultus huc et huc acres tulit
1093 intrepidus animo, qualis ingentis ferae
1094 parvus tenerque fetus et nondum potens
1095 saevire dente— iam tamen tollit minas
1096 morsusque inanes temptat atque animis tumet:
1097 sic ille dextra prensus hostili puer
1098 ferox t superbe, moverat vulgum ac duces
1099 ipsumque Vlixen. non fiet e turba omnium
1100 qui fletur; ac, dum verba fatidici et preces :
1101 concipit Vlixes vatis et saevos ciet
1102 ad sacra superos, sponte desiluit sua
1103 in media Priami regna.— ...
Andr.
1104 Quis Colchus hoc, quis sedis incertae Scytha
1105 commisit, aut quae Caspium tangens mare
1106 gens iuris expers ausa? non Busiridis
1107 puerilis aras sanguis aspersit feri,
1108 nec parva gregibus membra Diomedes suis
1109 epulanda posuit, quis tuos artus leget
1110 tumuloque tradet?
Nvnt.
1110b Quos enim praeceps locus
1111 reliquit artus? ossa disiecta et gravi
1112 elisa casu; signa clari corporis,
1113 et ora et illas nobiles patris notas,
1114 confudit imam pondus ad terram datum;
1115 soluta cervix silicis impulsu, caput,
1116 raptum cerebro penitus expresso— iacet
1117 deforme corpus,
Andr.
1117b Sic quoque est similis patri.
Nvnt.
1118 Praeceps ut altis cecidit e muris puer
1119 flevitque Achivum turba quod fecit nefas,
1120 idem ille populus aliud ad facinus redit
1121 tumulumque Achillis. cuius extremum Litus
1122 Rhoetea leni verberant fluctu vada;
1123 adversa cingit campus et clivo levi
1124 erecta medium vallis includens locum
1125 crescit theatri more. concursus frequens
1126 implevit omne litus :n hi classis moram
1127 hac morte solvi rentur, hi stirpem hostium
1128 gaudent recidi. magna pars vulgi levis
1129 odit scelus spectatque; nec Troes minus
1130 suum frequentant funus et pavidi metu
1131 partem mentis ultimam Troiae vident:
1132 cum subito thalami more praecedunt faces
1133 et pronuba illi Tyndaris, maestum caput
1134 demissa. 'tali nnbat Hermione modo'
1135 Phryges precantur ?sic viro turpis suo
1136 reddatur Helena.' terror attonitos tenet
1137 utrosque populos, ipsa deiectos gerit
1138 vultus pudore, sed tamen fulgent genae
1139 magisque solito splendet extremus decor,
1140 ut esse Phoebi dulcius lumen solet
1141 iamiam cadentis, astra cum repetunt vices
1142 premiturque dubius nocte vicina dies.
1143 stupet omne vulgus— et fere cuncti magis
1144 peritura laudant, hos movet formae decus,
1145 hos mollis aetas, hos vagae rerum vices;
1146 movet animus omnes fortis et leto obvius.
1147 Pyrrhum antecedit; omnium mentes tremunt,
1148 mirantur ac miserantur, ut primum ardui
1149 sublime montis tetigit atque alte edito
1150 iuvenis paterni, vertice in busti stetit,
1151 audax virago non tulit retro gradum;
1152 conversa ad ictum stat truci vultu ferox.
1153 tam fortis animus omnium mentes ferit,
1154 novumque monstrum est Pyrrhus ad caedem piger.
1155 ut dextra ferrum penitus exactum abdidit,
1156 subitus recepta morte prorupit cruor
1157 per vulnus ingens, nec tamen moriens adhuc
1158 deponit animos: cecidit, ut Achilli gravem
1159 factura terram, prona et irato impetu.
1160 uterque flevit coetus; at timidum Phryges
1161 misere gemitum, clarius victor gemit.
1162 hic ordo sacri, non stetit fusus cruor
1163 humove summa fluxit: obduxit statim
1164 saevasque totum sanguinem tumulus bibit.
Hec.
1165 Ite, ite, Danai, petite iam tuti domos;
1166 optata velis maria diffusis secet
1167 secura classis: concidit virgo ac puer;
1168 bellum peractum est. quo meas lacrimas feram?
1169 ubi hanc anilis expuam leti moram?
1170 natam an nepotem, coniugem an patriam fleam?
1171 an omnia an me sola? Mors votum meum,
1172 infantibus violenta virginibus venis,
1173 ubique properas, saeva: me solam times
1174 vitasque, gladios inter ac tela et faces
1175 quaesita tota nocte, cupientem fugis. ,
1176 non hostis aut ruina, non ignis meos
1177 absumpsit artus: quam prope a Priamo steti.
Nvnt.
1178 Repetite celeri maria, captivae, gradu:
1179 iam vela puppis laxat et classis movet.