Link PDF: https://archive.org/details/leviathansivedem00hobb

Esta obra é de 1668, época em que o autor, Thomas Hobbes, ainda estava vivo. Escrita originalmente em inglês, ela foi traduzida para o latim pelo próprio autor 17 anos depois. O exemplar deste livro está hospedado no Archive há alguns anos, em formato PDF e em outros formatos que não estão legíveis, com aproximadamente 23% de precisão de OCR nos formatos .txt e .epub. Realizei todo o processo de OCR, página por página, a partir do PDF original, e trago aqui o resultado em texto puro e livre para a leitura dos senhores. Estimamos uma precisão de aproximadamente 99%, considerando o grande desafio que foi decifrar o latim do século XVII — com o seu "long s" "ſ", muito semelhante à nossa letra "f", e os desafios de caracteres especiais como o Æ, por vezes mantido, por vezes separado em "AE".

This work dates from 1668, a time when the author, Thomas Hobbes, was still alive. Originally written in English, it was translated into Latin by the author himself 17 years later. A copy of this book has been hosted on Archive for some years now, in PDF format and in other formats that are not legible, with approximately 23% OCR accuracy in the .txt and .epub formats. I carried out the entire OCR process, page by page, from the original PDF, and I present here the result in plain, freely readable text. We estimate an accuracy of approximately 99%, considering the great challenge that decoding 17th-century Latin represented — with its "long s," "ſ" very similar to our letter "f," and the challenges of special characters such as Æ, at times preserved, at times separated into "AE."

Διαφορεύς

LEVIATHAN,

SIVE.

De Materia, Forma, & Potestate

CIVITATIS

ECCLESIASTICÆ

ET CIVILIS.

AUTHORE

THOMA HOBBES,

Malmesburiensi.

Ad bibliothecam publicam noviter institutam hunc librum offert

Jo. Philippus Guilielmus Luckius p:t: Pastor Guttersbacensis.

d 8. Febr: 1751.

Ad Nobilissimum Virum

DOMINVM

FRANCISCVM

GODOLPHINVM,

Equitem Ordinis Balneorum.

Fratri tuo Sidneo Godolphino (Nobilissime Domine) quantum placuerint studia mea; quantum ille Authoritate Judicii sui apud viros bonos me ornaverit; quanto denique, durissimis temporibus, beneficio me adjuverit, ipse nosti. Commemoro autem, non ut favorem, amicorum virtutem faciam meam, sed quia virorum excellentium, qualis ille erat, dilector testimoniis. Excelluit enim vir ille virtute omni quam postulat, aut cultus Divinus, aut commodum Patriae, aut Societas Civilis, aut Amicitia singularis; pius erga Deum, eruditus ad Pacem, fortis ad Bellum, in congressibus jucundus, in Amicitiiis firmus. Honoris igitur & gratitudinis causa erga illum, & devotionis erga teipsum, Tractatum hunc de Poteestate Civili, & Ecclesiastica, humiliter tibi Offero, Dedicoque. De illis, qui Doctrinae, quam continet, favere videbuntur, homines nostri quid sensuri sint, ut nunc sunt tempora, incertum est. Nam inter mucrones pugnantium de Potestate Summa, non facile est incedere sine vulnere. Causam tamen cur pars utravis succenseret mihi, nullam video. Quid enim facio, praeterquam quod Potestatem Civilem, (quam quicunque possidebit, maximam esse volet) quantum possum magnifico. Neque de Jure hominum, sed de Jure simpliciter disputo; quemadmodum Anseres quondam Capitolini ad scandentium strepitum, tantum clango. Displicebit etiam fortasse non paucis, quod loca quaedam Scripturae Sacrae, aliter interpretari ausus sim, quam ab aliis explicari soleant. Id quod non modo (in ordine ad opus institutum) necessariò feci, (quia loca illa Potestatem Civilem oppugnantia, quasi Inimicorum, mœnibus Civitatis quam obsident, admotae turres sunt) sed etiam ne quid contra Doctrinam Ecclesiae nostrae publicam scriberem (dissentire enim à singularibus licitum est) diligenter cavi. Sin neque ad hæc mitescant reprehensorres mei, teipsum tamen rectè & facilè excusabis; Dices enim (si vis) hominem esse me, qui mea amem, & quicquid dicam verum esse putem, quod fratrem tuum coluerim, & te colam, eoque fretus, inconsulto te, subscripserim.

Servus tuus humilimè devotus

THOMAS HOBBES.

LEVIATHAN

PARS PRIMA - DE HOMINE.

Naturam, id est, illam, qua Mundum Deus condidit & gubernat, divinam Artem, eatenus imitatur Ars humana, ut possit inter alia producere artificiale Animal. Cum enim vita nihil aliud sit quam artuum motus, cujus principium est internum in parte aliqua Corporis principalis, Quid obstat quo minus dicamus, Automata omnia, sive machinas omnes quae ab Elastris Rotulisque intus dispositis motum habent, ut Horologia in seipsis, habere etiam artificialem vitam? Quid est cor, nisi Elastrum, quid Nervi, nisi chordae, quid articuli, nisi totidem rotulae, motum, qualem voluit artifex, toti corpori impertinentes? Neque animal tantum imitatur Ars, sed etiam nobilissimum animalium, Hominem. Magnus ille Leviathan, quae Civitas appellatur, opificium Artis est, & Homo artificialis, quamquam Homine naturali (propter cujus protectionem & salutem excogitatus est) & mole & robore multo major. In quo Is qui summam habet Potestatem, pro Animalia est, corpus totum vivificante & movente. Magistratus & Praefecti, artificiales Artus. Praemia & Poena summae Potestati appensae, & a quibus Membra ad suum cujusque opus periciendum incitantur, Nervi sunt, qui idem faciunt in corpore naturali. Divitiae singularium hominum sunt pro robore. Salus populi, pro Negotio. Consiliae per quos ea, quae cognitu necessaria illi sunt, suggestuntur pro Memoria sunt. Aequitas Legesque pro artificiali Ratione. Concordia, sanitas est. Seditio, Morbus. Bellum civile, Mors. Postremò Pacta quibus partes corporis hujus politici conglutinantur, imitantur divinum illud verbum Fiat, sive Faciamus Hominem, a Deo prolatum in principio cum crearet Mundum.

Hominis hujus Artificialis naturam describens, considerabo

^[1]: Materiam ejus, & Artificem, id est Hominem.

^[2]: Quo modo, & quibus Pactis factus est; quae Iura, quae Potestas sive Authoritas ejus est; & in quo residet Potestas summa.

^[3]: Quid est Civitas Christiana.

^[4]: Quid est Regnum Tenebrarum.

Quod ad primum attinet, permulti sunt qui sapientiam dicunt non legendo libros, sed legendo Homines acquiri; & tententiae huic consequenter illi, qui sapientiae suae nullum aliud specimen proferre possunt, valde sibimetiplis tunc placent, cum quantum profecerint inspiciendo, censuris in proximos contra charitatem patefecerint. Exstat autem praecptum aliud antiquius, per quod intelligere possent, si vellent, Homines. Alios rectius legere, nempe Nosce ticipsum. Quod praecptum non ita intelligendum est, ut nonnulli putant, quasi aut Potentiorum erga vulgus fastui barbarico, aut humilium erga Potentiores procacitati incivili indulgeret, sed ut docceamur cogitationes passionesque hominum diversorum adeo similes inter se esse, ut quicunque in seipsum inspexerit, consideraveritque quid faciat ipse, & quare, quando cogitat, opinatur, ratiocinatur, sperat, timet, &c. idem simul leget intelligetque cogitationes passionesque aliorum omnium hominum à similibus causis orientium, similes (inquam) passiones, non similia passionum objecta, quae à Constitutione & Educatione hominum singularium ita variantur, & absconduntur, ut Cordium suorum characteres, simulatione, dissimulatione, falsisque opinionibus scribillati & consuli, soli scrutatori Cordium sint legibles. Quanquam autem consilia hominum cognoscere aliquando possumus per ea quae faciunt, difficile tamen est sine comparatione cum consiliis propriis, & sine distinctione circumstantiarum quae effectus singulos mutare solent, tanquam si quis literas ignoto charactere legere tentaret sine scriptoris alphabeto. Errabit ergo, aut simplicitate, aut suspitione nimia, prout is qui legit vir probus est vel improbus.

Verum in cognoscendis hominibus singularibus, ut peritissimus sit quis, solos cognoscet eos quibuscum vivit familiariter, qui pauci sunt. At is qui gentem aliquam universam recturus est, ex seipso cognoscere debet non hunc & illum hominem, sed Humanum genus. Quod etsi factu difficile sit, difficilius quam addiscere novam Lingam, aut scientiam quamlibet acquirere, si tamen ea quae ego de hac re explorata habeo, recto ordine, & perspicue explicavero, minuetur difficultas aliis, quibus solus incumbet labor examinandi, an ea quae dico, ipsorum cogitationibus congruant. Nam harum rerum alia non est Demonstratio.

C A P V T I.

De Sensu.

Cogitationes hominum primo sigillatim, deinde alias ab aliis dependentes, ut in serie considerabo. Ipsarum unaquaeque, alicujus qualitatis vel accidentis in Corpore externo, quod appellari solet Objectum, est Apparitio sive Representatio. Quod Objectum agendo in corporis humani Organa, nempe Oculos, Aures, &c. pro diversitate Actionis diversas producit Apparitiones.

Origo omnium nominatur Sensus. Nulla enim est Animi conceptio quae non fuerat ante genita in aliquo Sensuum, vel tota simul, vel per partes. Ab his autem primis conceptibus omnes postea derivantur.

Cognitio causae Sentiendi naturalis praesenti instituto non est absolutè necessaria; etiam alio loco de illa satis ampliter tractavimus. Veruntamen, ut praesentis Methodi partes impleantur, de eadem re iterum sed breviter disseremus.

Causa Sensionis est Externum Corpus sive Objectum quod premit unius cujusque Organum proprium, vel immediatè, ut in sensu Tactus & Gustus, vel mediatè, ut in Visu, Auditu, Olfactu, & premendo (mediantibus Nervis & Membranis) continuum efficit motum introrsum ad Cerebrum, & inde ad Cor; unde nascitur Cordis resistentia, & contrapressio seu ἀντιπνία, sive conatus Cordis deliberantis se à pressione per motum tendentem extrorsum; qui motus propterea apparat tanquam aliquid externum. Atque Apparitio haec sive Phantasma est id quod vocamus Sensionem. Et quantum ad Oculum, Lumen dicitur vel Color; Quod attinet ad Aurem, Sonus; ad Nares, Odor; ad Palatum, Sapor; & ad reliquum Corpus, Calor, Frigus, Durities, Mollities, & cætera pertinentia ad Sensum Tactus. Quæ qualitates omnes nominari solent Sensibiles, & sunt in ipso Objecto nihil aliud, praeter materiæ motum, quo Objectum in Organa Sensuum diversimodè operatur. Neque in nobis aliud sunt quam diversi motus. Motus enim nihil generat praeter Motum, & Apparitiones illæ, tum vigilantibus, tum dormientibus mera sunt Phantasmata. Praeterea, ut pressio, frictus, pulsio Oculi excitat Phantasma Lucidi, & pressio Auris sonum, ita etiam Objecta quae videmus vel audimus eadem Phantasmata generant per pressionem sed inobservabilem. Nam si colores illi & soni in ipso Objecto essent, separari ab illis non possent. Separantur autem, ut manifestum est in reflexionibus visibilium per specula, & audibilium per loca montana. Scimus autem corpus quod videmus in uno tantum loco esse, sed apparentias in plurimis. Quanquam autem aliquando in distantis parvis ipsum Objectum verum investitum videatur Imagine sua, semper tamen aliud est Objectum, aliud Objecti Imago. Sensio ergo & Phantasma originale omnino idem sunt, facta (ut dixi) pressione Oculi vel aliûs Organi ab objecto externo.

Philosophi autem Scholasticici locis quibusdam freti Aristotelis, aliud docent, nempe, Species (id est Apparitiones) Visibiles emissas ab Objecto in Oculum efficere Visionem; item Species (id est Apparitiones) Audibiles emissas ab Objecto in Aurem causam esse Auditionis; causam denique Intelligendi esse quasdam Species (id est Apparitiones) Intelligibiles emissas à re Intellecta. Non hoc dico ut Scholarum Philosophicarum usum improbans, sed quia de earum in Civitate usu inferius locuturus sum, ostendere etiam quae in illis emendari debent (quorum unum est sermo insignificans) non putavi ne obiter quidem negligendum esse.

C A P V T II.

De Imaginatione.

ID quod omnino quiescit, nisi ab alio moveatur, perpetuo quieturum esse nemini puto dubium esse. Caeterum quod corpus si moveatur; nisi motus ejus ab alio extinguatur, semper promotum iri, quanquam ratio utrobique eadem sit (nempe nihil posse movere seipsum) non tam facile concedi solet. Mensurant enim homines corpora omnia alia per sua, videntesque seiplos per motum dolori & lassitudini obnoxios esse, idem judicant de aliis motis omnibus; quasi desessa cuperent tandem sua sponte requiescere; neque considerant an non sit motus aliquis in quo consistit quietis desiderium. Atque hinc oritur doctrina illa Scholarum, Descendere corpora gravia propter appetitum quiescendi & conservandi naturam quam in iis locis qui sibi maxime conveniunt, appetitum & Scientiam boni & mali sui (qua homines plerumque carent) rebus inanimatis imperitè ascribentes.

Simul ac corpus movetur movebitur (nisi aliud corpus obstet) in æternum. Neque id quod obstat motum hunc in instante, sed in tempore & gradatim extinguit. Sicut in mari videmus fieri ut cessante vento, non statim cessant fluctus, ita quoque in motu illo contingit qui est in partibus internis hominis tunc cum videt, somniat &c.

Postquam enim Objectum remotum est, vel Oculus clausus, imaginem tamen rei visae retinemus, quamquam aliquanto obscuriorem. Atque haec est imago à qua facultatem appellamus Imaginationem. Phantasia Græci & melius vocant à quocunque Sensu oriatur; Imago autem propria est rerum visibilium. Imaginatio ergo nihil aliud est quam Sensio deficiens sive Phantasma dilutum & evanidum, & est hominibus cum animalibus cæteris ferè omnibus communis, sive vigilant sive dormiunt.

Quod amoto Objecto Phantasma fit dilutius, causa non est debilitas aliqua motus facti in actu Sentiendi, sed præoccupatio Organorum ab Objectis aliis; quemadmodum prædominans fulgor solis Stellarum lumen obscurum facit; quæ tamen Stellæ virtutem illam, qua videri se faciunt, non minus de die exercent, quam noctu. Verum quia inter multos & varios ictus quos Oculi, Aures, & cætera Sensuum Organa ab externis Agentibus de die patiuntur, solus ictus prædominans est sensibilis, lux Solis prædominans causa est, quod à Stellarum actionibus minus afficiamur. Amoto autem Objecto, et si remaneat quæ facta fuerat impressio, succedentibus tamen Objectis, & operantibus, præteriti Imaginatio diluitur & obscuratur, sicut vox hominis à strepitu diei. Itaque quanto à Visione, vel Sensione aliquius Objecti, longius est tempus, tanto dilutior est Imaginatio sive Phantasma. Etiam continua Organorum corporis mutatio progrediente tempore partes aliquot quæ in Sensione motæ erant, destruit; atque inde contingit eundem in nobis Effectum producere distantiam temporis & distantiam loci. Sicut enim in magna loci distantia obscuriora apparent, quæ aspicimus, & sine minutiorem partium distinctione; & Voces debiliores apparent, & inarticulatæ; ita quoque post magnam temporis distantiam Imaginatio Præteriti debilior fit, perdimutque (exempli causa) earum quas vidimus Vrbium multas plateas, & actionum multas circumstantias. Sensionis dilutionem hanc, rem ipsam indicaturi, nempe ipsum Phantasma, nominamus, ut ante dictum est, Imaginationem; quando autem significare volumus dilutionem, appellamus Memoriaem, adeò ut eadem sit res Imaginatio & Memoria, sed propter diversas considerationes, diversis Memoriae nominibus significata.

Memoria multarum rerum, Experientia dicitur. Porro, cum Imaginatio earum rerum tantum sit, quas antè, vel simul, vel per partes sensu perceperimus, Imaginatio illà, quæ est simul totius Objecti, Imaginatio simplex est, ut quando quis imaginatur hominem, vel equum, quem antè viderat. Imaginatio autem, quæ oritur ex sensione plurium partium, ut quando à visione hominis uno tempore, & à visione equi alio tempore, concipimus animo Centaurum, Composita dicitur. Itaque quoties quis componit Phantasma suae ipsius personae cum Phantasmate actionum alterius hominis, ut facit is, qui seipsum imaginatur esse Herculem aut Alexandrum (id quod illis aliquando accidit, qui multum versantur in lectione actionum Heroicarum) Imaginatio illa composita est; & nihil aliud est praeter Figmentum animi. Multae etiam aliae Imaginationes in hominibus, etiam vigilantibus, oriuntur à magna impressione facta sentiendo; nam ab intento aspectu in solem relinquitur ante oculos longo post tempore Imaguncula solis, quasi macula; & à longa & vehementer attentione ad Figuras Geometricas apparebunt etiam in tenebris, & vigilantibus ante oculos Lineae Angulique. Quod genus Phantasiae an nomen proprium habeat necne nescio; cum sit res de qua homines non sæpe differunt.

Imaginationes dormientium sunt Somnia. Atque hæc quoque, sicut Imaginationes cæteræ, ante extiterunt vel integræ, vel per partes in sensu. Et quoniam in somno Cerebrum & Nervi, quae sunt sensionis Organa necessaria, ita stupefiunt, ut ab actione externorum Objectorum moveri facile non possint, dormientibus contigere Imaginatio nulla potest, adeoque somnium nullum, nisi quod procedat ab agitatione partium internarum corporis sentientis; quae partes internæ (propter connexionem cum Cerebro aliisque Organis) intemperie sua aliquando commovent Organa, faciuntque ut Phantasmata ante facta apparent tanquam vigilanti. Sed quoniam Organa sensuum occlusa nunc in somno supponuntur, ita ut objectum aliud novum non sit, quod ea offuscare posset, necesse est, ut Somnium, clarius sit in hoc sensuum silentio, quam sunt Imaginationes vigilantium. Atque hinc est, quod difficile sit & multis videatur impossibile, inter sensum & somnium distinguere accuratè. Ego, quoties considero, quod in somniis, neque sãpe neque constanter, eadem Objecta, loca, personas, actionesque, imaginor, quae vigilans; neque tam longam seriem cogitationum cohærentium reminiscor somnians, quam aliás; & quoniam vigilans absurditatem somniorum meorum sãpe video, somnians autem cogitationum mearum vigilantis absurditates non video, satis persuasus sum vigilantem me scire, quod non somniam, quamquam somnians videor mihi vigilare.

Quoniam autem somnia pro causa habent aliquarum partium Corporis internarum intemperiem, necesse est ut variæ intemperies varia efficiant somnia. Atque hinc est, quod sēpe accidit, ut illi, qui cubantes algent, sēpissimē in somniis timeant, videanturque sibi Imagines videre terrificas (motus enim à Cerebro ad partes alias corporis internas & ab illis ad Cerebrum est reciprocus.) Hinc etiam accidit, quod, sicut Ira calorem efficit in partibus aliquibus corporis, dum vigilamus; ita etiam dum dormimus, nimius earundem partium calor efficiat Iram, excitetque in Cerebro Phantasma alicujus hostis. Eodem modo, ut amor in vigilantibus amorem efficit, & calorem in partibus corporis aliquibus internis; ita etiam earundem partium calor in dormientibus imaginem efficit amoris. Somnia denique & vigilantium Phantasmata altera alterius sunt inversa; nimirum motu incipiente dum vigilamus ab uno termino, & ab altero dum Somniamus.

Inter Somnium & cogitationes vigilantium distinguere difficilimum tunc est, quando casu aliquo factum est ut minime animadvertamus, nos dormiisse; id quod facile contingit illi, qui facinoris aliquius facti, vel faciendi conscius, & sollicitus dormit sine circumstantiis exuendi vestes, & eundi cubitum; ut qui in cathedra dormit sedens vel reclinatus. Qui enim ad dormiendum se componit, si forte Phantasma aliquod insolitum aut mirandum videri contingat, non aliud illi videri potest quam Somnium. Marcum Brutum legimus (qui cum amicus fuisset Julius Cæsaris, & ab eo vitam condonatam acceperat, illum tamen ingratē occiderat) nocte illa quae præcessit diem, in quo pugnatum est contra Augustum Cæsarem apud Philippos, Phantasma habuisse horribile, quod ab historicis vulgo narratur ut Visio vera; sed ab eo qui consideraverit singulas ejus circumstantias non Visionem sed Somnium fuisse breve judicabit. Sedenti enim in Tentorio, & (propter horrorem facti sui temerarii) tristi & cogitabundo, nec bene sopito, sed dormitanti tantum, propter aërem non satis calidum, Somniare facilimum erat de ea re, qua maximē terrebatur, & propter eundem terrorem, paulatim rursus evigilare, & simul existimare spectrum illud, quod apparuerat, paulatim evanescere, & quia dormiisse se nesciebat, nescire etiam fuisse Somnium, aut aliud quicquam præter rem visam. Neque sunt hujusmodi accidentia valde rara; nam etiam qui perfectē vigilant, si meticuloē, superstitionēs, fabulis rerum terribilium occupati sint, & in tenebris soli, ejusdem generis imaginationibus obnoxii sunt, creduntque se umbras & mortuorum Spiritus ambulantes videre in Cœmiteriis; cum tamen revera nihil videant præter mera Phantasmata, vel decepti sunt ab hominibus improbis, qui timore eorum superstitioso abutuntur, eo fine ut possint ipsi amici vestibus defunctorum noctu per Coemiteria aliaque loca consecrata, ad loca transire quae nimium à se frequenter adiri videretur inhonestum.

Ab ignoratione hac distinctionis Somniorum, aliorumque Phantasmatum vividorum, à Visione & Sensione, maxima ex parte orta est antiquorum Gentilium Religio, Satyras, Faunos, Nymphas, & similia colentium Spectra; hodieque Opinio, quam habent populi rudes de Lamiis & Lemuribus, & de potentia sorcilegorum. Nam etsi sorcilegiam Potentiam aliquam realem esse non putem, puto tamen sorcilegos puniri jure posse, cum mala facinora & facere posse credant, & conentur quantum possunt. Sed ipsum sorcilegium ego non tam potentiam veram esse credo, aut Artem, aut Scientiam, quam Religionem ipsis peculiarem. Quod autem ad Lemures & Spiritus ambulantes attinet, Opinio quae de illis hactenus valuit, de industria (puto) tradita fuit vel non confutata ad usum Exorcismorum; & signationum signo Crucis, & Aquae Benedictae, aliarumque similium inventionum, hominum Spiritualium sustinendum. Dubium tamen non est, quin Phantasmata supernaturalia fieri possint à Deo; quod tamen id ita sàpe facit ut timenda sint, magis quam cessatio mutatiove Naturae, quam Deus etiam sistere vel mutare potest, Fidei Christianae Articulus non est; sed homines improbi ex eo, quod Deus potest omnia, etiam omnia dicere audent quae sibi utilia fore dicunt, etsi falsa esse putent. Sapientis autem est non ulterius illis credere, quam recta ratio, ea, quae dicunt, facit videri credibilia. Si metus hic Spectrorum sublatus esset, simulque Prognostica à Somniis, aliaque multa quae inde dependent, & quibus homines ambitiosi astutique populo simplici abutuntur, Cives in omni Civitate ad Obedientiam multo magis eruditi essent, quam nunc sunt.

Est autem hoc Scholarum opus, quae ramen hujusmodi doctrinas saepius promovent, quam confutant. Nescientes enim Imaginationis & Sensionis naturam, docent quae didicerunt, alii Imaginationes oriri à seipsis, id est sine causa, alii oriri plerumque à voluntate; cogitationesque bonas inspirari in hominem à Deo; & malas à Diabolo; vel cogitationes bonas infundi in hominem à Deo; malas à Diabolo. Dicunt alii, Sensus cum recipiunt rerum species, eas communi Sensui tradere, communem Sensum Phantasiae, Phantasiam Memoriae, Memoriam ludicio, multis verbis nihil intelligi facientes.

Imaginatio, quae in homine, aliove animali, à sermone, vel aliis signis voluntariis nascitur, appellatur Intellectus; communisque est hominibus cum bestiis. Canis enim, consuetudine doctus, vocari se vel abigi à Domino intelliget; quod facient etiam alia multa animalia. Intellectus qui homini peculiaris est, est Intellectus non solum voluntatis, sed etiam conceptuum & cogitationum aliorum hominum, per sequelas & contextum Appellationum rerum, in Affirmationes, Negationes, aliasque formulas loquendi conceptio. Atque de hoc genere Intellectus dicemus infra.

C A P V T I I I.

De Consequentia sive Serie Imaginationum.

Per Seriem Imaginationum intelligo Successionem unius Cogitationis ad aliam; quam (ut distinguatur à Discursu verborum) appello Discursum mentalem.

Quando aliquis de re quacunque cogitat, proxima ejus Cogitatio non tam fortuita est, quam videtur esse; neque omni Cogitationi omnis Cogitatio pariter succedit. Sed ut nullam habemus Imaginationem quae non antè fuit in Sensione vel tota vel per partes, ita nulla est transitio ab una cogitatione ad aliam cujus similis non extiterat antè in Sensione. Cujus rei causa hæc est. Phantasmata omnia Motus sunt interni, nempe motuum in Sensione factorum reliquæ. Motus autem qui alii aliis succedunt in Sensione immediatè, remanent etiam simul, etiam post Sensionem. Adèò ut, quoties redit Cogitatio prior, prædominaturque, sequeatur posterior, propter cohaesionem materiæ motæ, quemadmodum aqua super tabulam planam & levem trahitur per viam, qua ducit digitus. Sed quoniam eidem rei conceptæ sequitur modo una, modo alia res, post multa cogitata fit, ut incertum sit, quæ Cogitatio, cui Cogitationi successura sit. Hoc tantum certum est, successuram esse aliquam earum, quæ antè successerant aliquando.

Series Cogitationum, sive Discursus mentalis duplex est, altera irregularis, fine ullo Fine proposito, adeoque inconstans, ut in qua nulla est Passio quæ gubernet & dirigat Cogitationes cæteras ad finem desideratum. Tunc autem vagari videntur, & videri aliae ad alias non pertinere, ut in Somnio. Tales plerumque sunt eorum Cogitationes, qui sunt non solum sine comitatu, sed etiam sine omnium rerum sollicitudine, quamquam etiam tunc non cessant Cogitationes, sed sine harmonia sunt, quales sunt pulsus lyrae homini imperito. Veruntamen in hac vagatione animi animadvertere aliquando

possimus methodum quandam, & quo modo una Cogitatio ab altera oriatur. Etenim in colloquio quodam circa bellum nostrum civile, quid impertinentius videre poterat quam interrogare (ut interrogatum erat) Denarii Romani quantus valor esset. Cohæsio tamen illa satis mihi manifesta videbatur. Nam à Cogitatione Belli introducta est Cogitatio de Rege à subditis suis tradito hostibus; Cogitatio illa Cogitationem genuit de proditione Iesu Christi ad Iudæos, illa rursus peperit cogitationem de 30 denariis proditionis illius pretio; inde denique facile sequuta est prædicta interrogatio. Atque hæc omnia propter celeritatem cogitationis in momento serè temporis.

Secunda constantior est, ut quæ ab aliquo fine desiderato regulata est. Nam impressio facta ab iis rebus, quas cupimus vel metuimus, vivida est & permanens, vel (si paulùm forte cestet) cito redit; adeoque est aliquando fortis, ut Somnum non modo impedit, sed etiam abrumpat. A Desiderio oritur Cogitatio medii ad rem desideratam obtrinendam, quale medium videramus ante similem effectum produisse. Eodem modo Cogitatio medii ad Finem producit Cogitationem medii ad illud medium, & sic deinceps, donec veniatur ad principium aliquod in potestate nostra. Quoniam autem Finis (propter magnitudinem impressionis) sèpe & facile recurrit animo, si cæperint forte Cogitationes evagari, facile rursus in viam reducuntur. Cujus rei observatio fecit, ut septem sapientium celebrium unus præceptum daret, quod hodie tritum est, Respice Finem; per quod, in omnibus actionibus sèpius respectandum esse monet ad Finem, ut ad id quod Cogitationes omnes in via ad Finem obtinendum dirigit.

Series Cogitationum regulata etiam duplex est. Altera quando aliquujus effectus concepti Causas & Media quærimus quibus producitur. Atque hæc hominibus cum cæteris animalibus communis est. Altera est, quando imaginati rem quamcunque, effectus omnes quærimus possibles qui inde produci possunt; id est usum ejus quærimus quis esse possit. Hujus generis Cogitationis signum, præterquam in homine nunquam vidi; curiositas enim hæc in naturam incidere vix potest Animalis cui nullæ insunt passiones præter sensuales, quales sunt Fames, Sitis, Amor, & Ira. Discursus denique animi quando à designato Fine aliquo regitur, nihil aliud est præter Investigationem, sive facultatem Inveniendi quæ sagacitas quoque & solertia appellatur, & est quasi venatio quaedam per sua vestigia alicujus Causæ vel Effectus praesentis aut præteriti. Investigat aliquis id quod perdidit? Ab

eo loco & tempore ubi id se perdidisse animadvertit, recurrit animo à loco ad locum, & à tempore ad tempus, ut reperiat ubi & quando rem perditam habuerat, id est ut tempus aliquod & locum certum & definitum reperiat, ubi Investigationis statuere initium possit. Inderursus Cogitatione per eadem loca & tempora revertitur, ut actionem aliquam vel occasionem aliam inveniat, quae causa esse poterat ut rem quæsitam perdiderit. Atque hæc est facultas illa animi quæ vocatur Reminiscentia.

Accidit aliquando ut quis locum definitum habeat intra quem Investigatio instituenda est. Tunc autem Cogitationes ejus partes omnes illius loci determinati percurrunt, eo modo, ut si quis cubiculum everrere, ut perditam inveniret gemmam; vel quemadmodum canis venaticus campum pervagatur, donec feræ alicujus odorem sentiat, vel ut qui percurrit animo Alphabetum, ut syllabam finalem inveniat homophonam.

Scire quis cupit actionis alicujus futurum eventum? Cogitat ille præteritæ actionis similes eventus, ordine, quo illos antè viderat; quia similes actiones, similes eventus plerumque consequuntur. Ut qui scire vult, quid Reo criminis capitalis eventurum est, reminiscitur ea quæ consecuta sunt ante in pari crimine, tali ordine cogitationum, Crimen, Minister, Carcer, Iudex, Patibulum, Genus hoc cogitationum, Prævisio dicitur, & Prudentia & Providentia, & quandoque

Sapientia; quanquam Conjectura tantum sit, & propter difficultatem circumstantias omnes observandi, satis fallax. Hoc tamen dubium non est, quin, quanto alius alio majorem habet rerum præteritarum experientiam tanto magis sit Prudens, & ab expectatione sua rarius decipiatur. Præsenta tantùm existunt in rerum natura; Præterita in Memoria sola; sed Futura omnino non existunt, ut quæ nihil aliud sunt, præter Figmenta animi, consequentias actionis Præteritæ ad actionem Præsentem applicantis; id quod sit maxima certitudine ab eo, cujus maxima est Experientia, quanquam certitudine non plena. Etsi autem quoties Expectationi respondet Eventus vocetur Prudentia, revera tamen Præsumptio tantum est. Prævisio enim rerum futurarum, quæ est Providentia, ad illum solum pertinet, cujus consilio futuræ sunt. Et ab illo solo, & supernaturaliter, profiscitur. Alioqui optimus conjetor, optimus est Propheta; optimus autem conjetor is est, qui maximè versatus est in illis rebus, de quibus conjecturam facit; is enim plura habet conjicienda

Signum est Antecedenti Eventui Eventus consequens, & contra, consequentii

sequentis Antecedens, quando similes consequentiae observatae antè fuerint: & quanto sèpium observatum est, tanto Signum minus est incertum. Itaque is qui in quolibet genere negotii maximam habet Experientiam, plurima habet Signa quibus possit de futuro tempore conjecturam facere, & per consequens est Prudentissimus; & tanto Prudentior est, quam qui ad Negotium idem novus accedit, ut nulla naturalis & extemporarii ingenii ope hic illi æquari possit, quamquam forte multi sint juvenes, qui hoc concessuri non sint.

Quod autem intet hominem & brutum differentiam facit essentialem, Prudentia non est. Sunt enim animalia alia quæ earum rerum, quæ ad finem suum conducunt plura observant & prudentius perfequentur, unicum annum nata, quam puer decennis.

Sicut Prudentia est praesumptio Futuri contracta à Præteriti temporis Experientia: ita etiam alia est praesumptio quaedam rerum Præteritarum sumpta à rebus aliis (non Futuris) sed Præteritis. Nam qui vidit quibus moribus, & gradibus Civitas aliqua inciderit in bellum civile, & quomodo inde profligata fuerit; si viderit alterius cujuscunque Civitatis ruinas, conjecturam faciet, similes mores & bellum simile illic quoque præcessisse. Sed conjectura hæc eadem habet incertitudinem, quam conjectura temporis Futuri.

Humani animi actus alius nullus est, quod sciam, naturaliter institus, talis ut ad exercitium ejus nulla alia re indigeat, præterquam nasci hominem. & usum habere quinque ejus Sentium. Facultates illæ, de quibus paulo post sermo erit, quæque hominis videntur propriæ, Acquisitæ sunt, & studio industriaque actæ, habentes initium in instructione & disciplina, procedentesque ab inventione Vocabulorum & sermonis. Nam præter Sensum & Imaginationem, & Cogitationum Seriem, humano animo nullus alius inest motus; quamquam Sermonis & Ordinis beneficio, eadem facultates promoveri in tantum possunt, ut per eas homo à cæteris animalibus omnibus distinguui possit.

Quicquid imaginamur Finitum est. Nulla ergo est idea neque conceptus qui oriri potest à voce hac, Infinitum. Animus humanus Imaginem infinitæ magnitudinis capere non potest; neque concipere infinitam velocitatem, infinitam vim, infinitum tempus, aut infinitam potentiam. Quando dicimus rem aliquam esse Infinitam, hoc tantum significamus non posse nos illius rei terminos & limites concipere; neque aliud concipere præter nostram impotentiam propriam. Itaque nomen Dei non usurpatur, ut illum concipiamus (est enim Incomprehensibilis, & magnitudo potentiaque ejus inconceptibilis) sed ut honoremius. Et quoniam quicquid (ut dixi supra) concipimus, perceptum est, antè in Sensione, nulla inesse homini potest imaginatio rei, qua non sit percipienda Sensibus. Nemo itaque concipere aliquid potest, nisi ut in loco, & finita aliqua magnitudine praeditum, & divisibile in partes; neque aliquid esse totum in uno loco, & totum in altero, tempore eodem; neque duas vel plures res eodem tempore esse posse in eodem loco. Nihil enim horum fuere aut esse potuere in Sensione; sed sunt orationes insignificantes, admissae propter authoritatem quorundam Philosophorum errantium, vel scholasticorum fallentium.

C A P V T IV.

De Sermone.

Inventio Artis Typographicae quanquam ingeniosa, collata tamen cum inventione Literarum non magna res est. Literas autem quis invenit ignoratur. Qui primus illas intulit in Graeciam, Caenum esse ferunt, filium Agenoris Regis Phoeniciæ. Excogitatum, ad perpetuationem memoriae temporis praeteriti, & ad conjunctionem generis humani in tot & tam distantes orbis terrarum regiones, utilissimum, idemque simul difficilimum, & utpote prosectum ab observatione diligentissima motuum Linguae, Palati, Labrorum, aliorumque loquendi organorum, ita ut totidem essent characterum differentiae, quibus distinguerentur. Nobilissima autem & omnium utilissima fuit inventio Sermonis, ex Nominibus sive Appellationibus & eorum Connexione consistentis, quibus cogitata hominum conscribi, revocari in memoriam, & ab uno ad alium patefieri posseunt, ad eorum conversationem & utilitatem mutuam. Nam absque eo, non fuisset inter homines, neque Respublica, neque Societas, neque Pactum, neque Pax magis quam inter Leones, Ursos, & Lupos. Sermonis author primus fuit Adam, qui creaturas, quas ad conspectum ejus adduxit Deus, Nominavit. Haec tenus tantum de ea re Scriptura Sacra; sed sufficiebat hoc pro illo tempore. Nam eodem modo rebus aliis alia nomina imponere, prout experientia & creaturarum usus postularet, potuit, eaque paulatim ita connectere, ut intelligeretur; atque hoc modo succedente tempore tanta Sermonis copia acquiri potuit, quanta indigeret; quanquam non tanta, quanta Oratori vel Philosopho opus esset. Non enim invenio in Scripturis Sacris ex quo directe, vel per consequentiam colligi potest, imposuisse Adamum varietati omni Figurarum, Numerorum, Mensurarum, Colorum, Sonorum, Cogitationum, Relationum nomina, multo minus imposuisset illum nomina Nominibus & Orationibus, qualia sunt Generale, Speciale, Affirmativum, Negativum, Interrogativum, Optativum, Infinitivum, quae omnia sunt utilia; minime autem omnium Entitatem, Intentionalitatem, Quidditatem, aliaque posuit verba Scholastica insignificantia.

Veruntamen copia haec omnis sive acquisita, sive aucta ab Adamo & posteris ejus, interiit penitus ad Turrem Babel, quo tempore Deus omnem hominem Sermonis sui, propter rebellionem, oblivione percussit. Itaque dispergere se coactis in diversas mundi partes, necessarium erat, ut Linguarum varietas, quae nunc est, gradatim ab illis procesterit, prout necessitas (Inventionum omnium mater) illos docuerat; itaque tractu temporis Lingua unaquaeque in majorem copiam verborum aucta est.

Sermonis usus generalissimus, est conversio Discursus Mentalis in Verbalem; sive Seriem Cogitationum nostrarum in Seriem Verborum, idque ad duos fines, quorum alter est conscriptio cogitatorum; quae cum e memoria elabi apta sint, per verba illa quibus conscribuntur, revocari possint. Primus ergo usus nominum est, ut sint pro Notis ad memoriam. Alter est (postquam multi eundem calluerint Sermonem) ut (ordine & connexione sua) possint alter alteri quid concipiunt & de unaquaque re cogitant; quidque etiam cupiunt, metuunt, &c. significare. Propter hunc usum vocantur Signa. Vsus Sermonis speciales sunt hi, primò quas cogitando rerum praeteritaurum vel praesentium causas esse reperimus, vel quae a rebus praesentibus vel praeteritis produci possunt, conscribere; namque hinc oriuntur Artes. Secundò, ut ostendamus aliis scientiam a nobis acquisitam, consulendo & docendo. Tertio ut patefaciamus alii aliis consilia & voluntates nostras, quo mutuo possimus alius alii auxiliari. Quartò Sermone aliquando uti possimus ad delectationem vel ornamentum innocenter.

His Vsibus respondent totidem Abusus. Primus est quando homines cogitationes suas, propter inconstantiam significationis verborum suorum, perperam conscribunt; ut quando pro cogitato ponunt id, quod non cogitarant; atque ita seipsos fallunt. Secundus est, quando verbis utuntur metaphorics, id est alio sensu quam ad quem ordinata sunt; atque ita decipiunt alios. Tertius, quando voluntatem suam eam esse declarant verbis, quae revera non est. Quartus, quando Sermone utuntur ad laedendum proximum. Cætera animalia armavit natura alia dentibus, alia cornibus, hominem autem manibus, ut quando opus est laedant hostem. Sed lingua laedere Sermonis abusus est, nisi quando aliquem regere obligamur. Id vero laedere non est, sed corrigere & emendare.

Modus quo Sermo inservit memoriae consequentiarum consistit in nominum impositione & connexione.

Nominum alia sunt Propria, significantia rem unam singularem; ut Petrus, Johannes, hic homo, hae arbor. Alia autem multis rebus sunt Communia; ut Homo, Equus, Arbor; nam unumquodque eorum, et si unicum sit, multarum tamen rerum particularium nomen est. Respectu autem omnium illorum particularium, vocatur universale. Nihil enim in rerum natura universale est praeter rerum vocabula; nam res nominatae sunt omnes Individuae & Singulares.

Pluribus rebus nomen Vniversalis impositum unicum est, propter alicujus Qualitatis vel Accidentis similitudinem. Itaque ut nomen Proprium revocat ad animum rem unam certam, nomen Vniversalis revocat rem ex multis unam quamcunque.

Nominum autem Vniversalium, alia amplioris, alia strictioris significacionis sunt, ita ut nomen Amplius, nomen Strictius contineat. Alia rursus sunt amplitudinis aequalis, & comprehendunt se mutuo. Exempli causa, nomen Corpus comprehendit nomen Hominem, & praeterea aliquid; nomina autem Homo & Rationale aequalia sunt, comprehendentia se mutuo. Sed notandum hic est, quod per Nomen non semper intelligimus vocabulum unicum, ut Grammatici, sed aliquando per circumlocutionem multis vocabulis nomen unum; ut verba haec, Qui consulta patrum, qui Leges Iurisque servat unicum nomen est, & nomini Insto aequivalent.

Per impositionem hanc nominum amplioris & strictioris significations computationem consequentiarum in cogitationibus, convertimus in computationem consequentiarum in nominibus. Exempli causa, is qui omni Sermonis usui caret (qualis est qui mutus & surdus natus est) si positum ante oculos triangulum viderit, & juxta triangulum duos angulos rectos (quales sunt anguli figurae quadratae) potest tamen meditatione, contemplando comparandoque invenire tres illius trianguli angulos, aequales esse duobus illis angulis rectis juxta politis. Ille autem, qui sermone praeditus est, cum animadvertit aequalitatem illam consequentem esse, non longitudini laterum, neque cuicquam rei speciali in triangulo, sed hoc tantum, quod latera sunt recta, & anguli tres, propter quod figurae nomen inditum est trianguli, Vniversaliter audacterque pronuntiabit, Trianguli angulos

tres aequales esse duobus rectis. Atque hoc modo consequentia inventa in re singulari conscribitur ad memoriam, ut regula universalis, computationemque mentalem omni loci & temporis consideratione exonerat; atque animum omni labore liberat praeter primum; facitque ut quod verum inventum est hic & nunc, pro vero omni alio tempore & loco agnoscatur.

Verborum autem usus in cogitationibus conscribendis nusquam ita manifestus est, ut in numeris. Stultus enim naturalis qui ordinem verborum numeralium, unum, duo, tria, &c. memoriter pronuntiare non potest, observare tamen potest singulos ordine ictus horologii, & annuens dicere unum, unum, unum, sed quota hora sonuit scire non potest. Videtur autem sulse aliquando tempus in quo nomina numeralia pauca exstabant, cogeabanturque homines, quando numerarent, numerata digitis, primo unius manus, deinde ambarum applicare; atque inde natum esse, ut verba numeralia in omni serè gente non excederent denarium; & in aliquibus plura non esse quam quinque, & à quinto eadem repeterent. Etiam is qui decem verba habet numeralia, nisi ordine ea recitete numerare usque ad decem non potest. Multo minus Addere, Subtrahere, &c. cæteras perficere Operationes Arithmeticas. Itaque absque verborum usu Numerorum computatio est impossibilis, multo magis Magnitudinum, graduum velocitatis, virium, aliarumque rerum, quarum computationes ad generis humani necessitatem vel adjumentum necessariæ sunt.

Quando duo nomina conjunguntur ut fiat Affirmatio, vel Consequentia, ut cum dicimus, Homo est Animal, vel Sic Si est Homo tum est Animal, & nomen posterius Animal significet omnia quæ significat prius nomen Homo, Affirmatio illa sive Consequentia Vera est, alioqui Falsa. Nam Verum & Falsum attributa sunt non rerum sed Orationis. Vbi autem Oratio non est, ibi neque Verum est neque Falsum, quamquam Error potest, ut quando expectamus id quod non erit, vel fuspicamur quod non fuit; sed Falsi accusari non potest.

Quoniam ergo in ordinatione recta nominum quando aliquid affirmamus consistit Veritas, is qui Veritatem accuratam quaerit, meminisse debet, quid in quoque loco unumquodque Nomen valet, & nomina, quibus utitur, rectè collocare. Alioqui enim impeditum se inveniet verborum tricis, sicut avicula inviscata, quæ quanto magis liberare se certat, tanto magis inviscatur. Itaque in Geometria, quæ sola sere est Scientia accurata, incipere Magistri solent à constitutione significationum Nominum quibus usuri sunt, id est à Definitionibus, & in principio operis illas collocare.

Atque hinc apparent, quam sit illi opus qui ad Scientiam veram tendit, Authorum Antiquorum Definitiones examinare, negligentiusque scriptas corrigere, vel sibi ipsi novas constituere. Prout enim in unaquaque Scientia procedit computatio, multiplicantur etiam, qui in Definitionibus sunt Errores; unde paulatim ducuntur lectors in conclusiones absurdas; quas etsi tandem videant, extricare tamèn se non possunt, nisi denuo ab initio computare incipient, in quo initio eorum errores fundati erant. Illis ergo qui Authoribus aliis nimium credunt, idem faciunt, quod qui multas summas minores in majorem colligunt, summulis illis non antè rectè examinatis, & perspecto tandem errore, nec suspectis Magistrorum Principiis, expedire se non possunt; sed tempus consumunt librorum folia motitantes, quem admodum faciunt aviculae, quæ postquam in cubiculum aliquod intraverint per caminum, inclusasque se viderint, ad fenestrae vitreae lumen falsum, motitando alas, obliiti qua via ingressæ sint, laborant frustra. Primus ergo Sermonis usus, quæ acquisitio est Scientiarum, consistit in recta nominum Definitione, primusque abusus in Definitione falsa vel nulla; atque inde procedunt falsæ & absurdæ Philosophorum Opiniones, quæ illos qui instructionem non à propria meditatione, sed ab Authoritate librorum accipiunt, tanto hominum ignorantium conditione inferiores reddunt, quanto homines vera Scientia præditi, eadem conditione superiores sunt. Nam inter veram Scientiam, & doctrinam erroneam, ignorantia in medio est. Sensus & Imaginatio naturales absurditatibus obnoxiae non sunt. Natura ipsa errare non potest. Quanto autem quis Sermonis copia abundat magis, tanto aut sapientior vel stultior est quam vulgus. Neque sine litteris fieri solent homines insigniter sapientes, neque (nili cui forte morbo vel prava constitutione Organorum animus lœsus sit) insigniter stultus. Vocabula enim sapientium quidem calculi sunt quibus computant; stultorum autem Nummi, aestimati impressione aliquius nomine celebri ut Aristotelis, vel Ciceronis, vel Aquinatis, aliusve Doctoris cujuscunque humani.

Res Nominata est, quæcunque cogitari vel in ratiocinatione considerari potest, sive alteri addi ad conficiendam summam, vel alteri substrahi. Latini Rationes vocant libellos pecuniae computatae, & Computationem ipsam ratiocinationem, & id quod nos in rationibus appellamus Item, illi Nomen vocant. Atque inde vox Ratio extensa est ad facultatem Computandi in rebus cæteris. Græcis vocabulum unum λόγος significat & Sermonem & Rationem; non eò, quod putarent, nullum esse Sermonem sine Ratione, sed nullam Rationem sine Sermone. Actum autem Rationandi dixerunt Syllogismum, quae vox significat consequentiae Dicti unius ad alterum conjunctionem. Sed quia eadem res in Rationes inferuntur propter diversa accidentia, earum Nomina (ad diversitatem illam significandam) diversimodo variari & torqueri solent. Diversitas autem Nominum ad quattuor capita generalia reduci potest.

Primò, res aliqua in Rationes ingredi potest ut Materia, sive Corpus, sub nomine viventis, sensibilis, rationalis, calidi, frigidi, moti, quiescentis, quae Nomina significant Materiam, sive Corpus.

Secundò, res aliqua intrare in Rationes potest propter accidens vel qualitatem, quam illi rei inesse cogitamus; ut quia movetur, vel quantitatem habet, vel quia calet, &c. tum vero nomen ipsius rei mutamus aliquantulum, & loco viventis ponimus vitam; loco moti corporis ponimus motum; loco calidi, calorem; loco longi, longitudinem & similiter in cæteris. Quo facto nomina illa non sunt nomina Materiæ sive Corporis, sed Accidentium & Proprietatum quibus Corpus à Corpore distinguitur. Appellantur autem hujusmodi nomina Abstracta, non quod abstrahantur à Materia, sed à Materiæ Computatione.

Tertio, in Rationes inferimus proprietates illas quibus ipsi res distinguimus: sicut quando videmus, aliquid, non Computamus semper rem visam, sed visionem, colorem sive Ideam, sive rei visae Phantasma: similiter quando audimus, pro re ipsa quae sonum facit, sonum sive auditionem tantum consideramus. Et sic de cæteris Phantasmatibus.

Quartò, in Rationes inferimus quandoque nomina ipsorum nominum & Sermonum, dicentes, generale, universale, speciale, univocum, equivocum, quae sunt Nomina Nominum. Item affirmationem, interrogationem, preceptum, narrationem, syllogismum, orationem, aliaque ejusmodi multa, quae sunt nomina Orationum. Atque hac varietas omnis est nominum Positivorum significantium aliquid eorum quae sunt in natura rerum, vel eorum quae animo possunt fingi, ut corpora quae sunt vel esse videri possunt, vel ut proprietates corporum quae sunt vel esse videri possunt; vel Verba & Sermones.

Sunt & alia Nomina, Negativa, quae significant, nomen aliquod, nomen rei propositae non esse, qualia sunt Nihil, Nemo, Infinitum, Indocile, tria minus quatuor, & similia quae tamen in Rationibus usum sium habent, vel in corrigendo vel revocando; quia faciunt ut nomina non rectè imposita vel usurpata reculemus.

Cætera Nomina omnia soni sunt sine significatione; & duorum generum. Alterum, quae nova sunt nec tamen Definitione explicata; qualia à laborantibus Philosophis & Scholasticis excogitata sunt.

Alterum est quando Nomen aliquod à duobus nominibus componitur, quorum significations sunt inconsistentes; ut nomen hoc, corpus incorporeum, (vel quod idem est) substantia incorporea; aliaque similia. Quandocumque enim affirmatio aliqua falsa est, ex duobus nominibus quibus constat si fiat nomen unum, illud erit insignificans; exempli causa si falsum sit dicere quadratum est rotundum, nomen illud quadratum rotundum sonus merus est, nihil significans. Similiter si falsum sit dicere virtutem fundi vel flari posse, verba hae infusa virtus, inflata virtus, nomina sunt insignificantia. Itaque in verbum absurdum & insignificans non facile inciditur quod non compositum sit à nominibus quae intelligi à vulgo hominum non possunt.

Quando cogitatio aliquis rei oritur à sermone audito, & ut oportuit ordinato, tunc qui audit, verba illa dicitur Intelligere; Intellectus enim aliud non est praeter conceptum natum à Sermone. Itaque si sermo homini peculiaris sit (ut videtur esse) etiam homini soli proprius Intellectus est. Vnde sequitur Affirmationes falsas, eademque universales intelligi non posse; quamquam nonnulli sunt qui putant se intelligere tunc quando verba audita tacite apud se animo recitant.

Quae orationum genera significant Appetitum, Aversionem, cæteralesque animi humani Passiones; quisque sit eorum usus & abusus tunc dicam, quando dicam de Passionibus.

Nomina rerum quae placent, quia non omnibus similiter placent res eadem, neque eidem homini, idem omni tempore, inconstantis sunt significationis.

Cum enim nomina omnia ad conceptus significandos imposita fuerint, necesse est cum easdem res non similiter sentiamus, ut easdem etiam sãpenumero dissimiliter nominemus. Etsi rei conceptae natura non mutetur, diversitas tamen receptionis (ortae à diversitate naturarum individuarum, & à prajudiciis Opinionum) facit ut unusquisque nomina illis imponat propria sua affectione aliquatenus tincta. Quamobrem in omni ratiocinatione cautela opus est, ne praeter significationem ipsius rei, admittamus etiam aliquid de natura ingenio & affectibus hominis qui loquitur. Nomina autem hujusmodi plerumque sunt Virtutum & Vitiorum nomina. Nam quam alius Prudentiam, alius vocat Metum; quam alius Cruelitatem, alius vocat Injustiam; quam hic Proluvium ille Magnificentiam appellat; quae huic Gravitas alteri videtur Stupor, &c. Itaque ex hujusmodi nominibus Principia ratiocinandi constitui non possunt. Neque ex Metaphoris, aliisque orationis tropis. Sed minus sunt hae periculoosa, quia inconstantiam suam profiscentur.

C A P V T V.

De Ratione & Scientia.

Ratio.

Qui ratiocinatur, vel Totum quaerit Additione partium; vel Residuum, Subtractione partis à parte: id quod (si verbis fiat) nihil aliud est, praeter Conceptionem consequentiae Nominis partis ad Nomen totius, vel Nominum totius & partis ad Nomen partis reliquae. Quanquam autem in rebus quibusdam (ut in numeris) aliae sint operationes, praeter Additionem & Subtractionem, ut Multiplicatio & Divisio, in idem tamen recidunt; nam Multiplicatio est aequalium inter se Additio; & Divisio aliud non est, quam ejusdem rei, quoties possimus, Subtractione. Neque Numeris solis operationes illae conveniunt, sed omni rerum generi, quarum una alteri addi vel auferri potest. Sicut enim Arithmetici Addere & Subtrahere solent in Numeris; ita Geometrae facere idem docent in Lineis, Figuris, Angulis, Proportionibus, Temporibus, Gradibus velocitatis, Virium, Potentiae, & cæteris. Idem etiam Logici faciunt in consequentiis verborum, Addentes duo nomina ad faciendam propositionem, & duas propositiones ad faciendum Syllogismum, & plures Syllogismos ad faciendam Demonstrationem; & à summa sive conclusione Syllogismi subtrahunt unam propositionem, ad inveniendam alteram. Etiam Scriptores Politici addunt simul plura pacta, ad inveniendum hominis Officium; & Iuris Consulti addunt simul Leges & Facta ad inveniendum, quid sit in actionibus hominum privatorum Ius & Injuria. Vbicunque locus est Additioni, & Subtractioni, ibi etiam locus est Rationi; & ubi illis locus non est, ibi neque rationi locus est.

Ex iis quae dicta sunt Rationem Definire, id est vocis ejus quatenus sumitur pro Facultate animi, significationem determinare possumus. Ratio enim, hoc sensu, nihil aliud est, praeter Computationem sive Additionem & Subtractionem Nominum generalium, quae ad notationem sive significationem cogitationum nostrarum recipiuntur. Notationem, inquam, quando computamus soli; significationem, quando aliis computationem nostram Demonstramus.

Sicut autem in Arithmetica imperiti sàpe Professores aliquando falsò computant; ita etiam in Rationibus aliarum rerum, peritissimi,

versatissimi attentissimique falli possunt, & falsas inferre Conclusiones; non quod Ratio non sit ipsa semper Recta Ratio, æquè, ut Arithmetica certa est Ars, sed quod nullius unius Ratio, neque vero plurium, faciat certitudinem, magis quam Computatio aliqua recta numerorum rectè facta est, ideo quia consensus multorum est approbata. Quoties igitur in computatione sive Ratiocinatione oritur controversia, illi quibus controversia est, pro recta Ratione, Arbitri alicujus vel Iudicis Rationem constituer debent voluntariè; qua uterque obligandus sit; aliouqui controversia eorum aut non omnino, aut armis dijudicanda est, dejectu rectæ Rationis à natura constitutæ. Idem contingit in omni genere certaminis. Quando enim homines arrogantia sapientiores se cæteris omnibus esse credunt, clamantesque pro Iudice rectam Rationem postulant, nihil aliud quaerunt, quam ut res suà ipsorum Ratione judicetur; id quod in Societate humana intolerabile æquè est, ac si quis ludens cartis pro carta dominante uti vellet ea, cujus haberet ipse maximum numerum. Quid enim aliud faciunt, qui suas quasque dominantes passiones pro recta Ratione valere certant, etiam in suis ipsorum litibus, dejectum rectæ Rationis ipsa postulatione ostendentes.

Vtus Scopusque Rationis non est unius vel paucarum consequentiarum, à primis nominum Definitionibus remotarum, inventio. Ratio à primis incipit Definitionibus, inde ad plurium Definitionum consequentiam aliquam procedit, & inde ad aliam. Nam conclusionis ultimæ certitudo nulla est sine certitudine Affirmationum & Negationum à quibus composita & illata est. Sicut enim Pater familias Villici sui Rationes inspiciens, summularum singulorum generum summas in unam totalem colligat, nec an illæ summulae rectè confectæ ab iis sint, qui Rationem reddituri sunt, examinat, nihilo plus proficit, quam si peritia prohibitique villici sui fidens, Rationes omnino non requiritet. Eodem modo in Rationibus quarumeunque rerum qui illas admittit authorum aliorum fide, nec à nominibus singulis ipse deducit, ille operam ludit, nil sciens, sed tantum credens.

Quando aliquis Ratiocinatur sine usu verborum, quod fieri potest in nominibus Individuis (ut quando rem aliquam videntes conjicimus, quid præcessisse, vel secuturum esse verisimile sit, ) si id quod verisimile est neque præcessit neque sequitur, id in Ratiocinante appellatur Error. Errori autem obnoxii sunt homines etiam prudenstissimi. Sed quando in verbis ratiocinamur Universalibus, si incidamus in conclusionem universalem eamque falsam, et si vulgo Error appelletur, revera tamen est absurdus, id est oratio insignificans. Est

enim Error deceptio praesumentis tantum de Praeterito vel Futuro, quae etsi vera non erat, non tamen visa est impossibilis. Verum quando Conclusio universalis est, nisi & vera sit, conceptibilis non est. Verba autem quibus nihil concipimus praeter sonum, insignificantia dicit solent & absurdia; qualia sunt, quadratum est rotundum; substantiae sunt immateriales; subdilus est liber, quod si quem ita loquentem sentirem, non illum Errasse, sed Absurde locutum esse dicerem.

Hominem cæteris animalibus praestare dixi ante, eo quod cum de re quacunque cogitaverit, in ejus rei consequentias inquirere & quomodo ea re uti potest, aptus natus sit; ejusdem praestantiae gradum alium hic addo, quod per consequentias verborum reperire potest Regulas Generales, quae Theoremata, & Aphorismi vocari solent, id est computare potest non solum in Numeris, sed etiam in Rebus aliis omnibus, quarum una alteri Addi, vel Auerri potest.

Sed privilegium hoc ab alio quodam temperatur. Solius enim Hominis privilegium est absurditas, cui alia creatura nulla est obnoxia. Hominum autem maximè obnoxii sunt illi qui vocari solent Philosophi. Id enim dictum est à Cicerone verissimè, nihil tam esse posse absurdum, quin inveniri possit in Libris Philosophorum. Cujus rei Ratio manifesta est. Eorum enim nemo est, qui Ratiocinationes suas à Definitionibus ordiatur, sive Explicationibus nominum, quibus usuri sunt. Methodus enim haec Geometrarum peculiaris est.

Conclusionum Absurditas in cæteris scientiis defectui Methodi imputanda est; propterea quod Ratiocinationes suas non incipiunt à Definitionibus Nominum. Quasi numerare vellent antequam numeralium Nominum valorem intelligerent. Atque haec causa generalis est. Quoniam autem Corpora in Rationes propter varias considerationes (sicut in praecedente capite dictum est) inferuntur; multæ Absurditates procedunt à defectu distinctionis inter considerationes illas; unde sit ut nomina in propositiones perperam connectantur.

^[5]: Ut primo, cum nomina Corporum indant Accidentibus, vel nomina Accidentium Corporibus; quemadmodum faciunt qui dicunt, Fidem esse infusam, vel Inspiratam; cum nihil neque fusile, sit neque spirabile praeter corpus; & quemadmodum faciunt illi qui extensionem dicunt esse Corpus, & Phantasma esse Spiritum, &c.

^[6]: Secundo, quando nomina Accidentium quae sunt in corporibus extra nos, Accidentibus tribuunt corporum nostrorum. Quod faciunt qui dicunt colorem esse in Obiecto; sonum esse in Aire, &c.

^[7]: Tertio, cum Corporum nomina nominibus tribuunt vel orationibus; ut qui dicunt esse res universales, vel animal esse genus.

Quartò, cum nomina Accidentium imponunt nominibus, & orationibus; ut qui dicunt Definitionem esse rei naturam, vel mandatum ejuspiam ipsius esse voluntatem.

Quinto, quando utuntur loco verborum proprietorum, metaphoris, aliisque Tropis orationis. Quanquam enim liceat (exempli causa) cum vulgo dicere, via huc vel illuc tendit vel ducit; Proverbium hoc vel illud dicit, inter ratiocinandum tamen hujusmodi orationes, ab iis qui veritati student, admittendae non sunt.

Sexto, quando nominibus temerè receptis, nec quicquam significantibus utuntur, quales sunt Transubstantiatio, Consubstantiatio, Nunc stans. Similesque voces Scholasticorum. Qui scopulos vitare hos potest, haud facile incidet in absurdum, nisi forte in Ratiocinatione longa. Oblivisci enim potest alicujus propositionis quam praemiserat. Naturaliter enim homines bene & similiter ratiocinantur, si à veris & perspicuis Principiis ordiantur. Vix enim invenies hominem adeo stupidum, quin si in Geometria erraverit, erroremque ejus ipsi ostenderit alius errorem suum illico agnoscat.

Apparet hinc Rationem non esse, sicut Sensus & Memoria, nobiscum natam; neque sola (ut prudentia) Experientia acquisitam, sed Industria; scilicet apta in primis impositione Nominum; deinde methodo recta procedendo à Nominibus ad Propositiones, & à Propositionibus ad Syllogismos, donec veniatur ad cognitionem Consequentiarum Nominum omnium quae ad Scientiam pertinent. Sensus & Memoria, Facti tantum Cognitio est; Scientia autem Cognitio est Consequentiarum unius Facti ad alterum. Per eam autem aliquis ex eo quod nunc facere potest, docetur aliquid aliud simile facere, si velit, alio tempore. Quia quoties videmus effectum ortum & causas, & quomodo generantur, docemur (quoties in nostra potestate sunt) causas similes, similes producere effectus.

Infantes igitur actum Rationis, antequam Sermonis usum aquisierint non habent; vocantur autem animalia Rationalia propter potestatem tantum. Plerique autem homines etsi aliquousque ratiocinari possunt, ut forte in Numeris; non tamen multum inde adjumenti accipiunt ad vitam communem; in qua seiplos regunt alii melius, alii pejus, prout Experientia, Memoria vel appetitu inter se differunt; maximè autem fortuna bona vel adversa, & unus alterius erroribus gubernantur. Quod enim ad Scientiam attinet & actionum suarum Regulas certas, ita ab ea longè absunt; ut quid sit, praeter suas ipsorum cupiditates vitae Regulâ non intelligant. Geometriam aliqui pro Arte Magica habuerunt. Quod autem attinet ad Scientias alias,

illi qui non didicerunt Principia ejus, nec tantum in illis progressum fecerunt, ut viderint quomodo generatae & acquisitae fuerint, ita ad eas se habent ut pueri ad Cognitionem generationis; qui fratres suos & sorores non natos, sed in horto repertos esse, credunt mulieribus.

Veruntamen qui sine omni sunt Scientia, sola Prudentia naturali, nobiliore conditione sunt, quam illi qui ratiocinando male, vel male ratiocinantibus credendo, incidunt in Regulas generales fallas & absurdas. Causarum enim & Regularum ignoratio non tantos errores generat, quantos Regulae & Causae falsae.

Animi humani Lux est oratio perspicua justis definitionibus antè emuncta, ambiguitatibusque purgata. Ratio est gressus; Methodus, ad Scientiam via est; Scientiae autem finis, Bonum humanum; Metaphorae autem & verba nihil significantia aut ambigua, sunt ignes fatui; in quibus qui versatur, inter absurditates innumerabiles vagatur quae terminantur tandem in contentione, vel seditione, vel contemptu.

Sicut Experientia multa, sit Prudentia; ita Scientia multa, Sapientia est. Verum ut differentia quae inter illas est, manifestius appareat, supponamus Hominem aliquem qui habeat dexteritatem arma sua tractandi naturaliter excellentem; alterum autem qui dexteritatem quidem æqualem, sed habeat præterea armorum Scientiam acquisitam, qua quo modo & qua parte corporis, in quacunque positione, hostem offendere vel ab eo offendendi possit, perfectè didicit. Horum duorum facultates ita ad se invicem habent, sicut Prudentia & Sapientia; utraque utilis, posterior autem infallibilis. Ille autem qui confidet soli Librorum authoritati, cæcos cæcè sequitur, similis illi est, qui fidens Lanistæ alicujus Regulis falsis, hostem peritum aggressus, vel interficitur, vel armis exuitur.

Scientiae signa sunt alia certa & infallibilia; alia incerta. Certa sunt, quando qui Scire se dicit, idem alterum docere, & veritatem perspicuè demonstrare potest. Incertum, quando in quibusdam tantum rebus, id quod dicit verum est, sed in multis aliis non item. Itaque signa Prudentiae Incerta omnia sunt. Nemo enim rerum omnium quas expertus est circumstantias eventui essentiales vidisse potest, aut visarum meminisse. Cæterum in omni negotio cujus nulla est Scientia infallibilis, proprio judicio diffidere, Sententiaque Librorum ducendum se permittere, Imprudentia est. Etiam illorum hominum qui in Conciliis Rerumpublicarum, quid in Politicis, & Historiis, & quantum prosercint ostentare amant, pauci tamen, ubi suæ iplorum res

domesticæ aguntur, id faciunt; cum in sua ipsius re unusquisque satis Prudens est. In publico autem negotio magis proprii ingenii existimationi student quam negotio publico.

C A P V T V I.

De Principiis internis Motus Voluntarii, quae vulgo Passiones appellantur. Et de Orationibus quibus declarantur.

Duos sunt Motuum in Animalibus genera ipsis propria. Quorum Motus Vitalis, in generatione inceptus, & sine interruptione per totam vitam continuatus; qualis est Motus Sanguinis, Pulsus, Spirationis, Concoctionis, Nutritionis, Excretionis, qui Imaginationis Auxilio non indigent. Alter dicitur Animalis, & Voluntarius; qualis est incessus, locutio, & arivium Motus, qualem prius animo cogitaveramus. Sensum, Motum esse in Organis, & Partibus internis corporis humani, factum ab Objectis Visis, Auditis, &c. Phantasiam autem esse ejusdem Motus post Sensionem reliquias, dictum antè est in Cap. primo & secundo. Quoniam autem incessus, loquela, & similes Motus Voluntarii, semper dependent ab aliqua praecedente cogitatione, Quo, qua via, & Quid, manifestum est Phantasiam Motuum omnium voluntariorum Principium internum primum esse. Etsi autem sint qui Motum omnino ullum esse negant, ubi res mota invisibilis, aut spatium in quo movetur, propter brevitatem, insensibile est, illud tamen non impedit, quo minus hujusmodi Motus sint. Quantulumcunque enim spatium sit, id quod Movetur per spatium majus, cuius parvum illud spatium pars est, per illud etiam necessariò movebitur. Principia hæc Motus parva, intra humanum corpus sita, antequam incedendo, loquendo, percutiendo, cæterisque actionibus visibilibus appareant, vocantur Conatus.

Conatus hic, quando fit versus causam suam vocatur Appetitus, vel Conatus; Cupido; quarum vox prima generalis est; altera sàpe restringitur ad significandum Appetitum aliquem particularem, ut Famem vel Sitim; quando autem Conatus est recedendi à re aliqua, tunc vocatur Aversio. Has duas voces Appetitum & Aversionem, græci significant per ὀρεξιν, & ἀφορεξιν. Natura enim homines ad veritatem aliquando ipsa urget, in quam offendunt sàpe illi qui ultra Naturam docti esse cupiunt. Scholæ enim in Appetitu Motum nullum omnino esse censent, & quia Motus aliquis necessariò admittendus est, Appetitum Motum esse dicunt Metaphoricum; id quod est Absurbum, cum (et si verba possint) Corpora, Motusque Metaphorica esse non possint.

Quae Cupiunt homines eadem & Amare dicuntur; Odioque habere ea quae Fugiunt. Itaque Cupere, & Amare idem sunt, nisi quod in Cupidine objectum semper abesse intelligitur; in Amore plerumque & proprie adesse dicitur. Similiter per Aversionem, absentiam; per Odium praesentiam objecti significamus.

Appetituum, & Aversionum, aliae nobiscum natae sunt; ut Appetitus edendi, excernendi, & exonerandi; quae Aversiones etiam alio respectu dicit postulant, quia Fugae sunt aliquius mali in corpore pleno & onerato. Appetitus cæteri rerum particularium oriuntur ab experientia effectuum quos in nobis vel aliis hominibus produxerunt. Rerum enim quas non omnino cognoscimus, vel quas non credimus existere, appetitum alium habere praeterquam experiendi impossibile est. Aversionem autem habemus etiam ab iis rebus, non solum quae cognovimus nos laesisse; sed etiam ab iis rebus quas an laesuræ sint necne, nescimus.

Contemptus. Quae neque Cupimus neque Odimus, ea dicimur Contemnere. Contemptus enim nihil aliud est quam Cordis, actionibus quarundem rerum resistentis, immobilitas quaedam sive Contumacia, orta ab eo quod Cor ab aliis objectis fortioribus occupatum est; vel ab eo quod qualia sint ea quae contemnimus, experti non simus.

Et quoniam in perpetua mutatione versatur humani corporis consistencia, impossibile est, ut eadem res producerent eosdem semper Appetitus, & Aversiones; multo minus poterunt omnes homines consentire in Appetitu unius & ejusdem Objecti.

Quicquid autem Appetitus in homine quocunque Objectum est, eidem illud est quod ab ipso appellatur Bonum. Similiter id quod Aversionis in ipso & Odii causa est, ab ipso nominatur Malum; atque id Vile appellat, quod ipse contemnit. Voces enim Bonum, Malum, Vile, intelliguntur semper cum relatione ad personam quae illis utitur; cum nihil sit simpliciter ita; neque ulla Boni, Mali, & Vilis, communis regula, ab ipsorum objectorum naturis derivata, sed a natura (ubi Civitas non est) personae loquentis, vel (si est) personae Civitatem praesentantis; vel ab Arbitro vel Iudice constituto.

Pulchrum & Turpe prope quidem idem significant, quod Bonum & Malum, sed non adequare. Pulchrum enim id significat quod signis apparentibus Bonum promittit, sicut & Turpe id quod Malum promittit.

Utriusque autem sunt diversae Species, ut Formosum, Honestum, Decorum, Lucundum, sunt species Pulchri; Deforme, Inhonestum, Molestum, species Turpis. Quae omnia vocabula nihil aliud significant praeter promissionem quandam vel Boni, vel Mali. Itaque Boni tres sunt species, altera in promissione quae Pulchritudo, Altera in re, & dicitur Bonitas, Tertia in Fine, quae est Lucunditas. Praeterea Bonum quod in Fine Lucundum dicitur, in Medio vocatur Vitile. Similiter Malum ut promissum, Turpe; ut in Fine Molestum appellatur.

Ut in Sensione, solus (intra corpus sentiens) Motus est, ortus ab actione Objectorum, qui tamen ad Visum, Lux & color; ad Auditionem, Sonus; ad Olfattum, Odor, &c. ita objecti actio continuata ad Oculos, Aures, aliaque Sensuum organa nihil aliud est praeter Motum, vel Conatum, consistentem in Appetitu vel Fuga objecti. Apparitio tamen illius Motus, illa est quae vocatur aut voluptas, aut molestia animi.

Quoniam autem Motus hic (propter voluptatem) videtur esse Motus Vitalis adjutor; ea quae Motum hunc efficiunt vocari solent, nec impropriè (nimirum à juvando) jucunda; & eorum contraria Molesta.

Jucundum ergo, est apparens Bonum; & Molestum apparens Malum. Itaque Appetitus omnis, amorque conjunctus est cum voluptate aliqua; & Odium & Fuga, com Molestia aliqua.

Voluptatum aliæ ab Objecti praesentis Sensione oriuntur, quae vocari possunt voluptates Sensuales; quae vox, antequam lege condemnantur, nihil culpabile consignificat. Hujus generis sunt Onerationes & Exonerationes corporis; quicquid item ad Visum, Auditionem, Olfattum, Gustum, vel Tactum jucundum est; aliæ ab Expectatione oriuntur, id est à Prævisione Finium, vel Consequentiarum rerum, sive illa ad Sensum jucunda, sive injucunda sint. Atque animi voluptates haec sunt illis, qui consequentias illas prævident; vocanturque uno nomine Gaudium; similiter Molestiarum aliæ in Sensu sunt, vocanturque Dolores corporis; aliæ in Expectatione, & appellantur Dolores animi.

Passiones autem istae simplices Appetitus, Cupido, Amor, Aversio, Odium, Gaudium, & Dolor à diversis considerationibus quandoque variantur etiam nominibus. Vt primò, prout videntur aliæ aliis succeduræ. Secundo, prout objectum appetimus, aut fugimus. Tertio, prout multæ simul considerantur. Postremo, pro modo successionis unius ad alteram. Appetitus enim si conjunctus sit cum opinione obtinendi, Spes dicitur.

Desperatio.

Metus.

Fortitudo.

Ira.

Fiducia.

Animi Abjectio.

Indignatio.

Charitas.

Avaritia.

Ambitio.

Pusillanimitas.

Magnanimitas.

Virtus bellica.

Liberalitas.

Tenacitas.

Vindicta.

Curiositas.

Religio.

Supersticio.

Vera Religio.

Terror Panicus.

Idem sine opinione obtinendi, Desperatio.

Aversio cum opinione damni lecuturi, Metus.

Eadem cum Spe damni per resistentiam superandi, Fortitudo.

Subita Fortitudo, est Ira.

Spes in propria virtute, si constans sit, Fiducia; desperatio continuata Animi Abjectio.

Ira ex laesione alterius injusta, Indignatio.

Alii bonum Cupere, Benevolentia vel Charitas.

Cupido divitiarum, Avaritia. Quae vox, quia de divitiis certare homines inter se solent, accipitur semper ferè in malo sensu, erfi Cupido ipsa, aut culpanda aut probanda sit, prout Media sunt quibus quaeruntur Divitiae, bona vel mala. Cupido Dignitatum publicarum, Ambitio. Vox haec quoque propter contentionem hominum, in deteriorius sàpissime accipitur.

Cupido rerum parum ad institutum nostrum conducentium; item Metus rerum institutum nostrum parum impedientium, Pusillanimitas.

Adjumentorum, & Impedimentorum Exiguorum Contemptus, Magnanimitas.

Magnanimitas in periculo mortis violentae, aut vulnerum, Virtus bellica.

Magnanimitas in divitiarum usu, Liberalitas.

Pusillanimitas in usu earundem, Tenacitas.

Cupido laedendi aliquem, eo fine, ut factum aliquod suum condemnet, Vindicta.

Cupido sciendi quid & quomodo, Curiositas; quae Passio soli ineest Homini. Distinguitur ergo à cæteris animalibus Homo, non solum Ratione, sed etiam Passione hac, quam voco Curiositatem. Cætera enim animalia, in quibus Appetitus cibi, aliæque voluptates Sensuales prædominantur, causarum cognoscendarum cura carent, quae Animi concupiscientia quaedam est, conjuncta cum voluptate perpetua, & insatigabili, generationis scientiarum, vehementiam voluptatum sensualium brevem longè superans.

Metus Potentiarum invisibilium, sive Ficta illæ sint, sive ab Historiis acceptae sint publicè, Religio est; si publicè acceptae non sint, Supersticio. Quando autem Potentiae illæ revera tales sunt, quales accepimus, Vera Religio.

Metus sine conceptione periculi unde & quale sit, Terror Panicus; ita vocatus à Pane, quem talium metuum authorem faciunt Fabulæ. Revera tamen, qui primus metuit, metuendi causam vidit aliquam;

cæteri autem illius primi exemplo fugiunt, credentes causam fugiendi fugientibus cæteris satis esse cognitam. Nam passio hæc, nisi in coacta multitudine nunquam accidit.

Gaudium à cognitione nova, Admiratio; & homini propria est. Admiratio.

quia excitat Appetitum sciendi causam.

Gaudium quod in homine oritur ab Imaginatione Potentiae aut Virtutis propriae, animi exultatio quaedam est, quam vocant Gloria: quæ si fundetur in experientia actionum suarum, eadem est cum Fiducia. Sin fundata sit in adulatione hominum; vel à seipso sīcta propter voluptatem quæ magnas actiones solet consequi, Gloria inanis vel vana dicitur. Fiducia enim gignit Aggressum; id quod inanis Gloria producere non potest.

Dolor natus à propria impotentiae opinione, Demissio animi dicitur.

Inanis Gloria, quæ consistit in sīcta suppositione virtutum, quas nobis scimus non inesse, propria sere est Iuvenum, aliturque à rerum magnarum Historiis, vel à narrationibus sīctis; corrigitur autem magna ex parte Ætate & Negotiis.

Gloriatio subita Passio illa est, quæ producit Risum; habet autem pro causā, vel subitam aliquam actionem propriam, in qua, qui eam fecit, sibi placet, vel conceptum Turpitudinis vel facti alieni indecori, comparatione cujus subito sibimet ipsi commendatur. Contingit autem hoc illis maximè, qui cum virtutum paucissimarum consciī sībi sint, bonam de seiplis opinionem conservare non possunt, nisi infirmitates aliorum hominum observando. Itaque multus Risus signum est Pusillanimitatis. Animi enim magni opus proprium est auxiliari, & à contemptu alios liberare; seipso autem cum maximis hominibus solis comparare.

Contra, Demissio animi subita passio est, quæ producit Fletum; cujus causa sunt accidentia illa, quæ magnam spem aliquam, vel potentiae suæ statumen aliquod subito destruit.

Fletui autem subjecti sunt illi qui auxiliis externis maximè indigent, quales sunt foeminae & pueri. Alii itaque jacturam deflent amicorum; alii ingratitudeinem; alii etiam flent quando cum illis conciliantur, propterea quod inde oritur vindictæ speratae obstructio subita. Semper autem tum Risus, tum Fletus motus sunt subiti; & consuetudine minuuntur. Nemo enim aut veteres jocos rider, aut calamitates defler veteres.

Dolor ille qui oritur ab eo, quod indecorum aliquod nostrum admissum putamus, Pudor dicitur, ostenditurque per Erubescientiam.

Passio hæc in Adolescentibus laudatur, ut signum cupientis nihil facere, nisi quod sit laudabile. In senibus non laudatur, propterea quod minus Venia digni sunt senes.

Contemptus bonæ existimationis appellatur Impudentia.

Dolor ob calamitatem alienam, dicitur Misericordia, oriturque à consideratione, quod sibimet ipsi contingere potest calamitas similis; Et ob eam rem vocari etiam solet Compassio. Calamitas itaque aliena, si à magno oriatur ipsius cui contingit scelere, tanto minus producit Misericordiam. Item in eadem calamitate minus Misericordes sunt illi, qui calamitati simili minimè obnoxios se esse judicant.

Alienæ calamitatis contemptus, nominatur Crudelitas, proceeditque à propriæ securitatis opinione. Nam ut aliquis sibi placeat in malis alienis, sine alio fine, videtur mihi impossibile.

Dolor ob successum Competitoris alicujus circa honorem, aut divitias, aut aliud bonum, si conjunctus sit cum conatu diligentiam propriam augendi, Æmulatio dicitur; sin conjungatur cum conatu Competitorem fallendi vel impediendi, Invidia est.

Quando in animo humano Appetitus, Aversio, Spes, Metus, circa rem eandem oriuntur alternatim, veniuntque in animum Faciendi, Omittendique bonæ malæque consequentiae successivè; adeo ut interdum appetamus, interdum fugiamus; interdum speremus, interdum metuamus; tunc totum illud passionum aggregatum, eatenus durans dum res effecta sit, vel rejecta, vocatur Deliberatio.

Itaque de rebus præteritis Deliberatio nulla est, quia præteritum immutabile est; neque rerum quas scimus vel putamus esse impossibles, quia talium Deliberatio vana est. Impossibilium autem quæ possibilia esse arbitramur, Deliberatio datur, ut quam vanam esse nescimus. Deliberatio autem ideo dicitur, quia libertatis quam habemus faciendi, omittendive finis est. Alterna hæc successio Appetitus, Aversionis, &c. communis est homini cum animalibus cæteris. Nam Deliberant etiam bestiæ.

Deliberatio finiri tunè dicitur, quando id, de quo Deliberatum est, factum est vel redditum impossibile; propterea quod eatenus libertatem faciendi vel non faciendi pro arbitrio retinemus.

In Deliberatione, Appetitus ultimus vel Aversio, actioni de qua Deliberatum est immediatè adhaerens, est Voluntas; Actus, inquam, non potentia Volendi. Vnde sequitur bestias, quia Deliberant, etiam Voluntate præditas esse. Definitio Voluntatis Scholastica, nempe Voluntatem Appetitum esse rationalem legitima non est. Nam si esset, nulla omnino esse posset actio Voluntaria contra Rationem. Actio enim Voluntaria

luntaria est ea, quae à Voluntate proficiscitur, nec ulla alia. Quod si pro Appetitu Rationali dicamus Appetitum, qui oritur à Deliberatione antecedente, tunc Definitio eadem est quam dixi, nempe ultimus in Deliberando Appetitus. Quanquam autem vulgo sàpissimè dicamus habuisse aliquem Voluntatem faciendi id, quod facere postea noluit; id tamen non Voluntas propriè est, sed Inclinatio, quae actionem non facit, ut sit Voluntaria, quae dependere debet non ab omni, sed ab ultimo Appetitu. Intervenientes enim Appetitus sive Inclinationes non sunt Voluntates; si enim essent, omnes actiones simul essent & Voluntariae & Involuntariae.

Manifestum hinc est Voluntarias actiones esse non modò eas, quae incipiunt ab Appetitu alicujus rei, sed etiam illas, quae proficiscuntur ab Aversione, vel à Metu eventuum qui consequuntur Facti alicujus omissionem.

Formulae Sermonis quibus Passiones declarantur, partim eadem sunt quibus alias significamus Cogitationes. Et primo generatim Passiones omnes proferri possunt Indicativè; ut Amo, Meruo, Gaudeo, Delibero, Volo, &c. Sunt autem aliquae quae suas habent prolationes sibi proprias; quae tamen Affirmationes non sunt, nisi quando inserviunt Illationibus. Deliberatio profertur Subjunctivè, qui modus proprius est Suppositionum à quibus ducimus Consequentias; ut, si hoc fiat, tunc sequetur illud; nec differt à Sermone ratiocinandi, nisi quod in ratiocinatione nominibus utimur Universalibus; in Deliberatione plerumque Singularibus. Sermo Cupiditatis & Aversionis est Imperativus; ut, hoc fac, ab hoc abstine; quae verba ad illum qui ad faciendum vel abstinendum obligatur, mandatum dicitur; alioqui Precautio; vel Consilium. Sermo vane Glorie, item Indignationis, & Misericordiae, aliarumque multarum cupiditatum sermo est Optativus. Cupiditatis autem cognoscendi sermo peculiaris est Interrogativus; ut Quid est; Quando est; Quomodo factum est; Quid ita. Passionum sermones alios non reperio. Iurationes enim maledictionesque & convitia Passiones non significant ut Verba, sed ut Actiones male moratae linguæ.

Formulae hae significationes quidem sunt Passionum Voluntariæ; signa autem certa non sunt; idque, quia Voluntaria sunt. Passionis Præsentis certissima signa sunt illa, quae à Vultu, Gestu, Actionibus, Finibus, Negotiisque hominum capiuntur.

Quoniam in Deliberatione, Appetitus & Aversiones à prospectu Bonorum & Malorum, consequentium actionem de qua deliberamus, alternæ sunt, & catenam longam faciunt consequiarum, cujus finem sãepenumero non videmus; si in catena illa visa sint consequentia plura Bona quam Mala, totum aggregatum Bonum est apparens; si plura Mala quam Bona, tunc totum Malum apparenst est. Is igitur qui Ratiocinatione vel Experientia longissimum sibi consequentiarum prospectum acquisivit, is optimè deliberat, & optimus aliis Consiliarius esse potest.

Perpetuus in rebus Cupitis bonus successus, illud ipsum est quod vocari solet Felicitas; Felicitatem intelligo praesentis vitae. Nulla enim est animi dum vivimus perpetua Tranquillitas; quia vita ipsa Motus est, neque sine cupiditate, metuque, aliisque passionibus vivere homo potest, magis quam sine sensu.

Formula sermonis, qua quis opinionem suam significat de alicujus rei Bonitate, Latus est. Formula qua significat potentiam & magnitudinem rei, est Magnificatio. Formula qua significat opinionem quam habet de alicujus Felicitate, à Graecis vocatur μακαελοπις. Atque hæc de Passionibus, quatenus ad Institutum praesens, dicta sufficiant.

C A P V T V I I.

De Discursuum Determinationibus.

Omnis Discursus, si à Cupiditate Cognitionis gubernetur, vel in Adeptione terminatur, vel in Rejectione. Quod si Cogitationum series pro tempore tantum interrumpatur, non ideo Determinata dicenda est.

Si discursus in solis fiat Cogitationibus, tunc consistit in cogitationibus Quod fiet, vel Quod non fiet; vel Quod fuit, vel Quod non fuit, alternis. Itaque ubiuncque Discursus desinit, relinquitur Praesumptio quod erit, vel non erit; vel fuit, vel non fuit. Quæ Determinatio appellatur Opinion. Atque id quod in Deliberando de Bono & Malo, Appetitus est alternus, in inquisitione veritatis facti Præteriti vel Futuri, est alterna Opinion. Sic autem in Deliberatione, Appetitus ultimus est Voluntas; ita in quaestion Præteriti vel Futuri, Opinion ultima est Indicium, sive Sententia finalis. Et sicut tota series Appetituum alternorum in quaestion Boni vel Mali Deliberatio dicitur; ita in quaestion Veri vel Falsi series tota Opinionum alternarum dicitur Dubitatio.

Discursus nullus in Cognitione perfecta Præteriti vel Futuri terminare potest. Nam Cognitio Facti originaliter Sensio est, & dein de Memoria. Et Cognitio Consequentiarum, quæ ut ante dixi,

Scientia appellatur, Scientia Absoluta non est, sed tantum Conditionalis. Nemo per Discursum scire potest hoc vel illud esse, fuisse, vel futurum esse; id quod est perfectè scire; sed tantum, si hoc sit, tum illud est; si hoc fuit, tum fuit illud; si hoc erit, tum illud erit; id quod est scire conditionaliter; & scire non rei ad rem, sed nominis ad nomen consequentiam. Si Discursus ergo sit in verbis, incipiatque à Definitionibus Verborum, procedatque per Connectionem eorum in Propositiones, & rursus Propositionum in Syllogismos, determinabitur in aliqua Conclusione, quae summa est omnium antecedentium Propositionum. Atque haec Scientia est, sive Cognitio Consequentiarum unius verbi ad aliud. Verum si Discursus non incipiat à Definitionibus, vel si Definitiones illae non rectè connectantur in Syllogismos, tunc rursus Discursus terminatur in Opinionè tantùm, veritatis conclusionis, utcunque absurdæ & insignificantis. Quando duo vel plures idem simul sciunt, Consciì dicuntur; & quia illi factorum suorum mutuo testes maximè idonei sunt, maxima semper fuit & erit existimata improbitas, testimoniium contra conscientiam dicere, vel alium ut dicat inducere. Vsurpatur autem vox Conscientia sèpissimè pro sua cujusque facti vel cogitati secreta cognitione. Sunt etiam qui proprias Opinionès suas privatæ novasque, propter amorem ingenii proprii (et si aliquando absurdissimas) obstinatè sustinent, sub nomine illo

Conscientiae favorabili; tamquam illas mutare peccatum maximum esse. Itaque veritatem illarum scire se videri volunt, quando nihil sciunt nisi quod ipsi ita opinantur.

Quando Discursus non incipit à Definitione, terminatur semper in Opinionè. Quod si incipit ab aliquius alterius hominis Affirmatione, de cujus hominis neque Cognitione neque Veracitate dubitamus, quia quaëstio est non tam de Re, quam de Persona; tunc determinatur in Creditione, & Fide; Fide, inquam, Homini habita; creditione Fide:

Rei. Credere in hominem, & credere homini, idem plerumque significant; nempe opinionem de veracitate ejus; sed credere aliquod dictum, significat opinionem tantùm veritatis ipsius dicti. Notandum autem est dictionem hanc credo in, ut & Græcam μιστικὴς, rarissimè usurpari præterquam in libris Theologicis. Scriptores cæteri dicunt credo illi; confido illi; fidem illi habeo.

Sed credere in, in Symbolo Fidei Christianæ, non propriè significat Fidem quæ habetur Personæ, sed doctrinæ pluribus articulis propositæ agnitionem sive Confessionem. Etenim non Christiani soli, sed etiam homines omnes ita in Deum credunt, ut quicquid dixerit vel dicturus sit pro vero agnoscant; idque sive intelligant, sive non: intelligent. Qua Fide major esse nulla potest. Doctrinam autem Symboli non omnes credunt, sed soli Christiani.

Manifestum hinc est, quod qui verum aliquid esse putant, non propter argumenta sumpta ex ipsa re, aut ex principiis Rationis naturalis, sed ab authoritate & ab existimatione bona personae loquentis, Fidei ejus objectum principaliter & propriè objectum esse personam loquentem. Itaque quando credimus Scripturas Sacras esse Verbum Dei, Fides nostra, nisi specialem aliquam habeamus Revelationem, terminatur in Ecclesia, in cujus authoritate acquievimus. Etiam illi, qui credunt id, quod narratur Dei nomine à Propheta, Fidem Prophetae habere, illumque honorare, illi credere & fidere dicendi sunt, sive verus, sive falsus sit Propheta. Etiam circa cæteras Historias eodem modo se res habet. Nam si omnia ea quae de virtutibus dicta sunt Alexandri aut Caesaris credere recusarem, non puto illos merito mihi succensuros esse, aut alium quemlibet praeter Historiæ conscriptorem. Si Livio non credamus locutam esse bovem, non Deo sed Livio disfidiimus. Perspicuum ergo est, si quid credamus, nullo alio argumento, quam quod ducitur ab authoritate humana, Fidem nostram non Deo, sed in Homine tantum determinari.

C A P V T V I I I.

De Virtutibus Intellectualibus; Defectibusque Oppositis.

Virtus in omni re aliquid est propter eminentiam spectabile, consistitque in comparatione. Nam si omnia omnibus æqualiter adeffent, nihil esset, quod haberetur pro eximio. Per Virtutes intellectualis intelliguntur Facultates animi illæ, quas laudare, magnificare, & sibimet ipsis inesse cupere homines solent; & vulgo nomine Boni Ingenii comprehenduntur; quamquam Ingenium significet aliquando etiam Facultatem certam à cæteris distinctam.

Virtutes autem hæ duorum sunt generum; Naturales, & Acquisitæ. Per Ingenium naturale non intelligo illud tantum quod cum homine nascitur, quod aliud non est quam Sensus, in quo unus homo alii non multo magis præstat quam bestiæ; sed intelligo Ingenium, quod usu solo & experientia, sine Methodo, Cultu vel Doctrina accedit hominibus ætate. Consistit autem in duabus rebus, Celeritate imaginandi (id est unius cogitationis ad aliam successione facili) & prosecutione constanti Finis alicujus propositi. Contrà, imaginatio tarda Defectum animi illum facit, qui Tarditas vocari solet vel Stupor, aliisve nominibus quibus significari solet Motus Tardus.

Differentia autem Celeritatis à differentibus oritur hominum Passionibus, quorum alii aliud amant & fugiunt; unde cogitationes diversorum hominum diversae procedunt, & diversimode rebus applicantur. Cum autem in successione cogitationum nihil observari solet, nisi similitudo vel dissimilitudo; vel cui rei inservire & quomodo possunt; illi qui similitudines maximè adnimadvertunt, aliis raro animadversas, bonum dicuntur habere Ingenium, id est bonam Phantasiam. Illi vero qui rerum cogitatarum differentias, dissimilitudinesque maximè observant; id est qui inter rem & rem bene Distinguunt, Discernunt, & Dijudicant, nisi Dijudicatio illa facilis sit, habere dicuntur bonum Indicium. Speciatim autem in conversatione civili, negotiisque agendis (ubi tempora, loca, & personae discernenda sunt,) virtus haec communiter Discretio appellatur. Phantasia sine Indicio laudari raro solet; sed Indicium, sive Discretio laudatur per se sine ope Phantasiae. Praeter Discretionem temporum, locorum, & personarum quae laudari faciant Phantasiam, requiritur etiam cogitationum ad finem suum frequens applicatio; ita enim occurrent similitudines, non solum illustraturae, sed etiam novis & aptis Metaphoris ornatu sermone, atque insuper raritate inventionis placiturae. Cæterum nisi constans adsit cogitationum ad aliquem finem regulatio, Phantasia magna species quaedam est Insaniae, qualis est illorum, qui cum dicere inceperint, ab unaquaque fere cogitatione aliena, à propositio sine in tot & tantas digressiones & Parentheses abripiuntur, ut reverti non possint. Causa cujus rei aliquando est, quod experientia careant ita, ut videatur sibi novum & dignum dictu, id quod aliis vilescit; vel magnum sibi, quod aliis non item. Nam quicquid novum, magnum & dictu dignum est, seducere homines ab instituta sermonis serie sàpe solet.

Poëtis in unoquoque genere operis tum Iudicium tum Phantasia requiritur; eminere tamen debet Phantasia, quia placent Poëmata praecipue propter novitatem; displicere autem non debent per Indiscretionem.

In Historia legitima eminere Iudicium debet; quia Virtus Historiae in Methodo, in Veritate, in electione Narrandorum consistit, neque locus hic est Phantasia praeterquam in ornanda narratione:

In Laudationibus, & in Invectivis prædominari debet Phantasia; quia pro sine habent non Veritatem, sed laudem vel vituperium; quae perficiuntur comparisonibus illustribus vel vilibus vel ridiculis.

Iudicium circumstantias tantum suggerit quibus actio laudabilis vel illaudabilis efficitur.

In Hortativis & Causarum dictionibus, prout veritas vel simulatio maximè inservit rei quae agitur; ita Iudicium, vel Phantasia maximè postulatur.

In Demonstratione, in Consilio, & in omni veritatis investigatione severa, solum requiritur Iudicium; nisi forte aliquando similitudine aliqua apta opus sit; ut ii qui audiunt, vel legunt, dociliores fiant. Quod autem ad Metaphoras attinet, excludendae proflus sunt. Fallaciam enim apertè profitentur. Illas ergo in Consilio vel Ratiocinatione severa admittere, stultitia est manifesta. In Discursu quocunque, si Discretionis defectus manifestè appareat, quantumcunque placere possit Phantasia, desiderabitur Ingenium. Quod si Iudicium manifestum sit, et si vulgaris sit Phantasia, laudabitur tamen Ingenium.

Cogitatio hominis secreta per omnia discurrit, sacra, prophana, munda, immunda, gravia, levia, sine pudore, & sine culpa; id quod sermoni non ulterius licet quam à Iudicio circa Tempora, Loca, & Personas permissum sit. Medico Anatomistae de rebus obscaenis dicere vel scribere quicquid videbitur licet, ut cui Finis est non placere, sed prodesse; aliis autem non licet, quia non est opus. Item in remissione animi & conversatione familiaris, si quis ex verborum sonis & significationibus ludum faciat, (id quod aliquando non injucundè fieri solet) indecorum non est. Sed in Concione, vel coram personis incognitis vel alioqui reverendis, omnis verborum lusus stultitia videbitur. Id quod differentiam facit, Discretio sive Iudicium est. Itaque ubi Ingenium deest, non Phantasia, sed Iudicium deest. Itaque Iudicium sine Phantasia Ingenium est; Phantasia autem sine Iudicio non item.

Quando quis cogitatione multitudinem rerum percurrens, cum Fine aliquo sibi proposito, quomodo ea res ad Finem suum conducant, vel cui fini inservire possint celeriter animadvertit, Ingenium ejus Bonum dicitur; dependetque ab Experientia & Memoria rerum multarum similium, cum similibus Consequentiiis. In hoc autem homines inter se non tantum differunt, quantum Iudicio & Phantasia; quia hominum ætate æqualium, experientia non est valde inæqualis, quoad quantitatem, sed rerum in quibus versantur specie variantur, cum cuique sua sint negotia propria. Familiam, an Regnum quis rectè gubernet nihil interest, quatenus ad Prudentiæ gradum, multum tamen quod attinet ad negotii speciem; quemadmodum in parva aut

magna tabula bene pingere non distinguit Artis gradum, sed speciem, & Agricola rudis in re sua Prudentior est plerumque, quam Philosophus in aliena.

Ad Prudentiam si addatur Mediorum injustorum, vel inhonestorum usus, qualia sēpce suggerit Metus, vel Inopia, fit Prudentia illa sinistra, quae appellatur Astutia; quae signum plerumque est Pusillanimitatis. Auxilia enim injusta & inhonesta animus magnus aspernatur. Est etiam alia quasi Astutiae species, quae vocatur Versutia; Versutia, quae est periculi vel incommodi incurrendo in pejus, ad parvum tempus dilatio; videturque dici à Versura, quae significat mutui sumptionem, ad mutui solutionem.

Ingenium acquisitum, nempe Methodo & Doctrina, nullum est praeter Rationem; quae orta à recto Sermonis usu producit Scientias. Sed de Ratione, & Scientia dictum est supra Cap. 5 & 6.

Ingeniorum differentia oritur à Passionibus; differentia autem Passionum partim à diversa corporum constitutione, partim à diversitate consuetudinum & educationis.

Passiones illae, quae Ingeniorum differentias maximas faciunt, sunt plerumque major vel minor Cupiditas Potentiae, Divitiarum, Scientiae, Dignitatis; quae omnes reduci possunt ad Potentiam; nam Divitiae, Scientia, Dignitas, sunt Potentiae species.

Itaque si quis ea non magnificat, et si vir bonus esse possit, nunquam tamen videbitur bonum habere Ingenium. Cogitationes enim cupiditatum sunt tanquam Exploratores, emissi ad explorandas vias, quibus ad Cupita ferimur, quae motibus animi, tum regulam, tum celeritatem tribuunt. Sicut nihil desiderare, Mortui est; ita parum vehementer Desiderare, Tardi est; & multa simul cupere Levitatis est; habere autem Passiones multò fortiores, vehementioresque quam in cæteris hominibus videri solent, illud est quod nominatur Insania.

Insaniae autem tot sunt fere quot sunt Passionum ipsarum species; procedit tamen aliquando ab Organorum prava constitutione, vel læsione. Aliquando etiam à Passionis vehementia, vel durarione longa laeduntur Organa. Vtrobique tamen ejusdem generis est Insania.

Passio cujus violentia, vel duratio facit Insaniam, aut Gloria vana est, quae & superbia dicitur; aut animi demissio magna.

Superbia facit Iracundum. Iræ autem Excessus Insaniae species est, quae appellatur furor. Itaque vindictæ cupidio ingens, si diurna sit, organa corporis lădit, & fit Furor. Idem facit Amor vehementer præsertim si comitetur zelotypia. Magna item sui ipsius aestimatio propter Sapientiam, Eruditionem, Formam & similia, etiam propter (quam putat quis falsò se habere) Inspirationem, tendit ad Insaniam.

Demissio animi obnoxium facit Metui, ubi Metus causa nulla est; quae insania est, appellari solita Melancholia, apparens diversimodè, ut in iis qui frequentant solitudines; in superstitionis & in timentibus quae cæteri non timent. Passiones denique omnes, quae actiones insolitas exorbitantesque producunt, nomine insigniuntur Insaniae. Siquidem autem Passionum Excessus Insania sunt, dubitari non potest quin Passiones ipsæ, saltem si ad malum tendant, sint ejusdem gradus.

Exempli causa, quando aliqui falsò putant inspiratos se esse, Insaniae illius effectus non est in uno homine per actionem aliquam, quae ab illa opinione procedit, exorbitantem visibilis, quando tamen multi eorum conspirant, furor totius multitudinis satis manifestus est. Quodnam enim Insaniae argumentum majus esse potest quam clamare, ferire, & lapides in amicos jacere? Minus tamen est aliquantò hoc, quam quod hujusmodi multitudines aliquando faciunt. Nam occlamant, oppugnant, & interficiunt illos, per quos omni antèactæ vitae tempore protecti, & defensi ab injuriis fuerant. Iam si Insania hæc sit in multitudine, Insania quoque est in hominibus singulis. Quemadmodum enim in medio mari, quamquam sonum ab aqua sibi proxima nemo percipiat, scit tamen partem illam aquæ proximæ fremitui maris non minus contribuere, quam alia pars quæcunque ejusdem magnitudinis: ita etiam quanquam in uno vel paucis hominibus, non magnam videamus inquietudinem; certi tamen esse possimus Passiones illius unius vel paucorum, partes esse fremitus seditionis commotæ Civitatis. Et si nihil esset aliud, quod Insaniam hujus generis indicaret, mihi tamen ipsa inspirationis divinae arrogatio, Insaniae ipforum magnum indicium est. Quis enim in Morocomio dicentem Deum se esse, vel Christum, cur illic conclusus sit nesciat? Quod autem privatum Spiritum suum tanti faciant aliqui, ut se divinitùs inspirari putent, sàpenumero oritur ab erroris alicujus in Theologia vulgò recepti fœlici detectione; nescientes enim vel oblii, quo ductu rationis in tam singularem veritatem (etsi interdum veritas non sit) inciderint, sèmetipfios, ut quibus Deus ipse speciali gratia doctrinam illam supernaturaliter Spiritu Sancto revelaverit, admirantur.

Quod Insania nihil aliud sit præter ingentem enormemque Passionem, intelligi potest ab effectibus nimii Vini, quod similem producit Organorum intemperiem. Varietas enim hominum, qui nimium bibberunt eadem est in moribus, quae cernitur in insanis; quorum aliqui furiunt, alii amant, alii rident, omnes modo insolito; sed suae cujusque Passionis congruo. Nam etiam homines sobrios puto quando absque omni animi cura & occupatione soli incedunt, non libenter velle cogitationum suarum vanitatem atque exorbitantium eo tempore publicè apparere; id quod confessio manifesta est, Passiones irregulares plerumque Insaniam meram esse.

Opiniones hominum circa Insaniæ causam, tum Veterum tum Recentiorum duæ sunt. Alii enim eam à Passionibus; alii à Dæmonibus, sive Spiritibus derivant, bonis vel malis, quos intrare in hominem posse, eosque possidere putaverunt, atque corporis ejus organa insolito ciere motu, qualem animadvertimus in Insanis. Alii ergo Insanos appellaverunt, quos alii Energumenos. Hodieque eosdem homines Itali vocant Pazzi & Spiritati.

Magnus erat quondam in Vrbe Abderensium confluxus populi ad Theatrum, cum ageretur Fabula Andromedæ, æstivo & fervente die; unde Spectatorum magna multitudine partim à calore, partim ab ipsa Tragoedia in Febrem incidentes, aliud nihil dicere potuerunt præter Iambos, quos ab Actoribus in Tragoedia audierant recitatos; ab hac autem Insania, superveniente Hyeme liberati sunt; & proinde visa est processione ab illa Passeque quam animis Spectatorum impresserat Tragoedia. Etiam in Civitate alia Graeca Insaniæ species alia quaedam orta est, quae in Adolescentulas incidens fecit ut earum multæ se suspenderint. Hoc autem à plurimis à Diabolo prosectum esse existimabatur; unus autem erat qui ipsarum contemptum hunc vitae oriri ab animi aliqua Passione suspicatus est; putansque illas non ut vitam, sic honorem etiam contempsisse, Magistratibus consilium dedit, ut quae se suspenderint nudæ penderent. Quod cum factum esset, Insania illa desit. Idem autem Graeci Insaniam plerumque Eumenidum, sive Furiarum operationibus vel Cereris vel Phæbi aliorumque Deorum attribuerunt. Tantum enim Phantasmatibus attribuebatur realitatis, ut animalia ærea putarentur, vocarenturque. Romani etiam, & Iudæorum multi, de hac re cum Graecis confiserunt. Iudæi enim Insanos, aut Prophetas esse, aut (prout Spiritus illos vel bonos vel malos esse putaverunt) Dæmoniacos. Aliqui etiam eorum eundem hominem & Dæmoniacum & Prophetam. Hoc tamen in Gentibus mirandum non est; quia Morbos & Sanitatem, vitia & Virtutes, atque accidentia naturalia ab illis & vocabantur, & colebantur ut Dæmones. Adeo ut per Dæmonem intelligenda erat eorum sermone non minus aliquando Febris, quam Diabolus. Vt autem ita sentirent Iudei, magis mirandum est. Neque enim Moses neque Abrahamus Prophetiis suis prætendebant Spiritum, sed Vocem Dei, vel Visionem, vel Somnium. Neque in Lege Mosaica Morali, vel Ceremoniali quicquam extat faciens ad Enthusiasmum. Quando (Num. 11. 25.) à Spiritu, qui in Mose erat sustulisse dicitur Deus, & dedisse septuaginta Senioribus, per Spiritum Dei non intelligitur eo loco substantia Dei; nam ea indivisibilis est. Per Spiritum Dei Scripturae sæpenumero significant Spiritum hominis Deo servientis. Vbi enim dicitur Exod. 28: 3. Quem implevi Spiritu Sapientiae, ad faciendum Vestimenta Aaroni. Non intelligendus est peritus faciendi Vestimenta Spiritus Infusus, sed Sapientia ipsorum hominum in eo genere operis. Similiter Spiritus hominis, si producat actiones immundas, appellatur in Scripturis, Spiritus immundus. Etiam in aliis locis virtus vel vitium si egregium sit & eminens, appellatur Spiritus. Neque post Mosem Prophetæ Veteris Testamenti Enthusiasmum prætenderunt; neque in, sed ad se locutum esse Deum, nempe, per Visionem vel Somnium. Neque illud onus Domini Possessio crat, sed Inssio. Quomodo ergo in opinionem hanc Enthusiasmi incidere potuerunt Iudæi? Nescio, nisi quod plerisque hominibus commune est, non nimium inquirere in causas naturales; fœlicitatemque collocare in voluptatibus sensuum, & rebus illis quæ maximè istuc tendunt. Qui enim insolitam virtutem vel defectum insolitum vident, nisi simul videant unde probabiliter procedere potuit non facile putant esse naturalem. Quod si non naturalem, necessariò supernaturalem esse putant. Quænam autem esse potest res illa præter Deum aut Dæmonem qui in hominem intraverit. Itaque cum Servator noster (Marc. 3. 21.) à multitudine cingeretur, illi qui in domo erant, furere eum existimaverunt, exieruntque domo ut cohiberent. Scribæ autem dixerunt, quod haberet Dæmonem, nempe Belzebub, per quem ejecisse illum Dæmonia dixerant. Hinc etiam erat quod quidam (Iohan. 10. 20.) dixerunt Daemonium habet & Insanus est. Quando alii qui illum pro Prophetæ habuerunt, dixerunt, Non sunt hæc verba ejus qui habet Daemonium. Item in Testamento Veteri, is qui missus fuit (2 Reg. 9. 11.) ad ungendum Regem Iehu, Prophetæ erat; eorum tamen qui cum Iehu erant aliqui ipsum interrogarunt, Quamobrem ille venit Insanus? Manifestum ergo est, illum qui insolito modo, & ab aliorum more multùm differente se gerat videri Iudæis possesseum esse bono aliquo vel malo Spiritu. Excipio tamen Sadducaeos, qui ex altera parte à veritate tantum abierunt, ut Spiritus

ritus omnino esse non crediderint (id quod prope accedit ad Atheismum.) Fortasse autem tanto potius Daemoniacos vocabant Pharisaei Insanos, quanto magis à Sadduceis circa opinionem de Spiritibus discrepabant.

Si hoc ita sit, cur sanat illos Servator noster, non ut Insanos, sed ut Daemoniacos? Respondeo. Argumenta quae à formula dictionis sumuntur, firma non esse. Quoties enim loquitur Scriptura Sacra de Terra, ut immobili, quam tamen Philosophi hodie ferè omnes moveri censent signis evidentissimis? Scriptura scripta est à Prophetis & Apostolis, ad docendam non Philosophiam (quam ad exercitium Rationis naturalis, contemplationibus disputationibusque hominum reliquit Deus) sed Pietatem, & Salutis æternæ viam. Sive enim Terræ, sive Solis motus Diem & Noctem faciat; sive humanarum actionum Exorbitatio à Passionibus, sive à Diabolo oriatur, ad Pietatem & Salutem nihil refert. Eorum qui per Verba sola morbos curant, ut fecit Christus (& facere se falsò jactitant Incantatores) Dictio propria est, Exi, & Inssiones similes. Nonne Christus Matth. 8. v. 26.) Objurgavit Ventos, & (Luc. 4. 39.) Objurgavit Febrem? Non tamen argui hinc potest Febrem esse Diabolum. Præterea cadem Phrasis non ubique Scripturarum idem significat. In Principio erat Verbum, significat Verbi æternitatem. In Principio creavit Deus Cælum & Terram non significat fuisse Cælum & Terram ab æternio. Vbi Servator noster (Matth. 12. 43.) loquitur de Spiritu immundo, qui cum exisset ex homine vagatus esset per loca arida, quærens requiem nec inveniens, in eundem hominem postea reversus est, cum aliis septem Spiritibus se pejoribus, Parabolica locutio est, alludens ad hominem, qui post conatum cupiditates suas relinquendi debillem victus, septies pejor quam ante erat. Non sunt ergo Scripturæ in sensu verborum rigido fémper accipienda; neque ex illis necessariò evinci potest Daemoniacos alios fuisse quam Insanos, Furiosos vel modo aliquo mente lœsos.

Inter Insaniæ signa numerati etiam possunt quorundam hominum Sermones Absurdi, sive Insignificantes; de quibus dictum est Capite quinto. Atque hoc genus Insaniæ illorum hominum ferè proprium est, qui loqui, vel scribere de iis rebus audent, quæ sent incomprensibiles; id quod soli faciunt Scholastici & Philosophi. Nam vulgus hominum raro, ita loquuntur, ut non possint intelligi; & ob eam rem ab istis aliis egregiis hominibus habentur, spernunturque pro idiotis. Vt sciamus autem qualis sit Scholasticorum, & Philosophorum de rebus difficilibus oratio, interpretetur nobis verba aliquis.

quis, quae titulum faciunt Capitis 6, Libri 1, Snaris, de Concurso, Moth, & Auxilio Dei. Verba autem haec sunt, Prima causa non infusit necessario aliquid in secundum Virtute Subordinationis essentialis causarum secundarum, quo illam adjuvet operari. Qui simili oratione tota impleunt volumina, nonne insaniunt, vel alios insanire volunt? In Quaestione de Transubstantiatione, ubi dicunt (post certa quaedam prolatam verba) Albedinem, Rotunditatem, Magnitudinem, Qualitatem, &c. quae omnia sunt incorporea, migrare e Pane, & intrare in corpus Servatoris nostri Iesu Christi, nonne faciunt ex illis Accidentibus totidem Spiritus (nam & Spiritus eadem incorporeos esse putant, etiam si eos a loco ad locum moveri confiteantur.) Itaque genus hoc Locutionis absurdae numerari inter Insaniæ species multas recte potest. Tempora autem quibus cogitationes eorundem Insanorum gubernatae à cupiditatibus mundanis perspicue explicitantur, alia non sunt quam lucida intervalla. Atque haec de Virtutibus & Vitiis Intellectualibus dicta sufficiant.

C A P V T IX.

De Scientiarum Distributione.

Cognitionis duae sunt Species. Altera Faeti; & est Cognitio propria Testium, cujus conscriptio est Historia. Dividitur autem in Naturalem & Civilem, quarum neutra pertinet ad Institutum nostrum. Altera est consequentiarum, vocaturque Scientia; Conscriptione autem ejus appellari solet Philosophia. Quoniam autem subjecta Scientiarum sunt Corpora, distribuenda est in Species, eodem modo quo distribuuntur in suas Species Corpora ipsa, id est, ita ut Universalia minus Universalibus antecedant. Universalia enim Specialibus essentialia sunt, & proinde universalium Scientia essentialis est Scientiae Specierum, adeo ut haec, nisi per illorum lucem, percipi non possint. Generalissimum autem Subjectorum Scientiae est Corpus, cujus Accidentia duo sunt Magnitudo & Motus. Illud ergo quod quaeritur primò à Philosopho circa hoc subjectum est, quid sit Motus, & quid Magnitudo. Et Philosophiae pars haec appellari solet Philosophia prima.

Rursus Magnitudo definita, quae & Quantitas dicitur, vel Figura vel Numero definitur. Itaque Corpus figura definitum subjectum est partis illius Philosophiae, quae Geometria dicitur. Partes autem Corporis numero determinatae Scientia est dicta Arithmetica.

Motus autem vel Visibles sunt, vel Invisibles, nimirum in Corporum minutissimis partibus. Motuum autem Visibilium Scientia, eorum est, qui Machinarum, Aedificiorum secreta contemplati sunt.

Motus autem Invisibles internarum Corporis partium qui propter effectus in Sensus nostros dicuntur Qualitates, subjectum est Physica, sive Philosophia Naturalis; cujus quot sunt homini Sensus, tot possunt esse Scientiae Speciales, quarum una est quae vocatur Optica, alia Musica.

Deinde si Corpus universi consideretur per partes ejus, ut Astra &c Sublunaria; ex contemplatione Astrorum motorum quatenus Motorum orietur Scientia quae dicitur Astronomia.

Et quoniam partes universi quaedam non permanent, sed in interstitiis magnorum Corporum modo apparent, modo evanescunt, contemplatio Motus illorum gignit Scientiam Meteorologicam.

Item a contemplatione partium Telluris, qualia sunt Mineralia, Vegetabilia, & Animalia, totidem oriuntur Scientiae particulares.

Ex contemplatione denique Hominis & Facultatum ejus oriuntur Scientiae Ethica, Logica, Rhetorica, & tandem Politica sive Philosophia Civilis.

Sed ex subdivisione singulorum subjectorum innumerae aliæ Scientiae nasci possunt, quas enumerare, neque facile, neque necessarium est.

C A P V T X.

De Potentia, Dignitate, & Honore.

Potentia cujusque (universaliter sumpta) est Mediorum omnium, quae habet ad Bonum aliquod futurum apparens adipiscendum, aggregatum. Est autem vel Naturalis, vel Instrumentalis.

Potentia Naturalis, est Excellentia Facultatum Corporis, vel Animi: ut Robur, Forma, Prudentia, Ars, Eloquientia, Liberalitas, Nobilitas. Instrumentales sunt quae per Naturales vel fortunam acquisitae, Media & Instrumenta sunt ad Potentiam augendam: ut Divitiae, Existimatio, Amici, & Operatio impercepta Dei, quam homines plerumque appellant Fortunam. Potentiae enim natura hac in re Famae similis est, eundo crescens; vel corporum gravium descensui quae procedendo acceleratur.

Humanarum Potentiarum maxima est illa, quae ex plurimorum hominum in unam Personam, consensu singulorum unitorum est

composita, sive illa Persona Naturalis sit, ut Homo, sive Artificialis, ut Civitas, à cujus voluntate dependent Potentiae omnium. Proxima huic Potentia est, quae dependet à voluntate multitudinis non unitae; qualis est Potentia Factionis, vel Factionum foederatarum.

Itaque multos habere Servos, Potentia est; item multos habere Amicos. Sunt enim vires unitae.

Etiam Divitiae conjunctae cum Liberalitate, Potentia est; quia Servos & Amicos parant: absque Liberalitate, non item; quia non defendunt, sed Invidiae exponunt.

Potentiae Existimatio, Potentia est; quia adhaerere sibi facit eos qui Defensione indigent.

Etiam Existimatio boni Civis & Patriam amantis (quae vocatur Popularitas) Potentia est; propter causam proximè supra dictam.

Universim, Qualitas quæcunque, si signat vel Amorem vel Metum multorum hominum, & hujusmodi Qualitatis opinio, Potentia est; quia Medium est ad auxilia & Officia multorum.

Successus felix, potentia est; quia gignit Prudentiae, vel bonae Fortunae Opinionem; nam facit ut illum metuant, aut in illum confidant multi.

Assabilitas Potentium, est Potentiae majoris acquisitio; quia gignit Amicitiam.

Existimatio Prudentiae in rebus gerendis, sive Pacis, sive Belli, Potentia est; quia prudentibus regendos nos permittimus libentius quam aliis.

Nobilitas est Potentia, non ubique, sed in Civitatibus, ubi Nobilibus indulgentur privilegia; quia in his illorum consistit Potentia.

Eloquentia Potentia est, quia Prudentia Apparens.

Forma Potentia est; est enim Boni promissio, ideoque commendat hominem hominibus ignotis.

Scientia, Potentia est; sed parva; quia Scientia egregia rara est, nec proinde apparens nisi paucissimis, & in paucis rebus. Scientiae enim ea natura est ut esse intelligi non possit, nisi ab illis qui sunt Scientia praediti.

Artes quae conducunt multum ad utilitatem publicam, Potentia sunt; ut Artes Muniendi, Machinas aliaque instrumenta Belli fabricandi; quia ad Defensionem, & Victoriam plurimum conferunt.

Dignitas significat interdum Valorem sive pretium hominis, nempe tantum, quanti Potentiae ejus usum aliquis emere veller. Major ergo vel minor est, prout ab aliis aestimatur. Dux militum egregius, praesente vel imminente Bello magni Pretii est; in Pace non tanti. Index peritus & integer Pretii in Pace magni est; non item in Bello. Nam ut in rebus cæteris, ita etiam in hominibus, non ex vendentis, sed ex ementis arbitrio constituitur Pretium. Quanticunque quis seipsum aestimet, tanti tamen est, quanti aestimatur ab aliis.

Manifestum facere quanti aliquem aestimemus, id ipsum est, quod Honorare, & Inhonorare; nempe magni aestimare, est Honorare; parvi, Inhonorare.

Dignitas autem plerumque significat, non aestimationem qua Homo, sed qua Civitas aliquem magni aestimat, quando in illum vel imperium vel magistratum, vel negotium publicum quodcunque, vel etiam Nomen vel Titulum honoris causa confert.

Opem poscere, Honorare est; quia Potentiam agnoscimus.

Obedire est Honorare; quia non paremus nisi illis qui possunt prodesse vel officere. Dona alicui dare Magna, est Honorare; quia Potentiae agnitiio est, & defensionis quaedam emptio. Sed Parva dare, Inhonorare est; quia similis Eleemosyna est. Significatque, eum qui dat, illum existimare, cui datur, etiam parvis indigere. In promovendo Bono alieno sedulum esse, etiam adulari, Honorare est; quia signum est quod protectione vel auxilio indigemus.

Loco cedere in re quacunque cupita, Honorare est; quia confessio Potentiae majoris.

Amoris vel Metus indicia patescere, Honorare est. In utroque enim est confessio Potentiae.

Laudare, Magnificare, Beatum dicere, est Honorare; quia Bonitas, Potentia, & Felicitas maximè aestimantur. Contra, Convitiari, Irridere, Miserescere, Inhonorare est.

Quem alloquimur consideratè, quem adimus decorè, humiliterque, Honoramus; nam signa hæc sunt nolentis disiplcere. Contra temerè alloqui, etiam impudenter vel turpiter coram agere, Inhonorare est.

Credere, Fidere, Honorantis est; signum enim est Potentiam attribuentis.

Consilium alicujus, vel sermonem quemcunque auscultare, Honorvantis est; signum enim est prudentiam, vel Ingenium vel Eloquentiam attribuentis. Interea dormire, exire, interloqui Contrarium.

Ea facere alicui quæ pro signis honoris ipse accipit, vel ea quæ Lex aut Consuetudo Honoris signa statuit, Honorantis est; quia Honorem ab aliis illi habitum confirmat.

In Opinionibus consentire, Honorantis est; ut Iudicium & Sapientiam ejus comprobantis. Dissentire, Contrarium est; utpote erroris (vel si dissensio sit in multis rebus) Stultitia exprobratio.

Imitari, Honorantis est; ut quae est approbatio vehementis.

Honorare quos quis honorat, Honorare ipsum est; nempe Iudicii ejus approbatio.

Operà alicujus uti, in capiendo consilio, vel in rebus arduis, Honorantis est; ut Sapientiae, vel Potentiae ejus agnitione.

Atque haec Honoris signa, tum in Civitatibus, tum extra, Naturalia sunt. In Civitatibus autem, ubi is vel ii qui habent Authoritatem signa Honoris constituendi quæcunque volunt, alii sunt Honorandi modi.

Civitas Civem Honorat impertiendo Titulum, vel Provinciam, vel Negotium quodcunque, si illud Honoris signum esse constituerit.

Mardochæum Rex Persiae tunc Honoravit, quando per Vrbem Regio habitu circumduci illum jussit à viro Principe proclamante, sic fiet illi, quem Rex Honore afficiet. Contrà, quod fieri jubet Civitas contumeliae cæla, Contumelia est; ut quando idem Rex Persiae cuidam qui rei alicujus bene gestæ præmium petiit, veste Regia amicitum incedere, quod rogavit concessit, addendo quod vestem illam gereret ut Regis Scurra. Fons enim Honoris Civilis est Persona Civitatis, dependetque à voluntate ejus qui summam habet in Civitate Potestatem. Itaque Honor Civilis temporarius est, ut Magistratus, Ministerium publicum, Titulus; & aliquibus in locis Tunicae & Scuta picta: qui autem his ornantur, Honorabiles sunt, atque habentes Gratiae Publicae totidem signa. Gratia autem publica Potentia est.

Honorabile est, Possessio, Actio, vel Qualitas quæcunque, si argumentum sit Potentiae.

Itaque Honorari, Amari, vel Metui à multis Honorabile est; ut Signum Potentiae.

Res prosperæ (dum durant) Honorabile est; ut signum favoris divini. Contrà Adversitas, contemptibilis. Divitiae sunt Honorabiles; sunt enim signum Potentiae. Magnanimitas, Liberalitas, Spes, Fortitudo, Fiducia, Honorabiles sunt; oriuntur enim à Potentiae Conscientia.

Id quod faciendum est, opportunè (id est nec nimis cito, nec sero) determinare, Honorabile est; quia natum à contemptu difficultatum & periculorum non magnorum.

Actiones omnes Sermonesque qui nascuntur vel videntur nasci à multa Experientia, Scientia, Iudicio, vel Ingenio, Honorabiles sunt. Sunt enim Potentiae.

Gravitas, quatenus oritur vel videtur orta ab animo negotiis occupato Honorabilis est; quia res gerere Potentia est. Sin procedat ab ipsius Gravitatis affectatione, Turpis est. Gravitas enim illa prior similis est tarditati Navis, quae bonarum mercium oneré tardè procedit. Sed gravitas illa posterior similis est motui Navis sola onustae saburra, ne evertatur.

Claram esse, id est multis cognitum esse, propter Opes, Actiones, vel Bonum quodcunque, Honorabile est; ut signum Potentiae propter quam cognoscitur.

Claris parentibus ortum esse, Honorabile est; quia hujusmodi homines auxilia, & amicos majorum suorum ad se facile transferunt.

Actiones quae oriuntur ab Aequitate, si cum damno fiant, Honorabiles sunt; ut signa Animi Magni.

Cupiditates Divitiarum ingentium, & Honorum magnorum, Honorabiles sunt; ut quae signa sunt potentiæ, quam is videtur sibi ea adipiscendi possidere. Cupiditas contra reum exiguarum, Turpis est.

Quod ad Actionis Honorem attinet, modo actio magna & ardua sit, & proinde magnæ Potentiae argumentum, utrum justa, an injusta sit, parum refert. Consistit enim Honor in solius Potentiae existimatione. Itaque Etnici antiqui, qui Deos quos in versibus suis Adulteria, Cædes, aliasque magnas quidem sed injustas vel immundas actiones commisile faciunt, non illos (ut existimavere) dehonestabant, sed valde honorabant; & propterea nihil in love magis celebrabant quam ejus Adulteria, neque in Mercurio quam furta & fraudes; in cuius laudibus ab Homero ponitur hoc,

Natus mane, die medio faltus Citharaedus,

Armentum Phæbi fur vespertinus abegit.

Antequam magnæ extiterint Civitates, ignominia non erat, sed potius Honorificum, & negotii genus legitimum, si quis terra vel mari prædo erat, ut ex historiis antiquis manifestum est, praesertim Græcis. Etiam hodie in hac nostra parte orbis terrarum, pugna singularis privatorum, quamquam illicita, Honorifica tamen est, & erit, donec excogitatae fuerint leges, quarum virtute fieri potest, ut qui ad pugnam provocat, vilis, qui provocationi non respondet Honorandus videatur. Quod quid fieri possit non video. Nam promptitudo ad pugnam Fortitudinis signum semper est, quae in statu hominum naturali Virtus maxima, si non unica est; pugnam autem recusare non natura sed Legibus Virtus fit, & Legibus Natura Fortior est.

Tunicæ & Scuta picta hæreditaria, ubi adjuncta habent Privilegia,

gia, Honorabilia sunt, absque illis non item. Potentiae enim Insignia talia consistunt in Privilegiis, vel in Divitiis, aliave re quae in cæteris hominibus æquè Honoratur. Genus hoc Honoris vulgo dicta Nobilitas gentis, ab antiquis Germanis videtur derivata. Res enim omnibus incognita est, nisi quibus cogniti sunt mores Germanorum. Neque usquam hodie in consuetudine sunt, ubi illi non aliquando habitaverunt. Graecorum veterum Duces ad bellum exeuntes scuta quidem piæ, sed suo quisque arbitrio gestare consueverunt; pauperis, & gregarii militis erat scutum purum. Sed ad filios non transferunt scuta ut pars hæreditatis. Romanorum familiae Insignia quidem erant sua, quae ad posteros suos descenderunt; nec tamen scuta, sed Imagines Majorum suorum. In Asia, Africa, & America tale nihil est. Proprium erat hoc Germanorum; à quibus in Angliam, Galliam, Hispaniam, & Italiam manavit, quo tempore, magno numero, aut Romanis aut sibimet ipsis in his partibus mundi Occidentalibus militaverunt.

Germania enim cum esset antiquitùs (sicut cæteræ gentes) divisa inter numerum ingentem Regulorum exiguorum, sive potius Patrum Magnarum Familiarum, perpetuè inter se bellantium, Reguli illi maximiè, ut cooperti Armis à militibus suis dignoscerentur, partim etiam ornamenti causa, Arma sua, aut Scuta, aut Tunicam Imagine ornabant alicujus Bestiæ, vel alius rei; etiam visibilem notam aliquam cassidi imposuerunt, quae ornamenta sive Insignia Armorum ad filios suos descendebant; & quidem natu maximo, sicut erant à patre gestata, cæteris autem cum nota aliqua distinctionis, qualem Princeps familiae, (id est Germanice herald) constituebat. Sed quando hujusmodi familiae conjunctæ fuerunt, ita ut magna jam Monarchia esset, officium hoc Principis familiae, Scuta sive Insignia constitueri, alii demandatum est, quem nunc appellant Heraldum. Atque ex illorum Regulorum sobole orta est maxima & antiquissima, quae nunc est, in hac parte orbis Nobilitas. Gestant autem aut animalia, rapina & fortitudine nota, aut Castra, Valla, Tela, & ejusmodi notas belli. Nihil enim illis temporibus in pretio tanto erat quantum Virtus Bellica. Postea autem non solum Reges, sed etiam Civitates populares exeuntibus in bellum vel à bello redeuntibus, provocandæ vel remunerandæ virtutis causa, Scuta diversimodò piæ concesserunt. Quae omnia in Historiis antiquis, tum Graecis tum Latinis, ubi de Germanorum gente &c. moribus verba faciunt, inveniri possunt.

Honoris Tituli, quales sunt Dux, Comes, Marchio, Baro, Honorabiles sunt, ut qui significant quantum eos aestimet is, vel illi, qui Civitatis

tatis summam habent Potestatem. Tituli autem illi fuerunt olim Ministerii publici, & derivati partim à Romanis, partim à Germanis, & Gallis. Duces enim erant, qui Romanorum exercitus duxerunt; Comites, qui comitabantur Duces; quibus etiam loca capta & pacata, à redeuntibus Ducibus regenda & tutanda relinqueabantur. Marchiones Comites erant, qui regebant Imperii limites. Atque Tituli Dux, Comes, Marchio, in Imperium Romanum introducti sunt, à consuetudine Militiae Germanicae, circa tempore Constantini Magni. At Baro, Gallorum Titulus videtur esse, significatque magnum hominem, vel Magnatam, quorum in negotiis bellicis opera maximè utebantur Reges. Deducta autem videtur vox à Latina Vir, unde facilis est lapsus ad Ber, & Bar, quae Linguae Gallorum idem significabat quod Latinè Vir; inde facilis erat transitus ad Bero & Baro; & inde fiebat Ciceroni vox Latina Berones, & postea Gallica Barones, & Hispanica Varones. Hæc & alia multa de his scripta invenies à Iohanne Selden in libro de Titulis Honoris. Progrediente tempore propter quorundam hominum Potentiam in Regno Angliæ Reipublicæ incommodam, cessantibus aut ablatis Titulatorum horum Potentiis, Tituli tandem in Divites, vel bene meritos ad nullam aliam rem collati sunt, quam ad distinguendos Civium ordines, factique sunt Duces, Comites, Marchiones, & Barones locorum, ubi nec imperium ullum, neque agros habuere.

Dignitas etiam accipitur aliquando pro Aptitudine; ut Dignus sit is Imperio vel Magistratu qui Idoneus est, id est qui qualitatibus illis maximè præditus est, quæ ad Imperium & Magistratum administrandum sunt necessariae. Item Dignus divitiis, qui scit illis bene uti.

Dignus etiam dicitur unusquisque ejus rei quam meretur. Meritum autem Dignitas nunquam dicitur; nam distinguuntur eo quod Meritum præsupponit jus ex promisso; Dignitas non præsupponit jus.

C A P V T. XI.

De Varietate Morum.

Per Mores intelligo hoc loco, non comendi, vestiendi, salutandi ritus, aliaque Moralia Parva quæ docentur pueri; sed humani generis qualitates illas, quibus Pax conservatur, & Civitatis status confirmatur.

Sciendum autem est, vitae præsentis Felicitatem non consistere in Leviae.

tranquillitate sive requie animi. Finis enim ultimus & Summum Bonum, de quibus loquuntur Ethici Veteres, locum in praesente vita nullum habent. Neque is, cujus Cupiditates ad finem pervenerunt, vivere potest, magis quam is cujus Sensus & Memoria perierunt. Felicitas progressus perpetuus est ab una Cupiditate ad alteram; & adeptio prioris Cupiti, ad adeptionem posterioris Via est. Causa hujus rei est, Quod Objectum Cupiditatis humanae, non est ut eo semel, & quasi ad momentum temporis fruatur homo, sed ut fruitio nem suam securam in futurum reddat. Itaque Actiones voluntariae non solum eo tendunt, ut bonum procurent, sed etiam ut certum sibi in perpetuum faciant. Sed non eadem via omnium procedunt Actiones, propter diversorum hominum diversas passiones; partim etiam propter differentiam opinionum, quas habent diversi homines circa causas, à quibus res cupita sit producenda.

Primo ergo loco pono, Morem omnium hominum esse, ut perpetud atque indesinenter Potentiam unam post aliam per omnem vitam persequantur; non quod quis majorem sive intensiorem semper speret, quam qua jam fruitur, neque quod modica Potentia contentus esse non possit; sed quod Potentiam, & bene vivendi facultates praesentes conservare non possit, nisi acquirendo plura. Atque hinc est, quod Reges, quorum Potentia est maxima, ad eam, tum domi Legibus, tum Foris Armis tutandam se convertant. Etiam quando hoc quoque recte successit, Cupiditas oritur alia nova, aut Famae aut Voluptatum novarum.

Divitiarum, Honorum, Imperii, vel Potentiae cujuscunque Cupiditas disponit hominem ad Contentionem, Inimicitias, & Bellum; competitorem enim interficere, vincere, & quomodocunque repellere, competitori alteri ab obtinendum quod cupit, Via est.

Laudis competitio venerationem producit antiquitatis. Nam qui vivunt, cum viventibus, non cum mortuis contendunt, & his plus justo tribuunt, ut ab illis demant.

Cupiditas Otii & Voluptatis disponit homines ad parendum Potentiae alicui communi; quia propter Cupiditates illas, homines Potentiam quam à sua ipso rum Industria sperare poterant, derelinquunt. Metus mortis violentae & vulnerum disponit ad idem, & propter causam eandem. Homines indigi iudemque fortes, nec forte sua contenti; etiam Honoris militaris Ambitiosi disponuntur ad bella & seditiones excitandas, & ad causas eorum alendas; quia sine his militaris gloria nulla est.

Cupiditas Scientiarum, pacisque Artium, disponit ad parendum Potentiae communi; continet enim Cupiditatem Otii, quod sine Potentiae alienae proteccione haberi non potest.

Amor Laudis disponit ad Actiones laudabiles, quales placiturae illis sunt, quorum ludicium magnificimus; quorum autem personas eorum etiam Laudes spernimus. Cupido Famae post mortem, idem facit, Quanquam enim post mortem, Laudes hominum non sentimus, ut quae gaudia sunt, ab ineffabilibus gaudiis absorpta, vel ab indicibilibus doloribus extincta; vana tamen non est, quia Fama praesiva per se placet, atque etiam insuper propter bonum ad posteritatem inde redundaturum. Nam etsi hoc nesciant, imaginantur tamen; quod autem in sentiendo placet, placet etiam in imaginatione.

Majora à Paribus bona accepisse, quam speramus posse retribuere, disponit ad odium secretum, simulque amorem fictum; facitque hominem similem Debitoris, qui non est solvendo; nam talis praesentiam creditoris odit, optatque illum tacitus ibi esse, ubi videri amplius non possit. Beneficia enim obligant; obligatio autem, servitudo est; & obligatio insolubilis servitudo perpetua. Servire autem pari odiosum est. Beneficia autem accepta ab eo, quem agnoscimus superiorum, disponit ad amorem; quia obligatio haec, depressio nova non est: etiam acceptatio grata, quae obligantein semper obligat, habetur ubique pro retributione. Beneficia accepisse ab aequali vel etiam ab inferiore, dum spes est retribuendi, disponit ad amorem. Obligatio enim est boni mutui; unde oritur aliquando in Benefaciendo Æmulatio, & certamen omnium utilissimum & nobilissimum, cum quis alterum benefaciendo superabit, ubi victori sua placet victoria, & victo ipsum certasse ultio est.

Læsisse alium plus, quam potest aut vult reparare disponit eum qui læsit, ad odium læsi. Nam aut ultiorem expectat vel Veniam, quarum utraque est odiosa.

Damni ab alio metus disponit ad anticipationem, vel ad parandos socios. Nam ut quis vitae & libertatis securus sit, via alia nulla est.

Qui ingeniiis propriis diffidunt, melius disponuntur in seditionibus ad victoriam, quam illi, qui se sapientes vel astutos esse putant. Nam hi consulere, illi (metuentes decipi) ferire priores amant. Quia autem in seditionibus homines quasi in procinctu praelii semper sunt, bene inter se consentire, & viribus quotiescunque possunt uti, strategema melius est, quam quod facile à subtilitate ingenii nasci potest.

Inanis Gloria, quae nullo innixa fundamento, Virtutum alienarum, quasi suarum Fictio mera est, quos possidet, ad Ostentationem, non

ad Aggressionem urget; quia, cum ad vera pericula ventum est, nihil expectant, praeterquam ut vanitas ipsorum detegatur.

Inanis Gloria, quae pro fundamento habet, vel adulationem aliorum, vel Actionem aliquam praecedentem prosperam quidem, sed fortuitam, eos quos possidet, ad inceptum quidem acuit, in mediis autem periculis desertit. Itaque pallent, tremunt, fugiuntque, vitae, quae reparari non potest, prospicientes potius, quam honori, quem resarciri aliquo modo, mendacio forte, posse sperant.

Qui valde sibi videntur periti rerum politicarum, dispositi ad Ambitionem sunt. Quia hujusmodi peritiae, nisi in negotiis publicis, honor perit. Itaque Oratores eloquentes facile ambitiosi fiunt; nam Eloquentia, tum sibimet ipsis, tum aliis habetur pro Sapientia.

Pusillanimitas cunctatorem facit, qui rerum gerundarum tempora plerumque perdit; quando enim deliberatum est, quantum permitit gerendae rei necessitas, si quid factu optimum est, non appareat, certum est, non multum interesse, utrum hoc, an illo modo feceris; & per consequens rerum magnarum occasiones, pensitando nugas, amittuntur.

Frugalitas (quanquam in homine privato Virtus) illis quibus ea gerenda sunt quae multorum hominum vires simul postulant, aptitudinem adimit. Conatum enim debilitat, qui nutriri & conservari Præmio debe.

Eloquentia, cum Blandiloquentia amicos acquirit quibus confidatur; quia illa, ut Sapientia apparet, hæc, ut Amor. Illis si adjungatur existimatio militaris obedientiam acquirit. Nam qualitates illæ duæ priores contra periculum ab ipso, posterior contra periculum ab aliis Cautio est.

Ignoratio causarum disponit, vel potius cogit ad consilium sequendum, & Authoritatem aliorum. Omnes enim, quorum interest, veritatem scire, si propriis consiliis non acquiescant, aliorum, quos se Sapientiores esse putant, nec cur fallerent, vident, consilia sequuntur necessarii.

Ignorare quid verba propriè significent, sive quod idem est non posse rectè Intelligere, facit, ut veritatem & falsitatem, atque etiam verba nihil significantia ab aliena sumamus authoritate. Neque enim error, neque contradicìo verborum sine perfecto Intellectu potest detegi.

Ab eadem causâ proficiscitur, ut sine studio & intellectu claro, distinguì non possit inter unam actionem multorum hominum, & plures actiones unius multitudinis. Exempli causâ, differentia magna est inter actionem Senatorum Romanorum omnium unam, cum interficerent Catilinam, & plures actiones Senatorum illorum, qui interfecerunt Casarem. Itaque qui parum intelligunt verba, pro Actione populi, sàpenumero accipiunt Actiones quae fiunt ab hominum multitudine, quamquam ab unius forte instigatione natas.

Ignoratio causarum & constitutionis primae Iuris, Æquitatis, Legis, & Iustitiae facit, ut homines pro suarum actionum regula sequantur Consuetudinem, & Exempla temporis praeterti; putantque Injustum nihil aliud esse, quam quod puniri consuevit; justumque esse quod aliquando impune fuit, quasi pueri, qui boni & mali moris aliam regulam nullam habent, praeter Parentum & Magistrorum correctiones. Pueri tamen sua regula constanter semper uti sunt; homines autem adulti à consuetudine ad rationem, & rursus à ratione ad consuetudinem, quoties volunt per contumaciam provocant, rationemque oppugnant, quoties ipsorum commoda oppugnat ratio. Doctrina ergo Iusti & Injusti perpetuo disputatur tum Scriptis tum Armis; doctrina autem Linearum, & Figurarum non disputatur; quare? Quia in doctrina hac, quænam sit veritas (quia nullius ambitionem, lucrum, aut cupidinem impedit) pauci curant. Nam si Propositio hæc Euclidis, Tres Anguli Trianguli equales sunt duobus rectis, utilitati eorum, qui dominabantur contraria fuisse; non dubito quin illa, si non disputata, suppressa tamen fuisse.

Ab Ignoratione Causarum remotarum, fit ut eventus omnes imputent homines Causis immediatis & instrumentalibus; causas enim alias nullas vident. Itaque quandoconque onerantur ære Publico, iras exonerant in Publicanos, id est Conductores, Exactores, aliosque reedituum publicorum Ministros, iidemque reprehensoribus publici regiminis sese aggregant; cumque criminis se immerserint, una cum illis Authoritatem ipsam Supremam oppugnant, vel metu supplicii, vel quia ignosci pudet.

Ignoratio Causarum Physicarum Credulitatem gignit, eo usque aliquando, ut ea credantur, quæ sunt impossibilia. Nam quæ sunt, & quæ non sunt impossibilia, non omnes norunt. Credulitas autem, quia maxima pars hominum in congressibus auscultari sibi amat, Credulum mendacem plerumque facit: Itaque Ignorantia ipsa sine alia pravitate hominem non solum ad mendacia credenda, sed etiam ad narranda, & quandoque etiam ad excogitanda aptum reddit.

Futuri temporis Sollicitudo ad causarum investigationem homines adigit; quia causarum cognitio, rerum praetituarum, rebus praesentibus lucem praeferre solet.

Caulas cognoscendi Amor hominem ab effectus consideratione ad quærendam causam acuit, & rursus causam causæ, & sic deinceps, donec ad cogitationem hanc veniatur, Caulam aliquam esse æternam, sive qua prior nulla esse potuit. Adeo, ut, qui profundè in rerum naturalium contemplationem se immerserit, impossibile sit quin iade disponatur ad credendum unum esse Deum & Æternum, quamquam ideam naturæ divinæ, animo concipere non possit. Sicut enim homo, qui cœcus natus est, etsi audierit dicentes alios, se ad ignem calefieri, ducaturque ad eundem ignem, ut & ipse calefiat; facile cognoscet, esse aliquid eo loco, à quo ipse calefit, quemque homines Ignem vocant; cui autem rei similis sit, imaginari, aut Ideam ignis, qualem videntes habent, habere non potest. Ita homo, à contemplatione ordinis rerum visibilium, earundem causam aliquam esse, quem Deum appellant certus est, nec tamen Imaginem, aut Phantasma ejus inde aliquod animo concipere potest.

Etiam, qui de rerum naturalium causis, parum aut nihil solliciti sunt, illis tamet metus quidam inest, ortus ab eo ipso, quod an sit potentia aliqua necne, qua juvari aut laedi possunt, ignorant; atque ab eo metu proclives sunt ad Suppositionem & Fictionem variarum Potentiarum invisibilium, metuuntque sua ipsorum Phantasmata, invocantque in rebus adversis, laudantque in prosperis, & faciunt denique Deos. Atque inde factum est, ut homines à Phantasmatibus suis innumerabilibus, innumerabiles creaverint sibi Deos. Merus autem hic invisibilium Semen est ejus, quam quisque in seipso Religionem, in illis autem, qui diversè metuunt, coluntque Superstitionem.

Religionis Semen hoc; cum à pluribus animadversum fuerit, à quibusdam cultum, & in Leges formatum est, opinionetque de causis rerum futurarum variæ adinventæ sunt, quibus putabant, optimè fieri posse, ut alii servire sibi inducerentur.

C A P V T X I I.

De Religione.

Cvm neque signum neque fructus Religionis nisi in solo homine animadversum sit, non est dubitandum, quin Religionis Semen in homine solo sit, consistatque in aliqua qualitate (aut saltem in aliquo ejus gradu) homini propria.

Primo autem naturæ, humanæ proprium est, Causas investigare eventuum quos vident, alii magis, alii minus, sed omnes, quatenus possunt causas investigant propriæ fortunæ sive bonæ sive malæ.

Secundo, homines omnes, si aliquus rei Principium viderint, concludunt statim, eandem rem Causam habuisse, quæ effecit, ut inciperet eo tempore potius quam alio.

Tertio, quia brutorum animantium felicitas in fruitione consistit voluptatum sensualium, ut quæ propter tarditatem ingenii consequentiarum dependentiarumque ordinem non observant; Homo autem, quæ causâ, quem effectum producit animadvertit, & quæ res antecessit, & quæ consecuta est, memoria tenet; etiam quando causarum verarum inscius est, causas supponet, quas ipse imaginatur, vel suggerunt alii, quos seipso Sapientiores esse arbitratur.

Ab his Naturæ humanæ proprietatibus nascitur Anxietas. Rerum enim omnium quæ hactenus contigerunt, aut postea contingent, causas esse Homines certò sciunt, conantibusque mala quæ metuunt accere, & bona quæ cupiunt procurare, temporis futuri sollicitudinem perpetuam evitare impossibile est. Vnusquisque ergo, maximè verò is qui in futurum tempus maximè prospicit, similem Prometheo vitam agit. Nam ut Prometheus (id est, Providentiâ excellens) monti Caucaso (unde satis longè prospicere erat), affixus, quotidian cor devourandum Aquilæ præbuit, ita ut quantum noctibus reficiebatur, tantundem interdiu consumeretur; ita Cor hominis in longitudinem nimiam prospicientis, à metu Mortis, vel egestatis, vel calamitatum, vel curis. aliis mordacibus sine intermissione, præterquam insomno, roditur.

Metus hic perpetuus, qui genus humanum in causarum ignorantia, quasi in tenebris comitur, Objectum habet necessariò aliquod. Quia ergo fortunarum suarum causam aliàm homines non vident, nihil est quod accusare possunt, præter Potentiam aliquam, & Agentem invisibilem. Atque hinc fortasse erat, quod veterum Poëtarum aliquis, Deos primos à Timore factos esse dixerint. Id quòd de Diis (id est, de multis Ethnicorum Diis) verum est. Agnitió verò Vnicí, Aeterni, Infiniti, Omnipotentis Dei ab investigatione causarum, Virtutum operationumque corporum naturalium, quam à Curâ futuri temporis, facilius derivari potuit. Nam qui ab Effectu quocunque quem viderit, ad Causam ejus proximam ratiocinaretur, & inde ad illius Causæ Causam proximam procederet, & in Causarum deinceps ordinem profunde se immergeret, inveniret tandem (cum veterum Philosophorum sanioribus) unicum esse primum Motorum, id est,

unicam & æternam Rerum omnium Causam, quam appellant omnes Deum; atque hoc sine omni fortunarum suarum cogitatione, quarum sollicitudo & Metum gignit, & ab inquisitione Causarum naturalium Animum avertit, simulque tot Deorum singendorum occasionem præbet, quot sunt sere, qui eos singunt.

Quod ad Deorum materiam sive substantiam attinet, cogitare aliam vix potuere quam qualem putaverunt esse substantiam Animæ humanæ. Animæ autem humanæ substantiam talem esse arbitrati sunt; qualis est Hominis, vel aliorum Corporum, in somnio vel speculo apparentium species; quam nihil esse aliud præter Phantasma nescientes, substantiam realem esse crediderunt, sed tenuem, & propterea eam Spiritum vocabant. Sunt autem Spiritus Corpora tenuissima. Tales fuere Ethnicorum Agentes invisibles, nimirum Dii & Dæmones; sed quia modò apparere, modò evanescere solebant, more Phantasmatum, spectra & Vmbras, quam Spiritus & substantias nominare maluerunt. Corpora tamen esse putabant. Quod autem res eadem & Spiritus sit & Incorporea intelligi non potest. Spiritus enim loco & figura, id est Terminis & magnitudine suâ aliquâ determinatur; & proinde Corpus est, utcunque tenue & insensile. Illi igitur qui meditatione propria in cognitionem venerunt unius Infiniti, Omnipotentis & Æterni Dei, maluerunt illum supra intellectum nostrum Incomprehensibilemque esse confiteri, quam Naturam ejus per Spiritum Incorporeum (præter Scripturæ authoritatem) definire, & deinde confiteri Definitionem illam non esse intelligibilem: Sed Deum esse Spiritum Incorporeum dixerunt fortasse non Dogmaticè, ut Naturam Divinam per ea verba comprehenderent, sed ex intentione piâ Deum Attributo aliquo honorandi, quod Corporum visibilium crassitudinem omnem à Deo removerent.

Deinde, quâ viâ Invisibilia illa Agentia effectus suos producerunt, id est, quibus causis secundis utebantur, ii qui quid sit Causam esse nesciunt (id est, maxima pars Hominum) penitus ignorabant; neque aliter conjicere potuerunt, quam ex observatione & memoria ordinis, quo tempore præterito una res aliam antecessit vel consequuta est, quamquam nullam inter Antecedentia & subsequentia connexio nem viderint. Itaque à similibus præteritis similia expectabant futura, sperabantque bonam, aut malam fortunam ab illis rebus quæ nihil omnino speratis contribuebant. Sic Atheniensis propter res ad Naupactum à Phormione contra Lacedæmonios bene gestas, illo mortuo, alium elegerunt Phormionem. Item Romani propter res in Africâ contra Annibalem fœliciter gestas à Scipione, in eâdem

Africà Imperatorem elegerunt contra Cæsarem alium Scipionem, ambo infœliciter. Idem aliis locis & temporibus factitatum est. Fortunam suam alii (post duos vel tres casus similes) personæ alicui astanti, vel fortunato infortunatove loco tribuerunt. Alii verbis quibusdam prolatis, quas Incantationes vocant, tantam virtutem ascribunt, ut Panem in Hominem, Quidlibet in Quodlibet mutari posse putent.

Tertio, Cultus qui Potentiis invisibilibus, dictante solâ Naturâ, exhiberi potest, alius non est quàm quo homines superiores suos colere contueverunt; nempe signa Honoris & Reverentiae, ut Dona, Preces, Gratiae, Submissio, Alloquia & Gestus decori, & hujusmodi alia. Nam Sacrificia cruenta dictamen Naturae non sunt, ut quae ab initio ad Sacrificatores alendos à Civitatibus instituta erant. Neque Cultus naturalis videtur esse Injuriandum, quia extra statum Civilem Iuramento non est locus. Ratio naturalis Cultus alios quàm quos dixi non suggerit, sed quicquid, ultrà est, Legibus relinquit singularum Civitatum.

Postremò, Quod ad modum attinet, quo Agentia hæc invisibilia hominibus præterita, futura, prospera & adversa indicant Natura nihil dictat. Itaque futura ex præteritis conjicent; simile ejus quod Effectum aliquem aliquoties anteverit, pro prognostico habent, Effectum similis sequuturi.

In his autem quattuor rebus, Metu Spirituum, Ignorantiâ Causarum secundarum, Cultu eorum quæ timent, & sumptione fortuitorum pro prognosticis, consistit Religionis semen naturale, quod per hominum Phantasias, Iudicia, Passiones & Consilia diversa, adeo diversas produxit ceremonias, ut quae Lege in una Civitate comprobantur, in aliâ derideantur.

Semina autem hæc à duobus Hominum generibus culturam nacta sunt. Primum genus est eorum, qui secundum suas ipsorum phantasias, Religionum authores extiterunt. Alterum, eorum, quibus ab ipso Deo, præcepta & præscripta Religio suit. Vtrorumque autem consilium erat initiatos suos sibi reddere obedientiores. Illorum Religio pars Politicæ, Horum Politica pars Religionis est, & Præcepta continet, qualia illis conveniunt qui in Civitatem Dei admittuntur. Illorum Religiones à Legislatoribus Gentium, Horum Religio ab Abrahamo, Moïse, & Iesu Christo, qui Regni Cælorum Leges nos docuerunt, instituta est.

Quod ad Agentium invisibilium nomina attinet, nihil est, si modo nomen habeat quod ab Ethnicis aliquibus pro Deo aut Dæmone hab.

bitum non sit; neque res aut locus quem non ab aliquo Spiritu animatum, habitatum, sive occupatum finxerint aliqui.

Mundi materia informis Deus habebatur, dictus Chaos. Caelum, Terra, Oceanus, Planetae, Ignis, Venti totidem Dii.

Viri, Feminae, Aves, Crocodilus, Vitulus, Canis, Anguis, Porrum, Caepe, deificata. Omnia serè loca Daemonibus plena erant; Campestria Panibus & Paniscis; Silvae Fannis & Nymphis. Omnis Fluvius & Fons Daemonem habebat cognomen; Vnaquaque Domus suum Larem; Vnusquisque Homo suum Genium. Plenum erat Daemonibus Infernum; Larvae, Lemures, Vmbrae mortuorum omnibus serè locis. Etiam Accidentibus divinitatem attribuerunt, tempora ædificabant, ut Tempori, Diei, Nocti, Paci, Concordiae, Amori, Contentioni, Victoriae, Virtuti, Honori, Sanitati, Rubigini, Febri; quae cum optarent aut metuerent, invocabant, quasi impendentes capitibus Deos. Etiam Ingenia propria invocabant nomine Musarum; Ignorantiam propriam nomine Fortunae; Luxuriam propriam nomine Cupidinis; Iram propriam nomine Furiarum; Pudenda propria nomine Priapi; proprias denique Pollutiones Incubis & Succubis imputaverunt. Adeo ut nihil esset de quo ut de persona Poeta loqui potuit, quod ab illis aut Deus aut Daemon non crederetur.

Iudem Religionis Gentium authores, cum Religionis fundamentum animadvertissent esse Causarum ignorationem, & inde innatum hominibus morem fortunas suas Causis adscribendi, nihil ad Effectum attinentibus, obtrudere ignorantibus auti sunt pro Causis secundis secundos quosdam & ministrantes Deos, Fæcunditatem Veneri, Artes Apollini, Ingenium Mercurio, Ventos Æolo, aliosque Effectus Diis aliis ascribentes. Adeo ut quot sunt rerum agendarum genera, tot ferè veteres Ethnici habuere Deos.

Etiam ad Cultum divinum quem Natura dictat, nempe Oblationes, Preces, Gratiarum actiones, cæterasque antedictas iudem authores Imaginum tum pictarum & sculptarum, tum fusarum adorationes addidere, eo sine ut Populus, id est Ignorantium multitudo Deos ipsos in istis Imaginibus habitare existimaret, & Agris, Templis, Reditibus & Sacerdotibus donaret; quae omnia Sacra habebantur, id est, solius Sacerdotis commodo destinata, ut Cavernae, Luci, Sylvae, Montes, Insulae integræ quae illis consecratae erant. Diis autem istis non modò varias formas ut Hominum, Bestiarum, Monstrorum, sed etiam omne genus Passionum & Facultatum carnalium, ut Sexum, Sermonem, Cupidinem, Generationem (generationem

tionem non modò mixtione inter se Deorum, unde Dii, sed etiam mixtione Deorum cum Hominibus, unde Hybridæ orti, ut Hercules & Bacchus) attribuerunt. Etiam eosdem Deos Adulteros, Fraudulentos, Fures, omnibusque aliis vitiis conspurcatos faciebant, natis à Potentiâ, & quæ Leges humanas, potius quam honorem videntur violare.

Postremò, ad Prognostica Futuri, quæ præter experientiam Praeteritae naturaliter nulla sunt, neque supernaturaliter, præter revelationem divinam, iudem authores Religionum Ethnicarum fabulas excogitantes, & colloquia cum Diis simulantes, innumera addiderunt genera Divinationum; hominibusque persuaserunt, præcognituros se fortunas suas ex Responsis absurdis, vel ambiguis Sacerdotum in Delphis, Delo, aliisque locis, propter Oracula celebribus, Responsis quæ ad eventus contrarios accommodari possent propter ambiguitatem, vel propter mentem Vatis à Vaporibus perturbatam (id quod in locis cavernosis mirabile non est) absurdis; vel ex foliis lybillarum, quarum libri aliquot à Civitate Romanâ (quanquam libri qui eo nomine nunc extant videntur subsequentium temporum figmentum esse) pro Vaticiniis habiti sunt; vel ex hominum mente captorum deliriis, qui dicebatur Enthusiasmus. Hæc omnia Theomantia dici posunt. Deinde, futura prædicebant ex aspectibus stellarum, quæ Horoscopia erat; vel ex suo cujusque Metu vel Spe, quod Præfagium & Thumomantia appellabatur; vel ex prædictionibus Sagrarum, quam (propter fæta cum mortuis colloquia) Necromantiam dicebant; vel ex Volatu aut Pastu Avium, quod erat Augurium; vel ex Animalium cærorum Extis, quæ Aruspicina erat; Etiam ex quolibet Somnio, ex Crocitatione Corvorum, ex lineamentis Vultus & Manuum, ex quolibet Voce fortuitâ, ex quolibet insolito Accidente. Adeo facile est, cujus ignorantiam molliter tractare didiceris, quocunque velis ducere.

Fundatores ergo Civitatum, & Legislatores gentium primi, quibus Populum in obedientia continere consilium erat, sedulò proverberunt, Primò, ut præcepta Religionis non ab ipsorum ingenio, sed ab aliquius Dei vel Dæmonis dictamine Populus profecta esse crederet, vel seipsos melioris naturæ homines esse quam cæteros eo fine, ut Leges suas libentiùs acciperent. Sic Numa Pompilius Religionis Romanæ Ceremonias Nymphæ Egeriæ, Mahometes Religionem suam Spiritui Sancto (apparenti in forma Columbae) imputavit. Sic Péruviæ Rex primus, se & Vxorem suam à Sole genitos esse jactitavit. Secundò, ut crederent, quæ Legibus vetita erant, eadem omnia

Diis suis displicitura esse. Tertio, ut Ceremoniis ritè accurateque peractis placari Deos, neglegitis irritari crederent, adeoque Bellerum casus adversos, Pestes, Terræmotus, singulariumque calamitates Cultui neglecto, aut Ceremoniæ alicui prætermittæ imputarent. Quamquam autem apud Romanos veteres ea negare, quæ de Gaudiis & Poenis post hanc vitam à Poëtis scripta erant, non prohiberetur, & multi magni gravissimique viri ea publicè deriderent, Fides tamen illa magis quàm contraria lèmper alebatur.

Per has, similesque Institutiones, ad finem suum, nempe Pacem Civitatis, hoc saltæm obtinuerunt, ut Populus calamitates suas errori alicui, vel neglectui in agendis Sacris, vel propriis Legum transgressionibus attribuens, minus contra Restores suos incitaretur, Ludis, Pompisque Dierum Festorum contentus. Itaque ne statum conturbaret, nulla re præter Dies Festos & Panem indigebant. Omnem igitur Religionem Romani, Terrarum serè omnium Domini, quæ non habebat aliquid in se Regimini Civili contrarium, facile tolerabant; neque ullius Gentis Religionem Romæ vetitam esse legimus præterquam Iudæorum, qui (cum essent jamdudum sub Regnum Dei) mortali Regi obedere illicitum esse crediderunt. Patet ergò, Religionem apud Ethnicos Politiae suæ partem fuisse.

Vbi vero per revelationem supernaturalem plantavit Religionem Deus, ibi etiam Regnum sibi condidit peculiare; subditisque suis Leges dedit, non modò circa Officia eorum erga seipsum, sed etiam erga se invicem. Manifestum ergo est, in Regno Dei Politiam & Leges Civiles omnes, Religionis partem esse; ideoque distinctionem Dominii Temporalis & Spiritualis in Regno Dei nullam fuisse. Deus Terrarum quidem omnium Rex est; Nil tamen prohibet quin Gentis alicujus peculiari modo Rex esse possit; nulla enim istic incongruitas est. Totius Exercitûs Imperator, peculiarem tamen sibi habere potest Cohortem aut Centuriam. Sed de Regno Dei tum per Pactum, tum per Naturam súius dicetur infra.

A constitutione Religionum apparent etiam modus, quo rursus in Principia sua prima resolvuntur, nempe in agnitionem Divinitatis; sive Potentiae supernaturalis simpliciter; quæ agnitiio nunquam ita aboleri potest, quin inde novæ Religiones (si Cultores accesserint idonei) germinaturæ sint.

Cum enim Religio omnis formata, ab initio fundata sit in fide quam habet uni alicui Personæ multitudine hominum, quam Personam non modo virum Sapientem esse, & Benevo'num, sed etiam San'um, & cui Deus voluntatem suam supernaturali modo dignatus.

sit Revelare; necessario sequitur, tunc quando Antistitum Religionis aut Sapientia, aut Benevolentia, aut Sanctitas suspeta sit, aut Revelationis indicium omne deest, ut Religio quam sustentatam vellent, nisi Gladius Civilis prohibeat, rejiciatur.

Existimatio Sapientiae in Doctoribus tollitur quoties credi jubent Contradictoria. Sciunt enim omnes, etiam indocti, qui quid sit Contradictio nesciunt, in Contradictoriis alterum esse fallum. Itaque utrumque credi velle indicium est Ignorantiae, omnemque eorum Doctrinam suspectam reddit. Quanquam enim vera esse possunt quae sunt supra Rationem Naturalem, verum tamen contra Rationem nihil est.

Existimatio Sanctitatis tollitur faciendo dicendove ea, quae Doctorem, quae docet ipsum, non credere indicant. Atque facta & dictalia, quia precedentes in via Religionis procidere aut titubare cogunt, Scanda dicuntur, qualia sunt Injustitia, Cruelitas, Hypocrisia, Avaritia, Luxuria, &c. Si quis enim ea quotidianie faciat, quae ab his exurgunt radicibus, quis Potentias Invisibiles illas metuendas esse credet, quibus illi alios terrere vellent.

Existimatio Benevolentiae tollitur, quando non Gregis, sed sua bona quaerunt, id est, quando Credenda praedicant quae credi sibi solis, vel maximè, utilia sunt ad Potestatem vel Divitias comparandas. A quibus enim rebus cuique bonum nascitur, eas res agere censebitur non aliorum, sed sui ipsius causâ.

Postremò, quia unicum est Revelationis Divinae testimonium Operatione Miraculorum, si quis praeter Religionis receptae Articulos, Articulos novos introducere conabitur sine miraculo edito, fides illi praeter eam quam faciunt, Civitatis Leges & Consuetudinis, vel Sanctitas ferè miraculosa, nulla habebitur. Sicut enim in rebus naturalibus vir prudens argumenta naturalia, ita in supernaturalibus signa supernaturalia postulat.

Deficientis fidei causae modo dictae in sequentibus exemplis perspicue apparebunt. Moses qui Populum Israëliticum eduxerat ex Aegypto, dies tantum quadraginta aberat, cum Populus ille per seditiinem, relictio vero Deo qui paulò ante ipsos à servitute exemerat, fabricatoque Vitulo aureo, in Idololatriam Aegyptiorum relaberentur. Rursus, postquam Moses, Aaron & generatio illa quae magnalia Dei viderat in Deserto mortui essent (Iud. 2. 11.) surrexit generatio nova, quae servivit Baal. Itaque miraculis deficientibus, defecit Fides.

Samuelis filii à Patre Iudices in Bersabe constituti (1 Sam. 8, & 9.)

quia injustè judicaverunt & dona acceperunt, Populus Israëliticus, rejecto Regno Dei, Regem more Gentium poposcerunt. Itaque deficiente Rectorum Sanctitate, unà defecit fides Populi. Etiam quod ad Evangelii prædicationem primam Oracula per Imperium Romanum omnia siluerunt, numerusque Christianorum quotidianè & mirabiliter augeretur, magna ex parte tribui potest Sacerdotum Avaritiae, Spurcitiae, sicutque vaticiniis, vel ad promerendos Reges, vel ne nihil prædicere viderentur, ambiguis. Nec multum dissimili de causâ Ecclesiae Romanae apud Anglos, nonnullosque alios Populos enormis potestas tandem suppressa est; cessante scilicet Pastorum Sanctitate, Populi cessavit Fides.

Eadem Ecclesia, introduxit in Religionem Philosophiâ Aristotelis, innumerâs inde contextuerunt Scholastici Doctrinas sibi invicem repugnantes & contradictorias, Clericorum non modò ignorantiam, sed etiam fraudulentiam detegentes. Quâ causâ altera erat, quare Populus illorum jugum excuteret, Principibus partim volentibus, ut in Anglia; partim prohibere non valentibus, ut in Gallia.

Postremò, inter Articulos Fidei quos ad salutem necessarios declaravit Ecclesia Romana, adeo multi ad Papæ, & suorum in Dominiis aliorum Principum habitantium subditorum Spiritualium emolumentum manifestè tendunt, ut nisi illorum mutua obstaret æmulatio, non minus facile esset Principibus quibuscunque Potestatem illam, etiam sine Bello, ejicere; quam ex Angliâ ejecta fuit. Quis enim, cujus bono creditur Regis authoritatem nullam esse, nisi ab Episcopo coronatus sit, à Christo non esse, causam Ceremoniâe illius in coronandis Regibus, non animadvertit? Regi, si Sacerdos fiat, uxorem ducere non licere; utrum Rex in legitimo Matrimonio natus sit, judicandum esse à Curiâ Romanâ; subditos Regis Christiani ab Obedientiâ Civili absolvi posse, si Hæreticus sit Rex; Regem (ut Chilpericus Rex Galliæ) Regno privari posse; Clericos & Regulares in causâ Criminis à cognitione Civili exemptos esse; Indulgentias, Missas privatas, aliaque multa Populo ad salutem non necessaria, quo tendunt, & quantam ad extinguendam Fidem, etiam vivacissimam, vim habeant, nisi à Potestate Civili & Consuetudine foveretur nemo est qui non intelligit. Itaque Mutationum in Religionibus unam videor mihi causam assignare posse, ingratos Sacerdotes.

C A P V T XIII.

De Conditione generis Humani quantùm attinet ad felicitatem praesentis vitæ.

Tum Corporis, tum Animæ facultatibus adeo æquales inter se produxit Natura homines, ut quamvis alii aliis viribus aut ingenio præstent, si tamen omnia simul considerentur, differentia tanta non est, ut promittere sibi commodi quicquam possit unus, quod alius sperare æque non potest. Quod attinet ad vim corpoream raro invenias hominem ita imbecillum, ut fortissimum non possit interficere, vel dolo, vel conjunctione cum aliis quibus periculum est commune. Quod autem attinet ad facultates Animi (verborum artibus, id est scientiarum Regulis generalibus exceptis, quas pauci & in rebus paucissimis possident, ut quæ nec nobiscum natae sint, nec à Prudentia sine studio acquisitæ) majorem adhuc invenio æqualitatem. Prudentia enim omnis ab Experientiâ est, & omnibus æquali tempore in iis rebus quibus animum æqualiter applicant, æqualiter tribuitur à Naturâ. Id verò quod æqualitatem hujusmodi dubiam videri facit, Opinio tantum est eorum qui plus justo se aestimant. Nam serè unulquisque sapientiorem se esse credit multò quam est quilibet è vulgo, id est, quam est alius quicunque, præter paucos quos propter famam, vel propter consensus cum iplis solet admirari. Ea enim est natura Hominis, ut quamquam alium aliquem seipso eloquentiorem vel eruditiorem esse confiteatur, prudentiorem tamen esse quemquam, non concedet. Ingenium enim proprium à propinquo, alienum à longinquò quisque spectat. Ingeniorum autem æqualitatis argumentum quantùm ad praesens Institutum attinet maximum est, quod unulquisque suo contentus est.

Ab æqualitate Naturæ, oritur unicuique ea quæ cupit acquirendi spes. Quoties ergo duo idem cupiunt, quo frui ambo non possunt, alter alterius hostis sit, & ad finem sibi propositum (quæ est conservatio propria) alter alterum conatur subjugare vel interficere. Itaque cui animus est vicinum aggrediendi, si nihil sit, quo deterreatur præter vim unius hominis, quoties unus aliquis agrum paulò commodiorem possederit, conseverit, plantaverit, inaedificaverit, expectandi sunt ali viribus conjunctionis parati, non modo laboris ejus omnem fructum, sed etiam vitam, vel libertatem sublaturi, idem rursus passuri ipse à se fortioribus.

In tanto, & mutuo hominum metu, securitatis viam meliorem habet nemo Anticipatione; nempe ut unusquisque vi & dolo ceteros omnes tam diu subjicere sibi conetur, quàm diu alios esse, à quibus sibi cavendum esse viderit. Neque hoc majus est, quam & conservatio sua postulat, & ab omnibus concedi solet. Quoniam enim sunt, qui animi & gloriae causâ universum terrarum orbem superare vellet, nisi alii (alioqui modicis contenti finibus) potentiam suam alios invadendo augerent, sed tantummodo se & sua defendere conarentur, sublisteri diu non possent. Itaque Dominii acquisitio per vim unicumque, ut ad conservationem propriam necetaria, concedi debet.

Præterea, in Congressibus, ubi potentia nulla est, quæ omnes coërcere possit, voluptas nulla, sed contra Molestia per Naturam esset. Unusquisque enim tanti à cæteris fieri vellet, quanti ipse sese aestimat, & ad signum omne neglectionis conatur quantum audet (id est ubi nulla extat potentia communis) quantum ad mutuas cædes sufficit ulcisci; scilicet, ut alteri ab alteris majorem sui aestimatio nem à spectantibus exemplo ultionis extorqueant.

Itaque in Naturâ humanâ simultatum inveniuntur tres præcipuæ causæ, Competitio, Defensio, Gloria; quarum prima ad Dominium, secunda ad Securitatem, tertia ad Famam spectat. A primâ est, quod de Lucro; à secundâ, quod de Salute; à tertiâ, quod de Nugis pugnetur; nimium de Verbo, de Riso, de Opinionem, de omni ligno, Parvipendii, sive Ipsorum, sive Cognatorum, Amicorum, Patriæ, Professionis vel Nominis.

Manifestum igitur est, quamdiu nulla est Potentia coërciva, tamdiu conditionem Hominum eam esse quam dixi Bellum esse uniuscujusque contra unumquemque. Consistit enim natura Belli, non in Pugna, sed in tractu aliquo temporis, quo durante, Voluntas Armis decertandi est manifesta. Itaque in naturâ Belli, sicut in naturâ Tempestatum considerandum est Tempus. Nam ut unus Imber non denominat Tempestatem humidam; ita neque Pugna quælibet denominat Bellum. Tempus autem Bello vacuum, Pax est.

Quicquid ergo Bello omnium contra omnes naturaliter adhaeret, idem conditionem hominum, sine aliâ securitate quam quæ à cujusque robore & ingenio expectari potest, necessariâ comitatur. In conditione autem tali locus Industriæ nullus est, quia nullus fruatus. Nullus ergo Terræ cultus, nulla Navigatio, Ædificia commoda nulla, Instrumenta quibus quæ majoribus indigent viribus moveantur, nulla faciei telluris cognitio nulla, Temporum computatio

tatio nulla, nullae Artes, neque Societas; sed quod gravissimum est, mortis violentae metus, & periculum perpetuum, vitaque hominum solitaria, indiga, bruta & brevis.

Illis qui haec non pensitaverunt mirum fortasse videbitur, Naturam homines dissociavisse, & ad mutuam caedem aptos produxisse; & tamen hoc perspicue illatum est ex natura Passionum, & praeterea Experientiae consentaneum. Cogita enim, quando Iter ingredieris, cur Comites quaeris, Arma gestas; quando dormitum is, fores claudis, Arcas obseras, idque legibus & ministris armatis ad omnem violentiam ulciscendam paratis, qualem habeas opinionem de concivibus, de vicinis & de domesticis. Nonne cautela ista tuâ genus humanum aequae accusas atque Ego? Neutri Naturam accusamus. Passiones hominum peccata non sunt, neque quae inde oriuntur actiones, quamdiu, quae illas prohibeat, potestatem nullam qui faciunt, vident; neque enim Lex cognosci potest quae non sit lata; neque ferri, quamdiu in legislatorem consensus non sit. Sed quid hominibus doctis conamur demonstrare id quod ne Canes quidem ignorant, qui accedentibus oblatrant, interdiu quidem ignotis, noctu autem omnibus.

Sed omnium in omnes (inquiet aliquis) Bellum nunquam erat. Quid, nonne fratrem suam Abelem invidia interfecit Cain, tantum facinus non ausurus, si communis potentia quae vindicare potuisset tunc extitisset? Nonne hodie, multis in locis ita vivitur? Americani, excepto quod per familias parvas legibus paternis subditi sunt, quarum familiarum concordia similitudine sola Cupiditatum sustinetur, ita vivunt. Qualis etiam vita hominum esset nulli potentiae communi subditorum, ex vita eorum cognosci potest, quibus Bellum est Civile.

Quamquam autem tempus nunquam fuerit, in quo unusquisque uniuscujusque hostis erat, Reges tamen & Personae summam habentes potestatem, omni tempori hostes inter se sunt. Semper enim alii aliis suspecti sunt, more stantes gladiatorio, armis oculisque intentis, id est castellis & praesidiis ad confinia collocatis, & exploratoribus in hostico latitantibus, quae est conditio Belli. Sed quia subditorum saluti provideri aliter non potest, non sequitur inde miseria illa, quae privatorum hominum libertatem plenam sequutura esset.

Praeterea Bello omnium contra omnes consequens est, ut nihil dicendum sit injustum. Nomina Iusti & Injusti locum in hac conditione non habent. Vis & Dolus in Bello Virtutes Cardinales sunt. Neque sunt Iustitia & Injustitia Corporis aut Animae facultates; nam si essent, homini inesse possent qui in mundo solitarius esset & unicus.

Qualitates quidem Hominis sunt, non autem quatenus Hominis, sed quatenus Civis. Eadem conditioni hominum consequens est, ut nullum sit Dominium, nulla Proprietas, nullum Meum aut Tuum, sed ut illud uniuscuiusque sit, quod acquisivit, & quamdiu conservare potest. Atque haec sufficient dieta de conditione Humanâ merè Naturali; à qua tamen partim à Ratione, partim etiam à Passionibus liberari potuit.

Passiones quibus homines ad Pacem perduci possunt, sunt Metus, praesertim vero Metus Mortis violentae, & Cupiditas rerum ad bene vivendum necessariarum, & spes per industriam illas obtinendi. Pacis autem articulos quosdam luggerit Ratio, quae Leges sunt Naturales; de quibus fusius dicemus in duobus Capitibus proximè sequentibus.

C A P V T X I V.

De duabus primis Legibus Naturalibus, & de Contractibus.

Ius Naturale est Libertas, quam habet unusquisque potentiâ suâ ad Naturae suae conservationem suo arbitrio utendi, & (per consequens) illa omnia quae eò videbuntur tendere, faciendi.

Per Libertatem intelligo (id quod ea vox propriè significat) externorum impedimentorum absentiam.

At Lex Naturalis Praeceptum est, sive Regula generalis Ratione excogitata, quâ unusquisque id quod ad damnum suum sibi tendere videbitur facere prohibetur. Etsi autem vocabulis Ius & Lex promiscue sâpenumerò utantur scriptores, distingui tamen debent. Consistit enim Ius in faciendi vel non faciendi Libertate; sed Lex ad faciendum obligat vel ad non faciendum. Itaque Ius & Lex differunt ut Libertas & Obligatio, quae circa eandem rem sunt inconsistentes.

Quoniam autem conditio hominum (ut præcedente Capite ostensum est) est conditio Belli omnium contra omnes, & propterea unusquisque suâ ipsius ratione gubernatur; & quia nihil est, quod in vita contra hostem defendendâ utile ei aliquando esse non possit, sequitur in conditione hominum Naturali omnium in omnia Ius esse ipsis hominum corporibus non exceptis. Quamdiu ergo Ius illud retinebitur, nulla cuiquam, etsi fortissimus sit, securitas esse poterit. Rationis ergo Praeceptum sive Regula generalis est, Pacem quidem, dum ejus obtinendi spes est, quaerendam esse; quando autem haberi non potest, auxilia undeunque quaerere; & illis uti licitum esse. Regulae hujus pars prima continet legem Naturae primam, Pacem quare & persequere; secunda est Iuris Naturalis summa, Omnibus viis & modis seipsum defendendi Ius unicum esse.

A lege Naturae primâ oritur secunda, Opôrtere unumquemque quoties Paci & defensioni propriae provisum erit, à Iure suo in Omnia, (cæteris idem facere paratis) decedere, contentumque esse eâdem libertate quam cæteris concedi vellet. Quamdiu enim faciendi omnia, quæ vult, Ius retinet, tamdiu Bellum manet. Verum si cæteri Iura sua in omnia deponere recusent, neque ille suum deponere obligatur. Alioqui cæteris in prædam potius se exponere, quod Natura non postulat, quam Pacem persequì putaretur. Atque hæc Lex eadem est cum illâ Evangelii, Quicquid vobis fieri vultis id facite aliis; & cum illâ omnium Gentium, Quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris.

In rem aliquam Ius suum deposit, qui libertate illa se privat quam habet cæteros impediendi quâ minus quilibet eorum Iure suo utatur in rem eandem. Nam qui Iuri suo renuntiat, vel Ius suum transfert, Ius novum quod per Naturam non ante habuit nemini tribuit, quia omnibus in omnia Ius erat; sed cedit ei tantum, eo sine ut Ius quod ante habuit sine impedimento à se orto liberè fruatur, à se inquam orto, non ab alio. Itaque quod alteri accedit ex Iure alieno in se translato, nihil aliud est quàm sublatio impedimentorum à parte solius transferentis.

Deponitur Ius vel simplici Renuntiatione, vel Translatione ad alium. Simpliciter Renuntiat, qui in medium abjicit, nemini tribuens. Transfert, qui certo alicui concedit. Vtrovis autem modo faciat, Ius habentem, quin re utatur, impedire non debet; esset enim hoc suum ipsius actum irritum facere. Injustitia enim Injuria etiam dicitur ex eo, quod (deposito ante Iure) absque Iure impedimentum sit. Est enim in controversiis hominum Injustitia similis ejus, quam in Scholis Absurditatem vocant. Sicut enim iis quæ initio supposita erant contradicere Absurdum; ita quod faciendum voluntariè suscepereis, irritum facere, Injustum appellatur. Modus autem, quo quis Iuri suo Renuntiat vel Ius suum Transfert, talis est; signo, vel signis idoneis voluntariè declarat, tali Iuri se Renuntiare, vel Renuntiasse; vel ad hunc Ius suum se Transferre, vel Transtulisse. Sunt autem Signa illa vel Verba, vel Facta, vel (ut plerumque sit) utraque. Atque hæc sunt Vincula illa quæ non à suâ Naturâ, sed à Metu damni; à Promissi violatione robur habent.

Quotiescunque Ius suum derelinquit quis, vel transfert, eâ causâ id facere intelligitur, ut sibi reciprocè ab eo, cui translatum est Ius aliquod vel aliud bonum accipiat. Nam qui prior transfult, voluntariè

tariè id fecit; Voluntatis autem objectum semper Bonum est aliquod Volenti. Sunt autem res aliquae, quae neque Verbis, neque alii signis transferri aut relinquii possunt, quia cui bono id fecerit, intelligi non potest. Idem de Vulneribus & Incarceratione dicendum est. Secundò, Ius contra vim se defendendi necessario retinetur; Nam qui se defendit, quousque vis progressura est, ignorat. Tertio, finis propter quem Relictio vel Translatio Iuris introducta est, alius non est, quam vitae & mediorum ad vitam conservatio. Si quis ergo Verbis, signisve aliis spoliare se fine; propter quem illis usus esse intelligitur, id seculse voluntariè existimandus non est, sed (per ignorantiam) verborum & signorum illorum vim non intelligens.

Translatio Iuris mutua Contractus dicitur. Differunt autem inter se Ius transferre & Rem transferre, sive tradere. Traditur Res eodem tempore aliquando quo Transfertur Ius, ut fit in Emptione & Venditione, quando alter Pecuniam alter Mercem simul cum Iure Transfert; aliquando etiam Transfertur Ius, antequam Tradatur Res.

Præterea, alter Contrahentium ad tradendam Rem, vel ad Contractum exequendum altero prior esse potest; tunc posteriori Credì sive Fides haberi dicitur; & Promissio ejus Paetum dicitur; & non praetitile, Violatio Fidei.

Quando Translatio Iuris mutua est, Contrahentium autem alter Ius vel Rem transfert, sive Amicitiae vel Officii ab eo cui transfert, vel existimationis causà apud alios, vel ex Charitate, talis Translatio Donatio & Gratia appellatur.

Contractuum Signa expressa, sunt Verba; debent autem prolata esse de Tempore Præsente, vel Præterito, ut Dò, Dedi, Concedo, Concessi. Nam si de Futuro sunt, ut Dabo, Concedam, continent quidem transferendi Iuris promissionem, sed nondum quicquam transferunt.

Contractus Signa per Consequens, interdum sunt Consequentiae Verborum; interdum consequentiae Silentii, interdum consequentiae Actionum, interdum etiam consequentiae Omissionum. In universum autem Signum Contractus per Consequens, est quicquid Contrahentis Voluntatem Contrahendi satis indicat.

Verba sola, si de Futuro sunt, Donationis Signum idoneum non est. Nam Verba hæc Cras dabo, significant nondum Dedisse, & proinde Ius nondum Translatum esse, sed Manere. Sin de Præsenti, vel Præterito sint, ut Do, vel Dedi habendum Cras, tunc Ius Crastinum recte Transfertur, idque Vi Verborum, et si Voluntatis Signum aliud nullum sit. Magna enim differentia est inter Volo hoc tuum esse Cras, & Cras tibi hoc Dabo. Nam illic Volo, Præsentem & certam Voluntatem; hic Futuram, id est incertam, id est, nullam indicat; quia Voluntatis sue Cratiae dominus nemo est. Illic ergo Ius de Præsente debeit intelligi.

Athlotheta in certamine Cursus pervenienti ad metam primo, præmium promittit Verbis de Futuro; debitum tamen illi præmium est, quamquam gratis datum, quia nisi id voluisset Athlotheta, illos ad certamen non invitasset.

In Contractibus etiam Ius transit per Verba de Futuro, nempe ubi Translatio Iuris mutua est. Nam qui promisit, ideo Transferre Ius suum velle intelligitur, quia Bonum propter quod promisit jam acceptit. Alioqui is qui promisit præstiturus non esset. In Emptione ergo & Venditione, aliisque Contractibus, Promissio tantum valet, quantum Pactum.

Qui in Contractu prior præstat, præstationem alterius facit debitam. Sic in certamine, vel quando projiciuntur Nummi præripienti habendi, præmium illud victori, vel præripienti iure proprium est. Nam in ipsa certaminis indictione Ius Transfertur.

Verum, si Contractus fiat, quo nentes Contrahentium statim præstare obligantur, sed ad diem certum Futurum, Pactum illud in merâ conditione Naturae, id est in Bello, si quæcunque interveniat suspicio de præstando, invalidum est. In Civitate non item. Nam qui prior præstat, in casu priore incertus est, an præstiturus sit alter; in Civitate certus est, quia est qui cogat. Itaque nisi Potentia communis aliqua sit coërciva, is qui prior præstat seipsum hosti prodit, præter Ius Naturale se & sua defendendi.

Suspicionis autem, quæ Pactum invalidum reddere possit causa debet esse aliquid quod Pactum sequitur, signumque sit Voluntatis non præstandi; alioqui Pactum irritum facere non potest. Quod enim impedire non potuit quin promiseris, impedire non debet quin promillum præstes.

Qui Ius aliquod transfert, etiam usum rei, quantum in se est, unà transfert. Ut qui agrum vendit, herbam & quodcunque agro innascitur vel inaedificatur simul vendit; Et qui Molendinum vendit, aquam, quâ agebatur, avertere non debet. Et qui Regendi summam Potestatem alicui transferunt, intelliguntur iudem Ius dedisse exigendi Pecunias ad Milites alendos, & creandi Magistratus & Ministros publicos.

Pacisci cum Brutis, quia Sermone carent, quo Voluntates significare possunt, impossibile est.

Pacisci cum Deo, nisi mediante aliquo, quem Deus alloquatur,

vel locum Dei teneat, impossibile est; aliter enim, an Deus etiam pactus sit, nec ne ignoramus. Itaque qui vovet Deo aliquid, quod contra Legem Naturalem sit, frustra vovet, quia illicitum est; Sin Lege Naturali mandatum sit frustra est, quia Vovens, non Voto suo, sed Naturae Lege obligatur.

Materia, sive objectum Pactorum semper aliquid est, de quo deliberari potest, propterea quod Deliberatio, quae est actus Voluntatis, intelligitur semper de futuro, & de eo, quod à Pacifcente fieri possibile existimatur.

Itaque Promittere ea, quae Impossibilia esse scimus, Pacisci non est. At si contingat, post Impossibile esse, quod credebatur Possibile, Pactum validum est, obligatque ad praestandum (non rem Promissam) sed tantundem; sin hoc quoque sit Impossibile; ad conatum praestandi quantum potest.

Pactis liberamur duobus modis, si praestiterimus, vel si condonatum sit. Est enim Praestatio omnis Pacti terminus naturalis; Condonatio autem est Libertatis restitutio, sive remissio Iuris obligacionem constituentis.

Pactum etiam si Metu extortum sit, in conditione tamen hominum naturali validum est; ut si paciscar cum hoste, servandae vitae causâ, pecuniam dare, praestare teneor. Contractus enim est, in quo alter Ius in Vitam, alter in Pecuniam transfert. Itaque ubi nulla Lex alia sit (ut in conditione naturali) quae Praestationem prohibeat, Pactum validum est. Sic bello captus, si libertatem eâ conditione accepit, ut pretium redemptionis post solvat, solvere obligatur. Etiam Princeps cum Principe fortiore, si Pacem incommodam Metu secerit, observare debet, nisi (ut supradictum est) causa aliqua nova & justa oriatur, quae excuset. Item in Civitate, si à Latrone vitam redimere promisitâ pecunia coactus fuero, praestanda pecunia est, nisi Lex Civilis prohibeat. Quicquid enim facere licitum est non obligato, idem licite pacisci possum propter Metum. Quod autem licitum est pacisci, illicitum est non praestare.

Pactum prius posterius invalidum reddit. Iure enim quod quis transtulit hodie, cras carebit.

Si quis se seipsum non defensurum esse contra vim paciscatur, Pactum invalidum est. Nam (ut ante ostensum est) Ius se defendendi contra Mortem intentatam, vulnera, incarceratorem (quorum fugiendorum causâ Ius in omnia naturali depositum est) deponere nemo potest. Nam etsi aliquis recte pacisci possit sic, Nisi hoc vel illud fecero occide, pacisci tamen non potest sic, Nisi hoc vel illud fecero, occisuro non resistam. Eligit enim homo naturaliter minus malum, id est periculum a resistentiâ, potius quam malum majus, nempe Mortem certam. Atque haec norunt omnes qui condemnatos sive ad carcerem, sive ad Mortem armati ducunt.

Si quis pacificatur seipsum accusare, nisi certus veniae fiat, Pactum invalidum est. Nam in conditione Naturae ubi non sunt Iudicia, nullus est accusationibus locus. In statu autem Civilis, accusationem sequitur supplicium; cui, cum sit vis, nemo obligatur non resistere. Idem verum est de accusatione eorum quorum condemnatione conjicimur in Miseriam, quales sunt Pater, Vxor, aliique Necessarii; testimonium enim eorum, utpote invitus dictum a Naturâ ipsâ corrumpi praesumendum est, neque ergo recipiendum. Neque accusationes expressae per tormenta pro testimoniis habenda sunt: Tormenta enim explorationi tantum inserviunt, & quicquid tortus constitetur, ad relaxationem cruciatuum spectat, non ad torquentium instructionem. Sive enim vera sive falsa confessione se expedit, Iure id facit, Iure inquam vitam propriam conservandi.

Verba per se (ut ante dixi) homines ad Pactorum praestationem constringendi vim non habent. Duo autem ei rei auxilia tantum sunt, nimirum Metus Damni a violatione Pacti, vel quia fallere (ut signum Impotentiâe) dedignentur. Posterior haec causa Generositas adeo rara est, ut in rationes venire non debeat. Solus Metus considerandus est, isque duorum generum, quorum alter est Metus Potentiarum invisibilium, alter Metus Potentiâe humanæ; & prior quidem Metus est majoris Potentiâe; posterior autem major Metus. Metus prior a sua cujusque Religione est, ineratque hominibus ante omnem Societatem Civilem. Posterior Metus cum Civitatibus natus est; sed ad cogendos homines ad Pactorum praestationem non sufficit. In conditione enim Naturae differentia Potentiarum non discernitur, nisi per eventum Belli. Itaque ante Societatem Civilem, & quoties Societas Civilis per Bellum interrumpitur, nihil est, quo Pacta confirmari contra Cupiditates hominum melius posseunt, quam Metus Agentis invisibilis, quem vocant omnes Deum, diversis Ritibus adorantes. Ad firmanda ergo Pacta Pacifcentibus necessarium visum est, ut per Deum quem metuebant Pacta sua se praestituros esse jurarent. Iuramentum autem est Promissione adiuncta formula Orationis, qua qui promittit, nisi promissum praestiterit, Deum Vtorem invocat. Formula apud Romanos hujusmodi erat, Mactet me Iupiter, sic ut ego macto hanc bestiam; & apud nos, Hoc faciam ita me juvet Deus. Atque haec faciefaciebat cum Ceremoniis Ritibusque unusquisque Religionis propriæ, ut tantò magis à Iuramenti violatione deterreretur.

Constat hinc, Iuramentum alià formà juratum, quàm quæ est secundum Religionem Iurantis, insfirmum esse. Constat item Iuramentum non esse, nisi per Deum Iurantis. Quamquam enim Ethnicorum aliqui per Reges suos Iurare soliti sunt, simul tamen intelligi Divinum illis honorem à se tribui voluerunt. Iuramenta autem illa non requisita, sed voluntaria, frequenter jurata, Iuramenta propriè dicta non sunt, sed Nominis Divini abusio, nata ex pravâ consuetudine omnia nitium vehementer afferentium.

Constat denique, quodd Obligationi, à Iuramento nihil additur. Pactum enim, si licitum sit, obligat per vim Legis Naturalis sine Iurejurando; sin illicitum sit, ne addito quidem Iurejurando obligare potest.

C A P V T X V.

De Legibus Naturæ aliis.

A Lege Naturæ, quæ impedientia Pacem humanam Iura relinqui jubet, sequitur Lex Naturæ tertia, Praestanda esse Paæta. Nam atque eo Ius in omnia frustra deponitur, manetque omnium contra omnes Bellum.

Atque in hac Lege consistit natura Iustitiae. Vbi enim non præcessit Paætum, ibi Ius nullum est translatum, sed omnia omnium sunt. Nihil ergo est Injustum. Manifesta hinc est Injustitiae Definițio, Injustitia est Pactorum non Praestatio, sive (quod idem est) Fidei datae Violatio. Iustum autem est, quod Injustum non est.

Quoniam autem Paæta Fidei mutuae (ut ante ostensum est) propter Metum unius, ne alter fallat, invalida sunt, et si origo Iustitiae sit Paætum, Paætum tamen non præstare, ubi causa Metus sublata non est, non est Injustitia. Sublata autem non est, manente Iure omnium in omnia. Vocabula ergo Iustum & Injustum ante Potentiam Civilem, quæ Violationem Pactorum ulcisici posset, & cuique Proprietatem suam Paætis acquisitam stabilire, usurpata non fuerunt. Idem intelligitur ex receptâ in Scholis Iustitiae Definitione, Injustitia est Voluntas, constans suum cuique tribuendi. Nam ubi Suum non est, id est, ubi Proprium non est, ibi Injustum nihil est; & ubi Civitas non est, nihil est Proprium. Iustitiae autem essentia consistit in Praestatione Pactorum, quae tunc valida esse incipiunt, quando constituta est Civitas; Itaque Civitas, Proprietas Bonorum, & Iustitia simul nata sunt.

Dixit Inspiriens, Non est Iustitia. Conservationis suae singuli & soli curam gerunt. Rationis ergo est, ut faciant singuli, quicquid eo conducere sibimet ipsis videbitur, id est, Pacta facere vel non facere, custodire vel non custodire arbitrio suo. Pacta facere licitum esse non negat, nec observationem eorum Iustitiam vocari, Violationem Injustitiam. Sed Injustitiam (sublato timore Dei) consistere aliquando posse dicit cum recta Ratione. Regnum (inquit) Dei acquiritur Violentia; quid si ab homine acquiri possit per Violentiam injustam, anne contra rectam Rationem esset, cum impossibile esset, ut inde ullum sibi malum, sed summum bonum sequeretur? Si contra Rationem non est, quomodo contra Iustitiam est? At hujusmodi ratione ortum est, ut ab aliquibus Scelera prospera Virtutes existimaret sint; utque Fides, regnandi saltem causâ violanda esset. Crediderunt Ethnici, Saturnum coelo expulsum à Iove esse, qui Iovem tamen Injustitiae ulorem existimaverunt. Etiam, Iurisprudentium nostrorum aliqui haeredem Regni, et si Proditor sit, statim ac moritur Rex, in Regnum succedere debere. Hujusmodi facinora quocumque nomine appellata contra Rationem (inquit) non sunt; quia omnes omnium Actiones voluntariae tendunt naturaliter ad bonum sibimet ipsis, & maximè rationales sunt, quae eo maximè tendunt. Verumtamen ratiocinatio haec, utcumque speciosa, falsa est.

Quæstio enim non est de Promissis mutuis in conditione hominum naturali, ubi nulla est Potentia cogens; Nam sic Promissa illa Pacta non essent; sed existente Potentiâ, quae cogat, & alter promissum præstiterit, ibi quæstio est, an is, qui fallit cum Ratione, & ad bonum proprium congruenter fallat. Ego vero contra Rationem, & imprudenter facere dico. Primò enim in Civitate, si quis id faciat, quod (quantum Prospici, & Ratione intelligi potest) ad suam ipsius tendit destructionem, quamquam improvisum aliquod accidat, quod eventum felicem efficiat, factum nihilominus fuisse imprudenter, quia improvisum. In conditione autem naturali, ubi unusquisque uniuscujusque hostis est, sine ope Sociorum secure vivere nemo potest. Hominem autem, qui Pacta fallere Rationis esse putat, in Societatem (quae mutuis Pactis ad singulorum defensionem initur,) quis (nisi per inscitiam) admetter, aut admissum retinebit? Quare, aut ejectus peribit, aut quod ejectus non sit, alienae debet inscitiae, quod est contra rectam Rationem. Etiam ipsa Regni Cœlestis Levias.

per Injustitiam acquisiti Suppositio ridicula est; per solam enim Iustitiam acquiri potest.

Præterea, Supposito quod Regnum acquisitum sit per Rebellionem, etiam sic contra rectam Rationem acquisitum erit; tum quia successus tales ab initio incerti sunt, tum quia exemplo suo docentur alii tantundem audere contra ipsos. Pactorum ergo observatio, Rationis præceptum est, id est, Lex Naturalis.

Sunt alii, qui Præcepta, quæ ad conservandam vitam praesentem conducunt, Leges Naturæ esse negant, sed illa quæ ducant ad felicitatem Vitæ æternæ; ad quam conducere aliquando dicunt Pactorum violationem, quæ violatio propterea Iusta est. Atque hi sunt, qui Pietatis opus esse dicunt, Reges suos praetextu Religionis Bello persequi, deponere & interficere. Sed quoniam statûs humani post mortem Scientia nulla est, sed tantummodo Fides, hominibus certis habita, dicentibus se id Scire supernaturaliter, vel accepisse ab aliis supernaturaliter scientibus, & sic alii ab aliis ascendendo, Violatio Pactorum juxta illorum sententiam non Legis Naturalis, sed supernaturalis violatio est. Legem autem supernaturalem habemus nullam praeter Scripturam Sacram. Ea autem Obedientiam Regibus praestare, & Pacta observare passim præcipit.

Alii rursus, Pacta observanda esse concedunt, praeterquàm cum Hæreticis. Sed hoc quoque iniquum est. Nam si vitium Personæ satis causæ sit Paeti violandi, satis etiam causæ debebat esse non Paciscendi.

Iustum & Injustum vocabula, aliud Hominibus, aliud Aetionibus attributa significant. Hominibus attributa Morem vel Habitum significant, ut Virtutem aut Vitium. Sic Homo cui constans est voluntas Ius suum unicumique tribuendi, et si Actiones ejus aliquando Injuste fuerint, ipse tamèn Iustus est, modo Iustitiam amet, vel quod Injuste fecerat, etiam si clam sit, ipse damnet, factum nollet, damnum, si quod factum sit, resarciat quantum potest. Injustus contra est, qui Iustitiam negligent, et si Metu, vel alia causâ sinistrâ nemini unquam Injuriam fecisset; Id quod Iustitiam veram & facere, & condire solet, & est Animi generositas quaedam quicquam fraudi & persidiae deberi dedignantis. Iustitia autem Actiones denominant hominem (non Iustum sed) Sontem; ut contra Injustitiae Actiones, id est Injuriae, non Iustum, sed Sontem.

Præterea, Injustitia Hominis est Animi ad Injuriam faciendam Habitum, Injustum faciens etiam ante quam facta sit Injuria propter voluntatem faciendi, Sed Injustitia Actionis Personam aliquam affectam Injuria supponit, nempe illum, qui cum pactum est. Itaque contingent aliquando Injuriam alius, Damnum quod ab Injuriâ est, alius facit, ut quando Dominus debitam alicui solvere pecuniam servum jussit, si Servus non fecerit, Injuria quae Creditori fit à Domino est, quae Domino sit, à Servo est; non enim Servus, sed Dominus cum Creditore pactus est. Similiter, in statu Civilis, debita sibi remittere homines privati possunt; sed Latrocinia non item, quia sunt quasi debita publica, ita ut Injuriæ factae sint Civitati.

Quod Volenti sit, Injuria non est. Nam nisi Pactum sit, ut non faceret, Injuria esse non potest; si Pactum sit, tollitur Obligatio per Voluntatem Obligantis, id ejus quicum pactum est.

Iustitia Actionum dividitur à Scriptoribus in Commutativam & Distributivam; quarum priorem dicunt in proportione Arithmeticâ, posteriorem in Geometricâ consistere; ita ut Commutativam in rerum commutandarum Aequalitate quod pretium, Distributivam in Beneficiorum aequaliter merentibus aequali Distributione consistere dicant; quasi pluris vendere quam emimus Injustum esset. Pretium omnium rerum Contrahentium appetitu aestimatur, pretiumque Iustum est in quod ambo Emptor & Venditor consentiunt. Meritum autem (praeterquam quod in Contractibus qui prior praestat, ut alter quoque praestat post, Mereri dici possit) non ex Iure, sed ex Gratiâ est. Distinctio ergo illa, illo quo exponi solet sensu, bona non est. Iustitia Commutativa, propriè est Iustitia Contrahentium, id est, Conservatio pactorum de Venditione & Emptione, de mutuâ Datione & Acceptione; de Conductione; de Commutationibus, aliique Actibus Contrahentium.

Iustitia autem Distributiva est Iustitia Arbitri, qui (quia Fides ei adhibetur) si Fidem servat, utrique parti quod suum est Distribuit; & alia non est quam Aequitas.

Vt ab antecedente Pacto Iustitia, ita ab antecedente Gratia dependet Gratitudo, quae est Lex Naturalis quarta, & comprehendi potest hac Formula: Qui Beneficium gratis datum accipit, conari debet, ne danti justa causa sit Beneficii dati pœnitendi. Nemo enim dat nisi respiciens ad Bonum sibi, propterea quod omnis Actionis Voluntariæ finis Bonum volenti est; quod Bonum si frustra expectandum esset, homines scierint, nullum erit Benefaciendi initium, neque Conscientiae mutuae, neque mutui Auxilii, neque Reconciliationis inter inimicos. Manebunt ergo in conditione Belli. Quod est contra Legem Naturae primam, quae Pacem quaerendam esse dictat.

Lex Naturae quinta est, ut Vnusquisque se commodum ceteris praestet.

Quod ut intelligatur, considerandum est, esse in hominum ad Societatem aptitudine Ingeniorum diversitatem, à diversitate Passionum ortam, non dissimilem ejus, quam videmus in congestis ad Domum ædificandam lapidibus. Sicut enim Lapis, qui propter asperitatem & figuræ irregularitatem plus loci proximis adimit quàm ipse implet, neque propter duritiem complanari potest, ab ædificantibus ut inutilis & molesta abjicitur: Ita etiam homo, qui propter asperitatem Ingenii de rebus contendit, sibi quidem superfluis, vicina autem necessariis, nec (propter Affectuum contumaciam) corrigi potest, è Societate ejiciendus est. Cum enim unusquisque, Naturæ non modò Lege, sed etiam necessitate, Conservationem propriam, & quæ ad eam necessaria sunt conari intelligitur; is qui ob superflua repugnat, Belli sequuturi reus est, facitque contra Legem Naturæ primam.

Lex Naturæ sexta est, Vt Vnusquisque acceptâ temporis futuri Causione, præteritas Injurias pœnitentibus & petentibus condonet. Nam condonare alicui Injuriam, nihil aliud est, quàm Pacem petentibus Pax concessa; Quæ tamen perseverantibus in Inimicitia, non est Pax, sed Metus. Pœnitentibus autem non concessa, signum est Animi à Pace alieni, & proinde contra Legem Naturæ.

Septima est, In Vltionibus non respiciendum esse ad magnitudinem Mali præteriti, sed ad magnitudinem Boni nascituri. Lege hac vetitum est poënam alio consilio infligere, quàm ut qui peccavit emendetur, vel moneantur qui vident ut caveant. Sequitur enim Lex hæc ex præcedente, quæ, quando cautum est de futuro, præteriti veniam dare jubeit. Vlcisci enim, nisi ad futurum Bonum dirigatur, ἐπιχαρενανικὸς est; id est, de Malo alieno vanus & inutilis triumphus; & proinde contra Rationem, & Legem Naturæ, quæ de Vanis & Superfluis contendere prohibet. Violatio Legis hujus Crudelitas appellatur.

Quoniam autem Odii & Contemptus signa omnia ad Pugnam accendunt, octavo loco pro Lege Naturali ponimus, Ne quis alium Facto, Verbo, Vultu aut Gestu Odisse vel Despicere se significet. Lege hac prohibetur Contumelia.

Quæstio de Ordine inter homines in Conditione Naturali nulla est. Distinctio illa introducta est à Lege Civili. Scio Aristotelem lib. 1. Politicorum quasi Principio uti, Estèe alios à Naturâ factos ad Imperium, nimirum, Sapientes (id est, ut innuere voluit Philosophos, qualis ipse erat) alios ad Serviendum (nempe homines corporibus & ingenio duris) quasi Dominium & Servitus non à consensu hominum, sed à differentiâ Ingeniorum originem habuerint; id

quod non modo contra Rationem, sed etiam contra Experientiam est. Quis enim ita stultus est, ut sibi ab aliis imperari mallet, quam a seipso? Etiam quando vi contenditur inter illos qui habentur Sapientes, & illos qui sunt Robusti, priores illi, raro aut nunquam victoria potiuntur. Si ergo homines Naturae aequales fecit, agnoscenda est aequalitas. Sed si inaequales fecit, quia tamen unusquisque unicumque aequalem se esse putat, Pax nisi aequalibus conditionibus non habebitur. Admittenda ergo est Aequalitas, & Lex Naturae nona est Homines omnes inter se Naturae aequales esse. Hujus Legis violatione Superbia est.

Ex hac Legi sequitur decima, ut in Pace ineundâ nemo reservari sibi poscat Ius aliquod, quod cuinquam ceterorum reservatum nolit. Cum enim vitae conservandae causâ, sicut deponi Iura quaedam Naturalia, ita retineri quaedam necessarium est, nempe Ius proprii corporis curandi, Igne, Aquâ, Aëre fruendi, cæterisque sine quibus Homo vivere non potest; si jam plus retinere Iuris postulat, aliquis, quam aliis libenter concessum vellet, facit ille contra Legem praecedentem. Hujus Legis violationem Graeci ολεονεξιαν, Latini Avrogantiam dicunt.

Si in controversiâ Iuris Sententia alicujus Arbitri fidei permittatur, Lex Naturae est, undecima, ut in utramque partem aequus sit. Nam absque eo finiri Lites non possunt. Qui ergo Aequus non est, Litigantibus quantum in eo est Arbitria & Iudicia, & per consequens Pacem ipsam tollit, contra Legem Naturae primam.

Ex hac Legi sequitur duodecima, Quae Dividi non possunt, eorum usum communem esse; idque, si fieri potest, & quantitas rei patiatur, sine restrictione; alioqui numero utentium proportiona'iter. Distributio enim aequalis aliter esse non potest.

Sunt autem quaedam res, quarum neque Divisio, neque Vsus communis esse potest. De his Lex Naturae statuit decimatercia, ut Ius integrum, vel (si usus alternus placet) possessio prima Sorte determinetur.

Sortium duo sunt genera, Arbitrarium & Naturale. Arbitrarium in quod consentiunt Partes. Naturale est, aut Primogenitura, aut prima Occupatio.

Itaque quarum rerum neque Divisio est, neque Vsus communis, ea res vel primi Occupantis, vel Primogeniti sunt, Sorte acquisita: Quae est Lex Naturae decima quarta.

Lex Naturae decima quinta est, Vi Pacis Mediatoribus ire & redire mihi liceat. Lex enim quae dictat Pacem quaerendam esse, ut finem, dictat quoque Mediatorum protectionem, ut Viam.

Quoniam autem inter eos qui Leges Naturales observant, quaestiones nasci possunt, primò, an factum sit; secundò (si factum est) utrum Iure an Injuria; quarum prima dicitur controversia Facti, secunda controversia Iuris; nisi Litigantes in sententiâ alicujus tertii acquiescere mutuò paciscantur, Bellum manet. Tertius autem Arbiter dicitur. Itaque Lex Naturae decimal sexta est in Sententia Arbitri acquiescere.

Quoniam autem Vnusquisque in omni Actione suâ respicere solet ad Bonum sibi, Arbitre idoneus in causâ propria nemo est. Quæ est Lex Naturæ decimaseptima.

Propter eandem causam, pro Arbitro recipiendus nemo est in controversiâ quacunque, cui Lucrum, Dignitas vel Voluptas à Victoria partiis alterutrius manifestè oritur est. Corruptitur enim talis Arbiter à Naturâ humanâ. Quæ est Lex Naturæ decimaoctava.

Decimanona Lex Naturæ est, in quaestione Facti judicandum esse secundum Testes. Litigantium enim uni credere potius, quam alteri contra Æquitatem est, nempe Legem Naturæ undecimam.

Atque hæ Naturæ Leges sunt, quæ conducunt ad multitudinem hominum in Pace conservandam. Aliæ autem res sunt, quæ ad singulorum destructionem tendunt, ut omne genus Intemperantiae. Sed quia Naturam individuum spectant, nec ad institutam doctrinam pertinent, omittantur.

Est hæc, dicet aliquis, Legum Naturalium deductio subtilior, quam ut intelligi ab omnibus possit, quorum maxima pars alimentis studet, aut voluptatibus. Ne tamen etiam tardissimis excusationi locus relinquatur, contraxit eas Scriptura Sacra in unam eamque brevem & perspicuam sententiam, Quæcunque vultis facere vobis homines, id facite illis; & Philosophi, Quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris. Quare ad totam Legem Naturalem perdiscendam, aliâ re opus non est, quam ut Actiones alienas cum nostris pensitantes, in alteram lancem transferamus, ne Passiones propriæ ponderi fortè aliquid addiderint.

Leges Naturales obligant in Foro interno, id est, earum transgression, non Crimen propriè, sed Vitium dicendum est. Sed in Foro externo non semper obligant. Nam qui illas observaret tunc, quando à cæteris contemnuntur, cæteris præda esset, contra fundamentum omnium Legum Naturalium, nempe Naturæ conservationem. Attamen, quando de earundem observatione à cæteris cautum est, tunc is, qui eas non observat, Bellum, non Pacem quaerit.

Legem omnem, in Foro interno obligantem, Factum violat non modo

modò Legi contrarium, sed etiam congruum, si contrarium putet is qui facit. Quanquam enim Actio ipsa fuerit secundum Legem, Voluntas contra erat. Nam in Foro interno solus Animus Reus sit.

Eadem Leges, quia ad Velle tantum obligant, Velle inquam constanter, & sincere, faciles observatu sunt; solus Conatus sufficit. Qui illas observare quantum potest conatus est, observavit, & Iustus est.

Legum Naturalium Scientia vera & sola, Ethica est. Ethica autem alià non est, praeter Scientiam earum rerum quae in Congressibus & Societate hominum, bonae vel malae sunt. Bonae autem & Malae dicuntur eadem res à diversis hominibus, propter hominum Appetitus, Aversiones, Consuetudines & Doctrinas diversas diversè; & quandoque ab eodem homine, propter mutationem Voluntatis eadem res modò bona modò mala appellatur.

Inde autem oriuntur Disputationes, Controversiae, & tandem Bellum. Quamdiu ergo homines privati Boni & Mali mensuram faciunt, tamdiu homines sunt in conditione Belli omnium contra omnes. Pacem ergo bonam esse consitentur, quæruntque omnes. Itaque Media ad Pacem necessaria bona esse negari non potest. Sunt autem illa, Iustitia, Gratitudo, Modestia, Æquitas, & cæterae Leges Naturae. Bona igitur Moralia sunt, id est, Virtutes; & his contraria Mala, id est, Vitia. Scientia autem Virtutum & Vitiorum est Philosophia Moralis. Doctrina ergo de Legibus Naturae Vera est Ethica. Scriptores Ethici, etsi easdem agnoscant Virtutes, atque eadem Vitia; in quo tamen consistit Bonitas Virtutis, & quare laudabilis sit non videntes, Virtutes alias non agnoverunt quam Passiones, sed Mediocres; quasi Fortitudo, non causa, sed gradus Audendi; & Liberalitas, non causa, sed quantitas dati esset.

Dictamina hæc Rationis nomen quidem obtinuerunt Legum; sed impropiè dictarum. Sunt enim de iis rebus quæ ad Conservationem hominum conducunt tantum Theoremata. Lex autem propriè dicta, est Vox Imperantis, vel proleta, vel scripta, ita ut omnes qui obedire tenentur, sciant vocem ejus esse.

C A P V T X V I.

De Personis & Authoribus.

Persona est is qui suo vel alieno nomine Res agit. Si suo, Persona Propria, sive Naturalis est; si alieno, Persona est ejus, cujus Nomine agit Representativa. Personam Graeci vocant μεγαλωμνη, quod significat Faciem hominis Naturalem. Sed à Latinis Persona frequentissime sumitur pro Facie Fictitiâ, quae & Larva dicitur, quali utebantur in theatris Histriones. A Theatro autem in Forum translata est, etiam sine Larvâ; adeo ut Persona tum in Theatro, tum in Foro idem significaret quod Auctor; & Personam alicujus gerere aut sustinere diceretur ille, qui Nomine cujuscunque (etsi sine Larvâ) Partes ageret. Atque eo sensu utitur vocabulo Persona Cicero ad Atticum, ubi dicit, Vnus sustineo tres Personas, Mei, Iudicis, & Adversarii. Itaque Deputati, Procuratores, Proreges, aliique qui aliorum negotia faciunt, eorum Personae sunt Repraesentativae.

Verba & Facta Repraesentantium, ab iis quos Repraesentant aliquando pro suis agnoscuntur; tunc autem Repraesentans Auctor, Repraesentatus Author dicitur, ut cuius authoritate Auctor agit. Qui autem in quaestione de Bonis & Possessionibus, Dominus; in quaestione de Verbis & Actionibus, Author appellatur. Et ut Ius habendi, Dominium, ita Ius agendi, Authoritas dicitur.

Si ergo Auctor Paciscatur per Authoritatem sibi datam, Authori obligat, & Pacti consequentiis omnibus subjicit, tanquam si in Personâ suâ propriâ Pactus esset. Omnia ergo quae de naturâ Pactorum Capp. 14. & 15. dicta sunt, vera etiam sunt, ubi Pacta fiunt per Personas Repraesentativas, sed secundum Authoritates sibi concessas.

Itaque qui cum Auctore Paciscitur, cujus Authoritatem nescit, proprio id facit periculo. Nemo enim Pacto obligatur, cujus ipse non lit Author. Quando ergo aliquis contra Legem Naturae, Authoritate alienâ facit Auctor, non Auctor, sed Author Legem violat. Actio quidem contra Legem est, sed non Auctoris, sed Authoris Actio est; quia Legem violasset Auctor si non fecisset, cum facere Pactus esset.

Qui cum Auctore, Authoritatis illi concessae inscius, verbo ejus credens Paciscitur, nisi Authoritatem Auctor rogatus ostendat, non est ulterius obligatus. Pactum enim sine Authoritate invalidum est. Sin qui Pactus lit aliam cautionem non expectabat praeter Auctoris Verbum, tum cum Paciscetur, Pactum contra Auctorem valet, quia se Authori fecit. Et sic, ubi Authoritas manifesta est, Author; ubi fissa est, Auctor obligatur.

Paucae res sunt, quarum non possunt esse Personae. Quamquam enim Persona sit per Naturam aliquid quod intelligit, id tamen cujus Persona geritur non semper necessario ita est. Itaque rei Inanimatae, ut Ecclesiae, Nosocomii, Pontis Persona geri potest à Rectore vel Curatore aliquo. Authores autem res Inanimatae esse non possunt;

verum Rectores & Curatores qui gerunt Personam rerum Inanimatarum, agent per Authoritatem eorum, quorum est Dominium illarum. Personae ergo ejusmodi extra Statum Civilem non existunt.

Infantis, & ejus qui mentis compos non est, Persona geri potest per Tutorem; qui tamen dum Infans mentis impos est, Author non est, nisi per concessionem Civitatis. Authoritas enim Tutoribus & Curatoribus dari non potest nisi Iure Civilis.

Idoli, id est meri figmenti, quales erant Dii Gentium, Personae fuere constitutae, quae Bona Mobilia & Immobilia, & Iura tenuerunt Idolis consecrata. Idolum autem, cum sit nihil, nullius rei Author esse potuit. Authoritatem dederunt Civitates.

Etiam Dei veri Persona geritur, & gesta est. Mundum enim in propriâ Personâ creavit. In redimendo genere Humano Personam Dei gessit Iesus Christus. In Electis sanctificandis ejusdem Dei Personam gessit Spiritus Sanctus; Id quod docemur in Catechismo publico, nempe, Credere in Deum Patrem qui creavit Me & totum Mundum; & in Deum Filium qui redemit Me & totum genus Humanum, & in Spiritum Sanctum qui Sanctificavit Me & omnem Electum Populum Dei.

Etiam plurium hominum fit una Persona, quando repraesentatur ab uno, qui habet à Singulis Authoritatem. Non enim Repræsentati, sed Repræsentantis Unitas est, quae Personam facit esse Unam; neque Unitas alio modo in Multitudine intelligi potest.

Quoniam autem Multitudo Naturaliter non Unum aliquod, sed Multi sunt; non Unus, sed Multi, nempe Singuli, Authores sunt eorum quae dicit vel facit Actor, qui est Persona ipsos Repræsentans. Unusquisque enim eorum communi Actori suo Authoritatem tribuit suam. Sin Authoritas finita sit quae tribuitur, Author quisque est illarum solummodo Actionum quae in Mandatis continentur.

Si Actor, seu Persona non sit Unus homo, sed Coetus hominum, tunc Vox partis Majoris accipienda est pro Voce Personae. Nam si Pars Minor pronuntiet (exempli causâ) Affirmativè, Major Negativè, Voces Negativae abundantes, ut quibus non contradicitur, Personae, id est, Omnium Vox est; Nam alioqui (contra Naturam) Persona Muta est.

Si Persona Repræsentans ex pluribus constet numero paribus, præsertim parvo, continget sãpenumero (Negationibus & Affirmationibus se mutuò extinguentibus) Personam fieri Mutam & proinde inutilem, & Agendi incapacem. Potest tamen fieri ut Voces contradictoriae, eademque æquales numero, quaestionem determinent; ut

in Accusationibus, eo ipso Reum absolvunt quod condemnare eum propter voces aequales non possunt; at contra non absolvere, non est condemnare. Idem contingeret deliberantibus utrum aliquid statim faciendum sit, an in aliud tempus differendum. Eo enim quod praesentem executionem non decernunt, decernunt dilationem.

Porro, si numerus impar sit, ut tres, vel plures; siquidem vox unius tolleret voces reliquorum contradictorias, numerus ille Persona non esset, propter diversitatem opinionum & appetituum in rebus multis & maximi momenti. Muta enim esset &c. ad Agendum inepta.

Authorum duo sunt genera. Sunt enim alii simpliciter Authores; de quibus modò dictum est. Alii conditionaliter tantum; ut qui Pactum praestare in se recipit, si is qui Pactus est, ante constitutum diem non praestiterit. Atque hi, quamquam Fidei habendae Authores sunt, aliis tamen nominibus pro variis Actionum generibus vocitantur, ut Fideijussores, Sponsores, Praedes, Vades.

PARS SECUNDA - DE CIVITATE SIVE REPUBLICA.

C A P V T XVII.

De Causa, Generatione, & Definitione Civitatis.

Quod homines Libertatis & Dominii per naturam amatores, ex praescripto (ut fit in statu Civilis) vivere voluerunt, Finis & Causa fuit cura conservationis suae Vitaeque commodioris, id est, ut e conditione misera Belli omnium contra omnes exirent, quae conditio Libertati naturali (propter passiones humanas) necessariò tunc adhaeret, quando nulla extat potentia visibilis quae passiones illas terrore poenarum temporare possit, legesque naturales, & pacta observati faciat. Leges enim naturae (ut Iustitia, Æquitas &c.) & uno verbo, Faceere aliis quod fieri vellemus nobis, absque metu Potentiae coactivae, passionibus naturalibus (quales sunt Ira, Superbia, Cupiditasque, omnis) contrariae sunt.

Exitum autem e conditione Belli omnium contra omnes Leges & Pacta, per se praestare non possunt. Verba enim sunt, dumque verba tantum sunt, non timentur, ideoque ad securitatem hominum per se sine armis inutilia sunt. Itaque Leges (quas qui observare, aliis observantibus, conatus est, observavit) quoties potentiae cogentis metus abest non obligant, neque impediunt, quin securitatem suam a viribus & artibus propriis petere unicumque licitum sit. Idem etiam docent historiæ veteris Graeciae, ubi cum nulla essent (præter paterna) Imperia, latrocinium mari terraque quæstus non modo licitus, sed etiam (à crudelitate, & ab agri colendi instrumentis abstinentibus) honorificus erat. Quod autem fecerunt tunc Familiae parvae, id nunc faciunt Civitates, id est Familiae magnae, dominia sua securitatis causa, ad omnem periculi vel invasionis hostilis suspicionem augentes; & tum hostes, tum eos qui hostibus auxiliaturi videntur, quantum possunt vi & astu debellant aut debilitant; idque, quia aliter securi esse non possunt, justè.

Neque securitatem quam quaerunt praestare potest paucorum hominum inter se conspiratio, quia in parvis numeris parva Sociorum accessio ad certam sufficit victoriam, animosque addit aggressoribus. Multitudo autem qua securitatis suae spem praestare potest, numero non certo, sed cum viribus hostium comparato determinatur, ut major sit quam ut excessus tanti ei tam conspicui momenti ad Bellum finiendum sit, ut hostis ad aggrediendum provocetur.

Sit autem multitudo quantacunque, si tamen actiones eorum Iudiciis & Arbitriis multorum gubernentur, nullam inde expectare possunt securitatem, neque contra communem hostem, neque contra injurias alter alterius. Dissentientes enim inter se de Virium usu non sibi mutuo auxiliaturi sunt, sed oppositis consiliis vires ad nihilum reducturi. Vnde non modo a communi hoste facile superantur, sed etiam de commodis propriis inter se Bello certaturi sunt. Siquidem enim hominum numerus magnus, sine Potentia communi quae posset omnes cogere, in Aequitatem ceterasque Leges Naturae observandas consentire supponeretur, idem etiam de toto genere humano supponendum esset, itaque Regimine Civili omnino opus non esset, victuris scilicet hominibus in Pace, & sine Dominis.

Neque ad securitatem (quam perpetuam esse volunt) sufficit, ut gubernentur pro certo tantum & determinato tempore, ut in uno praetio, vel Bello uno. Et si enim (per conatum unanimem) hostem vincant, postea tamen, si communem hostem non habeant, vel si alii hostem, alii amicum, eundem putent, Societas necesariori dissolvetur, & propter voluntatum differentias, inter seipsos Bellum renovabitur.

Sed sunt, inquiet aliquis, Animalia quaedam bruta, ut Apes, & Formicæ quae pacificè in eodem Alveari, & in eadem Formicaria inter se vivunt, habenturque ab Aristotele pro Animalibus Politicis, regunturque suo unumquodque Iudicio & Appetitu, idque sine usu Sermonis quo significare alius alii possit, quid ad utilitatem communem conducere, vel non conducere existimant. Quid ergo impedit quo minus homines idem faciant? Ad hoc respondeo.

Primò, Quod Homines inter se de Honoribus & Dignitate perpetuo contendunt; sed Animalia illa non item. Itaque inter homines Invidia, Odium, Bellum, propter eam (inter alias) causam sèpe nascitur; inter illa rarissime.

Secundò, Inter Animalia illa bonum Publicum & Privatum idem est. Ergo ad bonum Privatum dum naturaliter feruntur, simul procurant Bonum Commune. Homini autem in bonis propriis nihil tam jucundum est, quam quod alienis sunt majora.

Tertio, Animalia illa, quia carent Ratione, in rerum suarum communium administratione nihil vident, aut videre sibi videntur, quod culpent; inter homines autem permulti sunt, qui se cæteris sapientiores, & regendæ Civitatis capaciores esse putant, quique dum suo quisque modo reformare volunt, dissident inter se & Belli causa sunt.

Quarto, Animalia illa (etsi ad cupiditates suas significandas inter se vocis usum habeant quanto egent) verborum tamen arte illa carent, qua Homines alii aliis videri faciunt Bonum Malum, & Malum Bonum; Magnum Parvum; & Parvum Magnum; & alter alterius actiones ita reprehendit, ut inde turbæ oriantur.

Quintò, Animalia bruta inter Injuriam & Damnum non distinguunt. Itaque quamdiu bene sibi est, cæteris non invident. Homo autem tunc maximè molestus est, quando otio opibusque maximè abundat. Tunc enim sapientiam suam in Regentium actionibus reprehendendis ostentare amat.

Postremò, Animalium illorum consensio à Natura est; consensio autem hominum à pactis est, & Artificiale. Mirum ergo non est, si ad firmitatem & durationem ejus, aliud præter pactum requiratur; nempe Potentia communis quam singuli metuant, & quæ omnium actiones ad bonum commune ordinet.

Communem autem Potentiam constitueri, quæ homines tum ab invasione exterorum, tum ab injuriis mutuis tueri possit, ita ut proprie industriæ & telluris fructu contenti vivant & alantur, unica via hæc est, ut Potentiam & Vim suam omnem in hominem vel hominum Coëtum unum unusquisque transferat, unde voluntates omnium ad unicum reducantur, id est, ut unus homo vel coëtus unus Personam gerat uniuscujusque hominis singularis; utque unusquisque authorem se esse fateatur actionum omnium quas egerit Persona illa, ejusque voluntati & judicio voluntatem suam submittat. Est autem hoc aliquid amplius quam consensio aut concordia. Est enim in Personam unam vera omnium Unio; quod fit per pactum uniuscujusque cum unoquoque; tanquam si unicumque unusquisque diceret, Ego huic homini (vel huic coëtui) Authoritatem & Ius meum regendi meipsum concedo, ea conditione, ut tu quoque tuam Authoritatem & Ius tuum tui regendi in eundem transferas. Quo facto, Multitudo illa una Persona est, & vocatur Civitas & Respublica. Atque hæc est Generatio magni illius Leviathan, vel (ut dignius loquar) Mortalis Dei; cui Pacem & Protectionem sub Deo Immortali debemus omnem. Authoritate enim tanta ab omnibus & singulis collata, tantam Potentiam

& tantarum Virium usum habet, ut terrore earum voluntates omnium ad Pacem inter se, & ad conjunctionem contra hostes conformare possit. In quo consistit essentia Civitatis, quae sic Definitur. Civitas Persona una est, cujus Actionum, homines magno numero, per Pacta mutua uniuscuiusque cum unoquoque fecerunt se Authores; eo fine, ut Potentia omnium arbitrio suo ad Pacem & Communem Defensionem uteretur. Is autem qui Civitatis Personam gerit, Summam habere dicitur Potestatem. Caeteri omnes Subditi & Cives appellatur. Potestas autem summa duobus modis habetur, quarum una est Vis, ut cum Pater Filios suos sibi obedere cogit; vitam enim illis, non alendo, auferre potest. Vel ut, qui viis hostibus ea conditione vitam condonat, ut imperata faciant. Alter modus est, quando homines sponte summam Potestatem in unum hominem vel coetum, spe Protectionis conferunt. Atque haec Civitatis Institutio; illa Civitatis Acquisitio est. Dicam autem primò de Civitate Instituta.

C A P V T XVIII.

De Iure habentium Potestatem Summam in Civitate per Institutionem.

Instituitur Civitas, quando homines sponte sua convenientes singuli cum singulis pacificuntur, ut cuicunque homini vel coetui pars major suffragiis suis Personam omnium gerendi Ius contribuit, illi omnes obedirent. Obligatur ergo unulquisque eorum, sive suffragium suum in illum contulerit, sive non contulerit, illi quem major pars elegit obedere, & pro Authorc actionum illius omnium habendus est. Nam nisi in parte suffragiorum majore intelligantur comprehensa suffragia omnium, frustra conventum est, & contra finem ab unoquoque sibi propositum, nempe Pacem & Protectionem omnium.

A forma Institutionis, tum Potestas omnis, & Iura omnia summam habentis Potestatem, tum Civium omnium officia derivantur.

Primò, ex eo quod Pacti sunt, intelligitur, Quod nullis Pactis prioribus obligati erant ad id quod Pacto praesenti contrarium est. Itaque qui Civitatis alicujus jam Cives sunt, Pactum novum inire non possunt quo Personam suam in alium transferre, vel cuiquam alii (non permittente qui Summam habet Potestatem) in re quacunque obedere obligetur; &c, per consequens, qui sub Monarcha Cives sunt, neque Monarchiam rejicere, neque ad Libertatem naturae relabi, si noluerit qui habet Summam Potestatem, vel quilibet alius Civium, Iure possunt. Violarent enim Pactum initum cum singulis; & Potestatem Summam Iure jam habenti datam, contra Ius eriperent. Praeterea si qui eam eripere conaretur, interfectus aut quocumque supplicio affectus fuerit, supplicii proprii Author esset; & quia Injustum est, quod facientis iphius Authoritate punire potest, eo quoque nomine Injustum. Quod autem Cives quidam contumaciae Pactum praetenderunt novum, non cum hominibus, sed cum Deo initum, id quoque Injustum erat. Pactum enim cum Deo iniri non potest, nisi mediante aliquo, qui Deum representat; id quod solus facit is, qui Summam sub Deo habet Potestatem. Sed pretensio illa Pacti cum Deo, manifestum mendacium erat, neque Injustum tantum, sed vilissimum factum esse, cognoverunt ipsi praetendentes.

Secundò, Summa Potestas propter malam Reipublicae administrationem, habenti tolli non potest; primò quia cum totius Civitatis Personam gerat, quae ut Actor facit ille, ut Author facit Civitas. Quis autem est, qui Civitatem ream faciet? Deinde is in quem confertur Potestas Summa, cum nemine paciscitur conferentium; & proinde nemini eorum Injuriam potest facere propter quam Potestate sua privaretur. Aut enim Pactus est cum tota multitudine quasi cum una Persona, quod non potuit fieri antequam eligeretur, quia multitudo illa una Persona nondum erat; aut cum singulis seorsim, & sic simul atque electus est, unusquisque malae administrationis, cuius reum faciunt illum Author ipse est, & accusat seipsum. Velle ergo Pactis illum obligare qui Summam habet Potestatum, est ipsam Civitatem obligare velle. Verum si concedamus, illum qui Summam habet Potestatem, Pacta cum Civitate & inire & violare posse, is autem cum violaverit violasse negaverit, quis litem hanc determinabit? Nisi autem determinetur, reditur ad Anarchiam, nec Civitas amplius est. Si determinetur à Civitate, ab ipso determinatur, qui Personam Civitatis gerit, id est à Potestatem Summam jam habente. Quem qui Pactis obligari existimant, eo videntur decepti esse, quod non distinguant inter obligationes quae fiunt per Verba, & ligationes quae fiunt per capistra; nec cogitant verba per se infirma esse. Postquam autem Summa Potestas constituta & armata est, tum demum vi tanta Potestatis etiam verba capistra fiunt. Partim etiam eo decepti sunt, quod multitudinem hominum in unum locum convenientium, etiam antequam de Summa Potestate consenserint, non modo Personas, sed Personam esse, & seorsim à singularibus Loqui &

Agere imaginati sint. Quando vero in cœtu Populari Potestas Summa collocata est, Pactum tale intervenisse nemo dicit. Quis enim adeo hebes est, ut Populum (exempli causa) Romanum, qui Imperium Romæ Summum habuit quondam, Summam illam Potestatem tenuisse per Pactum cum Romanis, & proinde Populum Romanum à Romanis (nisi bene regnasset) deponi potuisse dicat? Quod autem in Monarchia, & Statu Populari quaestionem hanc eandem esse non omnes videant, causa est ipsorum Ambitio, Cœtui potius quam uni homini faventium; quia sub uno homine Vulgus sunt, sed sub cœtu Regnantis pars sunt.

Tertio, Si consensus partis majoris Summa Potestas semel constituta sit, nemini eorum cui factum displaceat, suffragii sui in contrarium testes poscere, vel memoriam rei extare, postulare licitum est. Postulatio enim talis factum mutare volentis est, & per consequens; paci factae renuntiantis, & Bellum contra cæteros denuntiantis, & in conditionem Naturæ, quam fugiebat (contra sinem, quem habuit quando cum cæteris in conventum venit) redeuntis.

Quartò, Quoniam per Institutionem ipsam, omnium Actionum illius in quem Summam contulerunt Potestatem, Author est conferentium unusquisque; manifestum est, Quod ab habente Summam Potestatem nemini conferentium fieri posse Injuriam. Nam factum Authoris, id est uniuscujusque est quicquid ille fecerit. Sibi ipsi autem Injuriam facere nemo potest. Quin is qui Summam habet Potestatem facere iniquè possit, non negaverim. Iniquum enim quod contra Legem Naturæ, Injustum quod contra Legem Civilem factum est, appellatur. Nam Iustum aut Injustum ante Civitatem constitutam nihil erat.

Quintò, non potest qui Summam habet Potestatem à Civibus occidi, aut quomodocunque Iure puniri. Nam qui Injuriam facere non potest, ne Reus quidem fieri, multo minus condemnari potest. Quicquid enim fecit, facti Author est Civium unusquisque.

Sexto, Quia Civitatis instituendae finis Pax est & Defensio; & quicunque in finem Ius habet, Ius etiam in media habet, sequitur, ut cuicunque sive Homini, sive Cœtui tribuitur Potestas Summa eidem etiam de mediis ad Pacem & Defensionem Iudicatio tributa sit, & ut tum in ipso periculo, tum (præventionis causa) ante periculum, judicet, quid factu necessarium sit, tum ad Pacem Civium inter se, & securitatem contra hostes conservandam, tum ad damna Civitatis resfarienda.

Septimò, Summæ Potestati adhærent, quæ ad conservationem vel

violationem Pacis tendunt decernere, & quando, quatenus, quibus apud multitudinem concionari permittendum sit, & qui libri publicandi, & à quibus examinandi sint. Actiones enim ab Opinionibus ortum habent: In harum ergo regulatione consistit regulatio Civium, unde oritur Pax & Concordia. Quanquam autem Doctrinarum, veritas sola scopus sit, Paci tamen, si verae sunt, non repugnant. Doctrinae enim Paci contrariæ verae esse non possunt, nisi etiam Pax & Concordia contrariæ dicantur Legibus naturalibus. In Civitatibus quidem, Rectorum Doctorumque negligentia aut imperitia, errores progressu temporis universaliter pro veris recipi, & veritates displacere posseunt, veritatis tamen novae utcunque subita apparitio, et si sopitum Bellum aliquando excitare possit, Pacem tamen nunquam violat. Qui enim adeo remisitè regnatur ut Opinionis novae introducendae causâ, capere arma audeat, etiam tunc animum rebellandi habuit. Quod autem non aggressus sit, à metu est, viventis nempe quasi in procinctu prælii. Ad Summam ergo Potestatem attinet Opinionum & Doctrinarum omnium Iudicatio, ut quæ discordiarum Bellique Civilis sèpissimè causâ & origo esse solet.

Octavio, ejusdem Summæ Potestatis Ius est, Regulas praescribere, quibus, quid sit suum unusquisque sciat & fruatur, sine molestia à concivibus; & quid Agere licite possit, & quid licite non possit; id est regulas praescribere circa rerum Proprietatem. Nam ante Summam Potestatem constitutam Ius erat omnibus in omnia, quod erat causa Belli. Regulae ergo quibus definiuntur Meum, & Tuum; & in Actionibus Bonum, Malum, Licitum, Illicitum, à quibus dependet Pax Civium, ab habente Potestatem Summam praescribendae sunt. Vocantur autem Regulae illæ Leges Civiles, sive Civitatis illius Leges cujus Civibus praescribuntur, quanquam nomen illud Lex Civilis restringitur hodie ad significandum Leges Romanas antiquas, quia Civitatis Romanæ propter Imperium Romanum latè expanulum nos etiam olim pars fuimus.

Nonò, Summæ Potestatis etiam est, Ius Iudicandi, id est causas omnes, tum Iuris tum Facti cognoscendi, & controversias omnes decidendi. Nam alioqui Civibus ab Injuriis mutuis protectio nulla est, & Leges de Meo & Tuo frustra essent, manerentque homines in conditione Belli omnium contra omnes.

Decimò, Ejusdem Summæ Potestatis est cum aliis Civitatibus Bellum & Pacem facere suo arbitrio, id est Iudicare utrum Bono an Malo Civitatis Bellum futurum sit necne, quantæque copiæ comparandæ, & quomodo à Civibus alendae sint. Civium enim tutela ab exercitibus dependet, exercituum robur à Civitatis Vnitate, Civitatis Vnitas ab unica Summam habentis Potestatem Persona. Etiam Militiae Ius (etiam solum) Summa est Potestas; quia Ius in milites est, Ius in Potentiam totius Civitatis.

Undecimo, Ejusdem potestatis est Consiliarios, Magistratus, Ministrosque omnes taum Pacis quam Belli eligendi Ius. Cui enim Pacis & Defensionis procurandae imponitur onus, eidem Ius conceditur Mediiis quibus se exoneret pro arbitrio suo utendi.

Duodecimo, Ejusdem Potestatis Ius est Præmia, ut Divitias Honoresque bene merentibus tribuendi, & transgressoribus Pœnas Legibus praefinitas infligendi. Vel si poena Lege statuta non sit, faciendi Leges poenales quæ libi ad excitandos & terrendos improbos videbuntur commodissimæ.

Postremo, si cogitemus quanti unusquisque se æstimet, quantumque ab aliis sibi honoris deferri cupit, quibus ipse tantundem tribuere indignum putat, unde Simultates, Factions, & Bellum deinde nasci solet, fatebimur ad Civitatis disolutionem tendere etiam controversias de Honore & Ordine Civium, & Potestatis Summæ coërcione indigere. Necessariae ergo sunt Leges quibus quis cuique Honor tribuendus sit, in congressibus & alloquiis definiatur. Itaque conferendi Titulos, Ordinesque Civium distinguendi, ejusdem Summæ Potestatis Ius est. Atque hæc sunt Iura Summam habentis Potestatem principalia, ut ampliter hic demonstratum est, & brevius demonstrari potuit unico hoc argumento. Iura enim hæc omnia quin Civitatis sint negabit nemo; Civitas autem nisi per Personam suam (nempe eum qui Summam habet Potestatem) neque Loqui neque Agere potest. Sunt ergo Iura hæc omnia illius, qui in Civitate Summam habet Potestatem, sive is Homo sit, sive Cœtus hominum. Sunt autem & alia Iura ejusdem, sed minora, & in diversis Civitatibus diversa, quibus tamen amissis Cives protegendi potentia non amittitur, & quæ transferri possunt ad Cives privatos. Sed illa quæ enumeravimus Iura majora transferri non possunt. Iure enim Militiae amissi, Ius Iudicandi propter defectum Potentiae frustra erit. Iure exigendi pecuniam amissi, milites nulli erunt. Iure Regulandi doctrinas amissi, animabuntur Cives superstitionis ad rebellionem à suis ipsorum Phantasis. Summatim, si Iurium dictorum quodlibet unum desit, cætera cestabunt omnia, fietque divisio de qua Christus ipse loquens dixit, Regnum divisum in seipso stare non potest. Nisi enim Iurium horum divisio antecedat, divisio populi in exercitus oppositos nulla erit. Opinion docentium Iura Regui Anglicani divisâ esse inter Regem, Proceres, & Cœtum Communium, causa fuit Belli quod sequutum est Civilis; etiam disputationes de quaestionibus Politicis & Theologicis, quibus tamen populus ita nunc de Iure Regio eruditus est, ut in Anglia pauci (puto) nunc sint qui Iura praedicta inseparabilia esse non videant; & publice agnitiuri sint simul atque redietit Pax, & quamdiu calamitatem præteritarum meminerint; sed non diutius, nisi melius erudiatur populus.

Quoniam autem Iura hæc Summae Potestati essentialia & inseparabilia sunt, sequitur, ut quibuscunque Verbis separari & aliis concedi videantur, nisi Potestati Summae simul & expressis verbis renuntiatum sit, concessionem nullam; esse, sed concessa omnia, Summa Potestate, id est Personâ Civitatis retentâ, inseparabiliter redire.

Cum ergo Authoritas hæc ingens indivisibilis sit, & habenti Summam Potestatem inseparabiliter adhaerat, quis color inveniri potest opinioni, qui dicunt de Regibus Civitatis Personam gerentibus, quod et si Singulis majores, Universis tamen minores sunt? Nam si per universos intelligunt Civitatis Personam, ipsum intelligunt Regem. Itaque Rex leipso minor erit; quod est Absurdum. Sin per universos Multitudinem intelligunt solutam, singulos intelligunt. Itaque Rex, qui major singulis est, major quoque erit universis; quod iterum est absurdum. In Civitate autem ubi Summa Potestas est in Cœtu Populari, absurda hæc esse satis vident; in Monarchia non vident, quamquam Potestas Summa ubique collocatur eadem est.

Sicut autem Potestas Summa, Civis cujuscunque Potestate major est, ita & Honor ipsi debitus Honore, qui debetur cuicunque & quotcunque Civibus major est. Qui Potestatem habet Summam, Honorum & Dignitatum omnium sors est; & sicut coram Domino familiae servi filiique omnes inter se æquales, & sine Honore sunt; ita & Cives coram eo qui gerit Personam Civitatis omnes inter se æquales sunt, quamquam extra praesentiam illius alii aliis magis splendeant; nam coram illo non amplius splendent quam stellæ praesente Sole.

Dicet fortasse aliquis conditionem Civium esse miseram, ut qui libidini & passionibus Regentium sunt obnoxii. Id autem qui sub Monarchiam vivunt, Monarchiae; qui sub Cœtum plurium vivunt, illi regiminis Formæ imputare solent; quamquam in omni Forma quæ protegere eos possit, potestas æqualis sit. Non enim cogitant quod res humanæ sine incommodo esse non possunt; nec quod incommoda quæ in qualibet Civitatis Forma accidere possunt maxima, præ Belli calamitatibus, & quæ in conditione hominum naturali, sine Domino, sine Lege, ex rapto viventium contingunt, vix sensibilia sunt; nec

denique quod gravissima onera, quae ab habente Potestatem Summam imponuntur, non ab eo, quod illos aut pauperes, aut debiles fieri cupiat proficiscuntur, quibus divites & fortres eos esse Regentium commodo maximè expedit, sed ab ipsorum Civium tenacitate, ea contribuere quae ad Pacem & Defensionem suam necessaria sunt, recusantium. Inde autem Regentibus plerumque nascitur, dum Pax est, Pecuniam exigendi quantam possunt, necessitas, ut quae opus sunt ad Bellum, parata habeant. Sed Civibus data sunt à Natura quasi vitra, quae Objecta majora, quam sunt, videri faciunt, per quae si Tributum videant quantulumcunque, magnam putant esse oppressionem. Telescopiis carent, nempe Scientiis, quibus à longinquo prospicere possent miserias illas impendentes, quae sine pecuniarium contributionibus sunt inevitabiles.

C A P V T X I X.

De Generibus Civitatum per Institutionem, & de Successione ad Summam Potestatem.

Distinctio Civitatum à distinctione oritur Personae Summam habentis Potestatem. Quoniam ergo Summa Potestas Vnius hominis est vel plurium, & liquidem plurium, aut omnium (ita, ut in Curiam conveniendi unicumque Ius sit) aut certorum hominum à ceteris distinctorum. Tria tantum esse possunt Civitatum genera, nempe Monarchia, ubi Summa Potestas in uno homine est; Democratia, ubi Summa Potestas in Coetu hominum est (in quem Coetum quilibet Civis admittitur) & Aristocratie, ubi Summa Potestas in Coetu Civium est, qui Optimates dicuntur. Alia Civitatis species nulla est; cum necessarium sit ut Summam Potestatem habeat vel unus homo, vel plures, vel omnes.

Alia quidem Civitatum in Historiis librisque Politicorum occurrunt nomina, ut Tyrannis, & Oligarchia, sed non sunt propria; significant enim Affectum, non Conceptum ejus, qui illis utitur. Nam qui Monarchae irati sunt Tyrannum appellant; qui Optimates oderunt, statum eorum Oligarchiam dicunt, & qui Demagogos non amant statum Democraticum Anarchiam vocant; nec tamen inde requitur speciem aliquam Regiminis esse Anarchiam.

Quod multitudo, antequam in Vnam Civitatem coaluerint, potuit, si voluisset, Potestatem Summam in Vnum hominem, non minore Iure quam in Cœtum contulisse, id est Monarchæ se subjecisse non minus absoluta quam Cœtui manifestum est. Vbi ergo Monarchia semel Instituta est, alia Persona ad multitudinem repræsentandam Iure eligi non potest, nisi ad certa & à Monarcha definita Negotia, neque hoc Monarchæ Injustu. Alioqui enim Summam Potestatem haberent duæ simul aut plures Personæ in eadem Civitate, quæ inde in conditionem Belli omnium contra omnes reduceretur, contra finem Institutionis. Sicut autem in Cœtu populi Summam habente Potestatem, qui Cives sibi subditos, per homines deputatos convenire juberet, ad negotia à Cœtu definita, puta ad consilium in rebus arduis impertiendum, vel ad documenta tollenda, Insanus habere tur, qui homines ita convocatos Summam Potestatem habere, & totius Civitatis multitudinem representare & Personam Civitatis gerere arbitraretur; ita etiam insanus haberi deberit si de iisdem negotiis in Monarchia, Monarchæ jussu convenerint, convenientes putaret gerere Personam Civitatis. Atque hoc ita manifestum est, ut mirum sit non animadversum esse ab iis, qui Regem suum post sexcentorum annorum successionem, sine contradicitione legitimum, quem & Regem agnoverunt & cui Majestatem attribuerunt, non tamen ut Civitatis Personam consideraverunt, sibimet ipsis totius Civitatis Anglicanæ Repræsentationem assumentes. Moneantur hinc qui Summam habent in quocunque Civitatis genere Potestatem, Cives suos Officii tanti Iura edocere, sed eadem Iura ipsi prius doceri, si Potestatem Summam retinere cupiant.

Differentia inter tria hæc Civitatum genera non consistit in diversitate Potestatis, sed in diversitate aptitudinis Civium ad finem suum, nempe Pacem & Defensionem. In comparatione autem Monarchiæ cum duabus reliquis, notandum est, eum qui Personam Civitatis gerit, vel, si Cœtus sit, quemlibet ex Cœtu Personam naturalem esse; & quanquam in Persona sua Politica, Civitati studeat, non tamen ideo ad rem familiarem suam, & cognatorum, & amicorum minus respicere; & sàpissimè si contingat Bonum Publicum cum Privato non congruere, Privatum Publico anteferre. Nam Passiones hominum Ratione plerumque fortiores sunt. Quando ergo Bonum Publicum & Privatum arctissimè uniuntur, tunc maxime procuratur Bonum Publicum. In Monarchia autem Bonum Publicum & Privatum idem est. Regis enim Divitiæ, Potentia, & Honor à viribus & existimatione Civium proficiscuntur. Nam Rex cujus Subditi Pauperes, debiles aut viles sunt, neque Dives, neque Magnus, neque securus esse potest. In Democrata autem Bonum Publicum minus aliquando

hominis improbi, avari, vel ambitiosi Bono Privato expedit, quam Consilium perdidum, actio proditoria, vel Bellum Civile.

Secundò, Monarcha quem, quando, ubi vult consultit. Itaque eorum qui in re de qua deliberat versatissimi sunt, qualiscunque sint ordinis, sine fuco oratorio, ante exequendi tempus, quantum vult, & secretò consilia audire potest. Coetus autem ubi consilio opus est, consiliarios nullos extra corpus suum habere potest, quorum maxima pars rerum civilium imperiti sunt; cæteri cum Oratores sunt orationibus aut fuscis aut ineptè doctis sententias dicentes, Civitatem aut turbant, aut nihil juvant. Neque omnino Coeti hominum Consilii quod tacitum esse expedit capiendi, propter multitudinem tempus aut locus est.

Tertio, Monarcharum decreta inconstantiam nullam habent praeter eam, quæ naturam sequitur humanam; sed in Coetibus accedit inconstantia alia ab ipso numero hominum. Nam paucis eorum, qui decretum fecerant absentibus, quod decretum est hodie, cras rescinditur.

Quartò, Monarcha à seipso (invidia aut avaritia) dissentire nequit. Coetus autem disensionem in seipso habere potest, eamque tantam, ut producat Bellum Civile.

Quinto, In Monarchia Incommodum quidem est, ut possit Monarcha ad ditandum amicum aliquem, fortunis omnibus Bonum Civem (quod tamen nunquam faciunt legimus) spoliare. Sed idem contingit non raro ubi Summa Potestas in Coetu est. Eadem enim est utrobique Potentia, utrique errare possunt; nec minus facile decipi potest Coetus à Rhetoribus & Oratoribus blandis quam Monarcha à blanditiis Aulicorum, sed facilius; nam in Coetu alter alterius Avaritiae & Ambitioni vicissim inservit. Sunt autem Monarchæ, ut unius hominis cognati & amici quos ditare velit pauci. Qui vero gratia apud Coetum valent, propter necessitudinem Factionis cognati & amici multi sunt. Is cui Monarcha favet amicis æquè prodessè; & inimicis obesse potest; at Oratores, id est quibus favet Coetus, Potestatis nocendi plurimum satis, juvandi parum habent. Accusatio enim (ut est natura hominum) minore Eloquentia indiget quam Defensio, majoremque habet cum Iustitia Similitudinem Condemnatio quam Absolutio.

In Monarchia incomodum est, quod Summa Potestas descendere ad Infantem potest, vel ad virum qui inter Bonum & Malum discernere nesciat, unde Potestatis usus in alio erit, puta Curatore aut Protectore. Sed incomodum in eo consistit, quod propter tantam dignitatem, & Officium tam lucrosum, nascetur inter Potentiores Cives Competitio, & ex Competitione Bellum. Verum quod incommodum hoc non à forma Regiminis Monarchici oritur, argumento est, quod Monarcha praecedens tutelam succeluri Infantis quis habiturus sit declaravit, idque vel expressè per Testamentum; vel tacitè, nempe consuetudini circa quaestiones similes non contradicendo; tunc autem si competitio, vel Bellum subsequeatur, forma regiminis Monarchici culpa non est, sed Injustorum & Ambitiosorum Civium. Et si autem Monarcha praecedens Tutelam nemini committerit, incommodo tamen huic satis provisum est à Iure naturali, Nimirum ut Tutela illi committatur cujus per naturam maximè interest, Infantis Iura & personam conservari, & cui minimum à morte vel à diminutione ejus accedetur est emolumentum. Cum enim omnes Bonum sibi quaerant, si Tutela Infantis homini committeretur qui se per illius mortem promovere posset, Tutela non esset, sed Proditio, tamquam si quis Tutelam agni committeret impranfo lupo. Itaque cum provisum sit ne contentionis de Infantis Tutela causa Iusta esse possit, non est, si Pax turbetur, formae regiminis Monarchici, sed Ambitiosis & Injustis Civibus officia sua ignorantibus attribuendum. Contra autem Civitas magna in qua Summam Potestatem habet Coetus, vix ulla est quae curatore tanquam Infans aliquando non indigeat, nam ut Infans à consilio curatoris dissentire propter inscitiam non potest; ita Coeti à sententia majoris partis dissentire non est liberum. Et ut Infantibus dantur Tutores; ita Coeti in rebus arduis Dictatores, Custodes Libertatis, Protectores dari insolitum non est; quorum regimen pro tempore est Monarchicum; & à quibus sèpium Coeti sublata est Potestas Summa quàm Monarchis Infantibus à Curatoribus suis.

Quanquam Civitatum genera (ut dixi) tria tantùm sunt, Monarchia, Democratia, & Aristocracia; considerantibus tamen Civitates singulares quae nunc sunt, & quae per terrarum orbem olim fuere, plura forrassè videbuntur. Exempli causa, Regnum quod vocatur Electivum, ubi Summam Potestatem pro certo aliquo tempore habet Rex. Vel qui Potestatem Summam hæreditarianam quidem habet, à Civibus autem limitatam; Quae formae regiminis à plurisique Monarchiæ appellantur. Item Civitas Democraticè vel Aristocraticè gubernata, si Civitatem aliam Bello victam sibi obediè cogat, & per Praefectum aliumve Ministrum regat, videri forte potest (propter Coetum Regentem) regimen Democraticum vel Aristocraticum esse. Sed non est ita. Neque enim Reges temporarii, neque Reges quibus Potestas circumscripta est, Summi sunt, sed Summorum Ministri. Neque Provincia quae Demo aut Optimatibus subjecta est, regitur à Civitate dominante, Democraticè aut Aristocraticè, sed Monarchicè.

Primò autem Rex cujus Potestas cum vitâ terminatur, quales nonnulli hodie sunt in orbe Christiano; aut is qui Summam quidem habet Potestatem, sed post tempus certum, vel ad alicujus alterius voluntatem deponendam, qualis erat quondam Romae Dictator, si Successoris eligendi Potestatem habeat, non est amplius Monarcha temporarius, sed imperium habet sibi & hæredibus suis. Sin Potestate illa careat, alter habet vel Homo vel Coetus, qui post illius obitum Regem novum eligere potest. Sed is qui hoc potest Summam Potestatem antè habuit. Dare enim alteri quod ipse non habet nem:o potest. Quod si Successionem dare potest aliis nemo, is qui Potestatem antè habuit retinere, & Successorem suum eligere potest, immò debet, ne contra Legem naturae Cives fidei suae commissos desertà Potestate Summa in conditionem naturae relabentes perire patiatur.

Secundò, Rex Eleçtus ad Potestatem præscriptam, præscribente (sive is Homo sit sive Coetus) minor est, & proinde non est Summus. Potestatem ergo Summam habenti Ius Successoris eligendi semper hæret. Regiminis autem ejus forma non propriè Monarchia, sed vel Democratia vel Aristocratia est.

Populus Romanus viçtam Pompejo duce Iudæam rexit. Regiminis ergo Iudæorum forma sub populo Romano quo nomine appellabitur? Democratia non erat, neque Aristocratia, quia non regebatur à Coetu hominum Iudæorum. Quid ergo, an Monarchia erat cum Summa Potestas non in homine uno, sed in Coetu Romano resideret? Quidni? Populi Romani quanquam Summa Potestas in Cives Romanos Aristocratia erat vel Democratia, in Iudæos tamen Monarchia erat. Tam enim Civitatis unius in Civitates plures, quam unius hominis in plures homines imperium Monarchia est.

Quæcunque Civitatis Forma est, Materia (id est homines) Mortalis est. Nam homines tum singuli tum Coetus integri morti subjeci sunt. Itaque quemadmodum ad Civitatis constitutionem necessarius erat Artificialis homo, ita etiam ad conservationem Civitatis necessaria erat Artificialis vita, sine qua post ætatem unam, moriente Monarcha Civitas omnis interiret. Vita autem hæc Artificialis ea est, quam vocant Ius Successionis.

Perfecta Civitatis Forma esse non potest, ubi Successorem eligendi Ius non sit in Antecessore. Nam si in illo non est, in subdito est; ideoque ab eo qui Summam habet Potestatem assumi sibi potest. Illius ergo aut nullius est; & sic Civitas dissolvitur contra instituentium intentionem.

In Democratis Coetus totus deficere nisi deficientibus Civibus non potest. Quæstiones igitur de Iure Successionis ad Democratiam non pertinent.

In Aristocratis autem si quis ex Coetu Summo moriatur, alterum in illius locum à Coetu ipso, vel ipsius Authoritate, substituendum esse (propter eam quam habet Potestatem Summam) manifestum est.

Difficultas de Iure Successionis maxima in Monarchiis est. Circa quam duæ quæstiones esse possunt, altera an Monarchæ praesenti Ius sit quem vult eligendi; altera quis sit quem vult. Ad primam autem considerandum est, aut Ius illud Monarchæ praesentis esse, vel multitudinis solutæ. Si Monarchæ sit praesentis, moriente illo Civitas dissolvitur, quia nullus est qui Ius illud postulare sibi potest homo singularis; multitudo autem neque agere quicquam aut loqui potest, ut quæ Persona amplius non est. Redeunt ergo omnia ad conditio nem belli, & per consequens Successoris constitutionem ad Monarcham praesentem pertinere ex ipsa Civitatis Institutione manifestum est. Quæstio autem quis ille sit, quem Monarcha Successorem, sive Hæredem sibi esse voluit, aut per ipsius Testamentum, aut per alia signa idonea judicandum est.

Per Testamentum, si viva voce Successorem declaraverit, ut fererunt Imperatores Romanorum primi Hæredibus nominatis. Vox enim Hæres non semper filium aut cognatum significat, sed quemcunque quisque Potestatis suæ Successorem esse velit. Si ergo Monarcha Successorem suum disertè nominaverit, Summa Potestas simul atque mortuus est Antecessor, in nominato est.

Vbi vero Testamentum & verba aperta desunt, ibi voluntatis ejus alia signa naturalia observanda sunt. Quorum signorum unum est Consuetudo loci. Vbi ergo succedere consuevit is, qui genere est proximus, illius est Potestas Summa, Antecessore mortuo; quia si alium succedere sibi voluisset, facile illum vivens nominare potuisset. Eadem autem regula est, sive proximitas illa Maris fuerit sive Fœminæ. Consuetudo enim quæ Principis verbo tolli facile potuit, nec tollitur, signum est sublatam esse Nolentis.

Vbi vero neque Testamentum neque Consuetudo anteivit, ibi intelligendum est, Primò, Regimen manere Monarchicum, quia formam.

mam illam regnando commendaverat, neque verbo improbaverat. Secundò, liberos suos, potius quam alios ad tantam dignitatem promovere voluisse; & ex liberis Marem quam Fœminam, ut per naturam ad sustinenda pericula aptiorem. Tertio, si prole careat, fratrem quam alium, atque ita semper propinquorem quam remotorem. Præsumitur enim sanguine propinquorem, amore quoque, cæteris paribus, potiorem esse.

Verum si Monarchæ per Testamentum aut Contractum, Successorem constituerit quem velit liceat, magnum inde videtur oriri posse Civitati incommodum. Nam Potestatem Summam in hominem alienigenam transferre poterit; id quod (quia alienigenæ neque eadem forte regiminis formæ affluet sunt, neque eodem utentes sermone se mutuo contemptui aut odio habent) in Civitatis oppressionem tendere verisimile est. Sed incommodum hoc non ab eo nascitur, quod Summam Potestatem habeat alienigena, sed vel ab imperitia regentis, vel à contumacia Civium quorum alteri alterorum mores, ut æquum est, ferre nolunt. Quod incommodum Romani olim ex Civitatibus, quas sibi subjecerant, impertiendo alienigenis multis, & interdum totis Civitatibus Ius Civium Romanorum sustulerunt. Idem etiam conatus est, sed frustra per Regnorum Angliæ & Scotiæ Vnionem, Rex noster sapientissimus Jacobus. Quod si perfecisset, Bellum Civile quod utramque gentem miseram facit, nasci potuisset non videtur. Civibus ergo, si Monarcha Successorem alienigenam constituat, Injuriam nullam facit, quamquam culpa Regentium, vel ipforum Civium, incommodum inde aliquando oriatur. Idem etiam ex eo manifestum est, quod Regna in alienigenas per cognationem descendentia, (quanquam eadem sequutura sint incommoda) pro licite acquisitis sine contradicitione haberi solent.

C A P V T X X.

De Dominio Paterno & Despotico.

Civitatem per Acquisitionem voco, ubi Summa Potestas acquisita est per vim, ita, ut mortis vel vinculorum metu, imperata facere unius personæ, sive singuli, sive pluralitate suffragiorum cuncti se obligaverunt.

Atque hoc Dominii (sive Summæ Potestatis) genus ab eo, quod sit per Institutionem, in hoc tantum differt, quod hic metu mutuo, ibi metu unius Cives imperium in se admittunt. Vtrique tamen id faciunt Metu. Id quod ab iis qui Pacta propter metum inita irrita esse universaliter pronuntiare solent, notandum est.

Id enim si verum esset, Civitatis forma nulla esset, in qua obedientiam Civium Civitas exigere jure possit. In Civitate quidem, ubi vis prohibetur, & latrocinia indicare jubeat leges, Promissa terrore extorta irrita sunt, non autem ex natura Pactorum irrita sunt. Etiam ubi Promissa metu facta invalida sunt, Promissorem absolvit non Pacti invaliditas, sed sententia Summae Potestatis. Alioqui universaliter verum est Promissum licitum illicitè violari.

Jura autem Summae Potestatis sive Institutaè, sive Vi Acquisitae eadem sunt, neque sine habentis consensu auferri, vel transferri possunt. Itaque qui ea possidet neque puniri, neque Reus fieri jure potest. De Pace & Bello, & de Doctrinis publicè docendis & de controversiis omnibus judicat. Magistratuum, Consiliariorum in Pace, Ducum in Bello, Ministrorumque Publicorum constitutor solus est. Premiorum, Poenarum, Honoris, & Ordinis Arbiter, Legum denique omnium Author Latorque est propter rationes capite praecedente allegatas.

Est etiam Dominii Acquisiti genus aliud per Generationem, quod Paternum dicitur. Cujus jus Patris est, non quia filium genuit, sed quia consensit filius, vel propter alia aliqua argumenta. In uniuscujusque enim filii vel filiae Generatione, duo concurrunt Generantes. Si ergo Dominii Jus sola Generatione definiretur, duo essent Domini, quibus ambobus obedire impossibile est. Quod autem scripserunt aliqui Dominium Patris esse propter praestantiam sexus, non recte dicitur. Neque enim Mas Fœminæ tantum aut viribus aut prudentia semper præstat, ut Dominium determinare possit sine Bello. In Civitatibus obtinet Jus Civile. Itaque ubi Mas regnat, ibi Mari, ubi Fœmina, ibi Fœminæ Dominium tribuitur in filios regios. Sed quæstio nunc est de Jure Dominii in conditione naturali, ubi Leges Matrimoniales nullæ sunt præter sexuum amorem mutuum & proles curam naturaliter insitam, ubi Pater & Māter de Dominio in Infantem aut Pacto disponunt, aut omnino non disponunt. Si ergo disponunt, per Pactum id faciunt, & Dominium cujus sit à Pacto indicatur. Sic Amazones cum Maribus vicinorum Pacti sunt, ut geniti pueri ad illos remitterentur, puellæ apud matres remanerent.

Sin Pactum nullum interveniat, Dominium Matris est. In conditione enim naturali, ubi Leges Matrimoniales nullæ extant, quis Pater est ignoratur, nisi indicante Matre. A Matris ergo arbitrio

dependet Dominium. Ipsius ergo est. Rursus Infans in Potestate Matris nascitur, ita ut penes illam sit aut educare aut exponere vel interficere. Si ergo alat, Matri vitam debet Infans, & propterea illi pra omnibus aliis obediere obligatur. Dominium ergo Matris est. Sin exponat illum Mater, alius autem repertum servet alatque, alentis Dominium est. Servati enim semper Dominus est Servator; quia finis propter quem alteri alteris se subjiciunt Conservatio est.

Si Pater Matris Dominus sit, etiam Infantis Dominus est. Sin Mater Patris sit Domina, ut sit quando Regina Summam habens Potestatem subdito suo nubit, Dominus Infantis Mater est, ut quae Domina est mariti sui.

Si Vir & Vxor Potestatem in diversis Civitatibus Summam habentes Filium habeant, & de Dominio in illum contrahant, Dominium dependet à Contractu. Si non contrahant, Dominus vel Domina est cui Dominium Regni est, in quo nascitur Filius; quia is, qui Civitatis Dominium habet, Civium omnium in ea natorum Dominus est.

Qui Dominus Filii est, Dominus quoque est Filiorum filii; quia qui Jus in personam habet, Jus quoque habet in ea, quae sunt personae.

Jus Successionis ad Dominium Paternum, eodem modo procedit, quo in Monarchia per Institutionem, de qua dictum est in Capite praecedente.

Dominium per Victoriam in Bello acquisitum, ab aliquibus Scriptoribus Despoticum appellatur, quod est Dominium Herile in Servos. Per Victoriam autem Acquisitum tunc est, quando victi vitanda mortis imminentis causa facturos se paciscuntur, pro Vita & Libertate Corporis concessa, quicquid à Victore imperabitur. Post Pactum illud Victus Victoris Servus est. Quod nomen utrum an à Servare an à Servire derivetur disputent Grammatici. Significat autem non captum illum qui carcere conclusitur, aut catenis constringitur, sed captum illum qui Pacto servire obligatur. Vinctus enim vel incarceratus, ut qui cum Victore nihil Pactus est, nullo Iure teneri potest quin carcerem, si potest, effringere, vincula dirumpere, victorem interficere, aut in servitutem vicissim adducere jure possit. Captus autem qui pro Libertate corporea fideliter servire Pactus est, idem facere sine Pacti violatione, id est sine Injuria non potest.

Non ergo à Victoria jus Dominii, sed à Victi Pacto nascitur; neque eo obligatur quod Captus est, sed quod voluntati capientis se submisit. Neque ob submissionem ejus, obligatur Victor vitam ei condonare, nisi antè id promiserit.

Quod soleant homines vitam ab instante hoste petere, ideo faciunt, ut declinata morte quæ ab irato hoste statim expectatur, possint postea aut pecunia aut servitute vitam redimere; non quod Victor redemptionis pretium accipere teneatur. Tunc demum servus vitae securus est quando corpus suum sibi creditur. Sin opus faciat aut quomodocunque sine Pacto serviat, non id vi juris, sed metu mortis facit.

Dominus Servi omnium bonorum quæ habet Servus Dominus est, & Domino acquiritur quicquid acquirit Servus. Continentur enim hoc in natura Servitutis.

Jura denique omnia Dominii Paterni tum Despotici sive Herilis eadem sunt quæ Summæ Potestatis in Civitate per Institutionem; & propter rationes eàdem; quæ rationes in capite præcedente satis explicatae sunt. Itaque Monarcha qui duarum aut plurium Civitatum summam habet Potestatem, in una per Institutionem, in altera per acquisitionem, si prætextu Victoriae, uni quam alteri duriorem se præbeat, aut per iniquitatem, aut per Iuris naturalis ignorantiam id facit. Constat hinc Familiam magnam, nisi Civitatis alicujus pars sit, quantum ad Iura attinet, Civitatem esse parvam, sive illa Familia ex Patre & Filiis, sive ex Domino & Servis, vel ex Patre & Filiis & Servis constet; & in ea Familia Monarcham Dominum Patremque esse. Familia tamen propriè Civitas non est, nisi tantæ sit Potentiae vel per numerum suum, vel per alias opportunitates, ut subjici sine Bello non possit. Ubi enim homines manifestè debiliores sunt quam ut tueri se possint uniti, unusquisque eorum, periculo imminentem, ad vitae suæ conservationem, sive fuga sive deditio potest pro suo arbitrio jure uti; quemadmodum faciunt milites magno exercitu circumventi, si ipsi pauci sint, arma deponere, vitam petere, vel fugere potius solent quam ab hostibus occidi. Atque hæc de juribus eorum qui Summam habent Potestatem sufficient ex rei natura deduceta.

Videamus jam de eadem re quid docent Scripturae Sacrae. Ad Mossem populus Israeliticus sìc loquitur: Loquere tu nobiscum, & audiemus; sed nobiscum ne loquatur Deus, ne moriamur. Debebatur ergo Mosi à populo Israelitico plenissima, & absoluta obedientia. De lute Regum Deus ipse (1 Sam. 8. vers. 11. &c.) per Samuelem dicit: Hæc erit ratio ipsa Regis qui regnabit super vos; filios vestros accipiet, ut sibi disponat in curribus suis, & in equitibus suis, & ut currant ante currum suum; & ad disponendum sibi Chilarchos, & praefectos quinquagenis; & ad arandum arva sua, & ad metendum messam suam, & ad faciendum instrumenta bellica sua, & instrumenta curvarum suorum. Similiter filias vestras accipiet in unguentarias, in coquas, & in pistrices; etiam auros vestros, & vineas vestras, ac oliveta vestra optima accipiet, & dabit servis suis; servosque vestros, & ancillas vestras, ac juvenes praestantisimos, & asinos vestros accipiet, adhibebitque ad opus suum. Greges vestros decimabit; denique vos eritis ei servi. Potentia hæc absoluta est, nempe Cives omnes Regis servi sunt. Rursus, audita ratione Regis sui populus assentit tamen dicens, sed Rex praerit nobis, ut simus nos quoque sicut omnes istæ gentes; & vindicet nos Rex noster, & procedens ante nos gerat Bella nostra. Confirmata hic sunt iis, ut habent Summam Potestatem, jura omnia tum Militia tum Iudiciorum, quæ adeo absoluta est Potentia, ut homo ad hominem, Potentiam majorem transferre non possit. Præterea Potentiam quam à Deo petivit Salomon, hæc erat: Des servo tuo animum intelligentem ad judicandum populum tuum discernendo inter bonum & malum. Quamobrem jus Iudiciorum & jus praescribendi regulas Boni & Mali, id est jus Legum ferendarum pertinent ad illum qui Summam habet Potestatem Civilem. Quæsivit Davidem Saulus ut eum occideret; cum tamen Saulum occidere potuit David, & ut faceret hortati sunt eum servi ejus; vetuit eos David dicens, absit ut facerem rem hanc Domino meo, uncto lebovae, extendendo manum meam contra eum; nam unctus lebovae est. Confirmatur hic Regum impunitas. De Servorum obedientia dicit Sanctus Paulus, Servi obedite Dominis vestris in omnibus. De obedientia Filiorum dicit, Filii obedite Parentibus in omnibus. Debita ergo à Filis & Servis Patribus suis & Dominis est obedientia simplex. Porro (Matth. 23. 2, 3.) dicit Christus, In Cathedra Mosis sedent Scribae & Pharisei; omnia ergo quæ dixerint vobis ut servetis, servate & facite. Ecce rursus obedientiam simplicem. Etiam Sanctus Paulus Tit. 3. 1. Ipsis sug gere ut sese subjiciant Principibus, ac Potestatibus obtemperent. Obedientia hæc simplex est. Postremo Servator noster ipse docet tributa imposita à Summa Potestate Civili solvenda esse, ipse solvens, & date (inquiens) Caesari ea quæ Caesaris sunt. Item quod quicquid is qui Summam habet Potestatem exegerit à subdito suo rectè exigitur, quando opus erit, & quod utrum opus sit necne ipse judicabit, ostendi potest ex verbis Christi Discipulis suis mandantis: ite in vicum qui vobis est ex adverso, & statim invenietis eamam ligatam & pullum cum ea; solventes eos adducite ad me. Et si quis vobis aliquid dixerit, dicite, Domino his opus est; statim autem mittite eos. Non interrogabunt utrum necessitas illa sive opus jus eos capiendi Domino tribuat, neque utrum Dominus necessitatis illius Iudex sit, sed in voluntate Dei acquiescent.

His locis addi etiam potest quod dicitur Gen. 3. 5. Eritis sicut Dii, scientes boni & mali; & vers. 11. quis indicavit tibi nudum esse te? An de fructu illius arboris, de quo interdixeram tibi ne comedas ex eo, comederis? Cognitio id est Iudicatio boni & mali vetabatur sub nomine fructus arboris scientiae boni & mali, in experimentum obedientiae Adami. Diabolus autem ut ambitionem feminae, cui fructus ille pulcher jam visus erat, incenderet dixit, illi fore illos quasi Deos scientes boni & mali. Cum igitur comedissent ambo, arrogarunt quidem officium quod Dei solius erat, nempe Iudicationem boni & mali sibimet ipsis; quamquam facultatem novam discernendi inter bonum & malum nullam acquisierant. Quod dicitur autem, quod cum comedissent, viderunt se nudos esse, nemo locum illum ita interpretatus est, quasi cœci antè fuerint neque suas ipsorum cures viderint. Sensus autem manifestus est, quòd eo primùm tempore nuditatem suam (in qua Deo visum est illos creare) indecoram esse judicarunt; & pudore suo Dei opus tacitè condemnarunt. Interrogat ergo Adamum Deus, Comedisti &c. tanquam si dixisset, Tu qui obedientiam mihi debes, arrogasti tibi Potestatem de actionibus meis Iudicandi? Vnde perspicue (quanquam Allegoricè) significatur, facta eorum quibus Summa est Potestas, à subditis suis non esse reprehendenda, nec disputanda.

Itaque manifestè (quantum ego intelligo) non modo ex Ratione, sed etiam ex Scriptura Sacra, Summam Potestatem, sive ea in uno homine, ut in Monarchiis, sive in uno Cœtu, ut in Democratiis & Aristocratiis, collocata sit tantam esse apparent quam facere eam possunt homines. Quanquam autem de Potestate indefinita multa incommoda homines imaginari sibi possunt, incommoda tamen quæ Potestatem limitatam comitantur (nempe bellum uniuscujusque contra vicinum suum) multo sunt majora. Conditio hominum in hac vita sine incommodis nunquam erit. Neque est in Civitate quacunque incomodum magnum, nisi quod plerumque à Civium ipsorum contumacia & à violatione Pactorum illorum in quibus essentia Civitatis consistit ortum sit. Quicunque autem Potestatem Summam nimiam esse putans, diminuere conabitur, subjiciet se Potestati majori quæ Summam limitare posse videbitur.

Maxima contra Potestatem absolutam objectio desumitur ab eo quod fieri solet, & eorum est qui interrogant ubi & quando Potestas absoluta à subditis agnita fuerit. Sed vicissim ego illos interrogo ubi,

& quando libera à Seditione & Bello Civili extitit Civitas, ubi Potestas absoluta non fuerit. In gentibus illis ubi Civitates diu duraverunt, nec nisi Bello externo perierunt, subditi de Potentia Summa suorum principum nunquam disputaverunt. Argumentum autem à consuetudine hominum sumptum, qui in causas, & naturam rerum Civilium nunquam profundè inspexerunt, invalidum est. Et si eam homines fundamenta domorum suarum super arenam collocarent, non tamen inde inferri potest, ut ita fieri debeat. Scientia constituendi conservandique Civitates, regulas certas habet & infallibles non minus quam Arithmetica & Geometria; neque ab usu tantum dependet. Quas regulas excogitandi otium neque habuerunt pauperes, neque qui otium & voluntatem habuere, quae methodo id faciendum erat intellexerunt.

C A P V T X X I.

De Libertate Civium.

Libertas significat propriè absentiam impedimentorum motus externorum; & dicitur non minus de rebus irrationalibus & inanimatis quam rationalibus. Quicquid enim ita ligatur vel conclusitur, ut nisi in spatio ab externis Corporibus determinato moveri nequeat, id ulterius progrediendi Libertate carere dicimus. Itaque animalia dum muris includuntur, vel catenis ad locum certum alligantur, eundi quò alioqui itura essent Libertate carent. Quando vero impedimentum in ipsa est natura rei, non Libertate, sed Potentia carere dicitur; sic Homo qui morbo affixus lecto est, eundi potestia non Libertate privari dicitur.

Iuxta hanc propriam & receptam vocis significationem Liber dicitur is, qui ex iis quae viribus & arte propria facere potest, quin faciat quicquid vult non impeditur. Sed voces Liber & Libertas qui ad alias res praeter corpora applicant, abutuntur. Quod enim motui subjectum non est, non est obnoxium impedimento. Quoties ergo dicitur (exempli causa) Via Libera est, non significatur Libertas Viae, sed Viatoris. Item quando dicitur Donum liberum est, non rei datae sed Datoris Libertatem intelligimus. Etiam quandoquis liberè loqui dicitur, non Sermonis, sed loquentis Libertas est. Liberum denique arbitrium, non Voluntatis Libertas sed Volentis est.

Metus & Libertas simul consistere in eadem actione possunt, ut quando aliquis Metu Naufragii bona sua in mare projicit; nam libenter id facit, potuitque (si noluisset) non facere. Libere ergo fecit. Sic ille qui Metu carceris debitum solvit, Libere solvit, quia Liberum illi erat vel solvere, vel non solvere. Similiter Actiones Civium omnes quas Metu Legum faciunt, si non facere potuerunt, Liberae erant.

Etiam Libertas & Necessitas consistere simul possunt. Nam aqua per fluminis alveum, tum Libere tum Necessitate naturae versus declivia movetur. Item actiones omnes voluntariae quae sua natura Liberae sunt, quia tamen causas habent, & causae illae alias causas, & sic perpetuo usque ad causarum omnium causam primam, nempe divinam voluntatem, necessariæ sunt; adeò ut illis qui causarum omnium connexionem viderent actionum omnium, etiam voluntariarum manifestè essent. Deus ergo qui videt & disponit omnia, necessitatem videt omnium actionum à sua ipsius voluntate proficiscentem. Homines enim quamquam multa faciant contra Leges divinas, id est multa quorum Deus non est Author, nullam tamen Passionem, Voluntatem aut Appetitum habent cujus causa prima & plena non sit à voluntate Dei. Nisi enim Voluntas Dei Necessitatem Voluntati humanæ imponeret, & per consequens actionibus omnibus ab ea dependentibus; Libertas voluntatis humanæ omnipotentiam, & omniscientiam & libertatem Dei tolleret. Atque hæc (quatenus ad institutum praesens) de naturali & propriè dicta Libertate disputata sufficient.

Quemadmodum autem homines Pacis & Conservationis suæ causà Hominem fecerunt Artificialem (quem vocant Civitatem) ita etiam Vincula excogitarunt Artificialia (quæ vocantur Leges Civiles) quæ Vincula ipsi mutuis inter se Pacis ab una parte ad illius cui Summam dederunt Potestatem Labra, ab altera parte ad suas ipsorum Aures alligarunt. Vincula autem hæc et si natura sua fragilia, satis tamen tenacia sunt, non à difficultate sed à periculo quo frangantur.

Vincula hæc Artificialia ea sunt, quæ opponi intelligo Libertati Civium. Cum enim actionibus Leges praescribere omnibus, impossibile sit; Libertatem habere Civis dicitur ad illas actiones de quibus in Legibus nihil definitur, & ad eas solas. In his ergo unicumque id quod sibi maximè videbitur expedire, facere Liberum est. Sin de Libertate corporis à carcere & catenis Libertas Civilis intelligeretur absurdissime conquererentur Libertatemque flagitarent hodie rebelles nostri qui ea manifestissime fruentes rebellaverunt. Libertas igitur Civium in iis tantum rebus consistit, quas in Legibus ferendis Legislator prætermisit.

Libertas tamen hæc Civilis, quin is qui Summam habet Potestatem, vitae & necis Civium arbiter sit, impedimento non est. Ostensum.

sum enim est, Civibus ab eo qui Summam habet Potestatem (id est à Civitate) Injuriam fieri non posse, et si per Iniquitatem Injurius esse in Deum possit. Contingere ergo potest, & contingit sàpe in Civitatibus Iussu Summam habentis Potestatem, Innocentem etiam sine Injuria interfici; ut quando filiam suam occidi jussit lepida. Etiam in occasione Vria, et si Rex David iniquè fecit, & contra Deum graviter peccavit, contra Vriam tamen non peccavit, qui facti illius Authorem se fecerat. Tibi soli peccavi sunt verba ipsius ad Deum Davidis. Deo enim solo obligari potuit Rex. Etiam Populus Atheniensis cum Civem per Ostracismum in exilium mitteret, non illum criminis accusabat, sed quemcunque exulare voluit, numerus concivium maximus, is exulabat; non quia violator legum erat, sed quia (propter nimiam potentiam) violare Leges impunè posse videbatur. Itaque Aristidem, cui cognomen Iusti ipsi ante dederant, Civitate expulerunt. Expulerunt item Hyperbolum imi ordinis hominem scurrum, quem nemo metuebat; quia voluerunt; joculariter forte, non autem injustè, cum id jure fecerint Civitatis.

Libertas illa, de qua in Graecorum Romanorumque veterum Libris Historicis & Politicis; hodieque in Sermone & Scriptis eorum, qui Graecam & Romanam Politicam suam faciunt, tam magnifica sit mentio, non Civium singularium, sed Civitatis Libertas est, eademque quae hominum singularium fuissest, nisi constitutae Civitates & Leges fuissent. Sicut enim inter homines, sine Lege, sine Imperio, Bellum unicum contra vicinum est, nulla autem haereditas filiis transmitenda, nulla Proprietas bonorum, nulla securitas, sed Libertas unicumque plena & absoluta; ita inter Civitates, quarum una alteri non subjicitur, unicumque Civitati Libertas faciendi quicquid sibi commodum videbitur absoluta est. Sed tamen ita viunt perpetuo ac si Bellum esset, parati ad pugnam, tormentis Bellicis contra vicinos undeque collocatis. Itaque neque Atheniensis, neque Romanus quisquam Liber (à Legibus) erat, sed Civitates eorum. In portis murisque Vrbis Luccae eti inscribatur magnis characteribus LIBERTAS, Lucensis tamen nemo majore Libertate fruitur quam Constantinopolitanus, utrobique enim Legibus Civilibus vinciuntur.

Dulci autem nomine Libertatis, facile decipiuntur homines, qui distinguere nescientes, id quod Civitatis solius Ius est, pro sua cujusque haereditate privata sibi arrogant. Qui error quoties Authoritate eorum, qui propter ea, quae scripserunt Politica, celebres sunt confirmatur, mirandum non est si Seditionem & Status mutationem paxiat. In partibus orbis terrarum occiduis opiniones nostras de Institutione

tutione & Iuribus Civitatum accepimus ab Aristotele, Cicerone, aliisque Graecis & Romanis, qui cum degerent in Civitatibus Democraticis & Aristocraticis jura illa mox à Principiis naturae deduxerunt, sed usum & consuetudinem Civitatum suarum, in Libros suos Politicos transcriberunt, non aliter, quam Regulas loquendi ex usu temporis sui describere solent Grammatici. Quoniam ergo Athenienses ne Statum mutare cuperent, liberos solos esse eos, qui in Civitate viverent populari, servosque esse, qui sub Monarcha essent, docebantur; ideo Aristoteles in Politicis (Lib. 6, cap. 2) Libertatem supponi in Democratia scripsit, neminemque in alia Civitatis forma esse liberum. Sicut autem Aristoteles; ita quoque Cicero, aliique Scriptores, Politicam doctrinam suam super Romanorum consuetudinem fundaverunt; qui Romani Monarchiam odisse didicerant, ab illis primis, qui cum Summum Imperantem, nempe Regem suum, deposuissent, Summam Roma Potestatem inter se diviserant. Lectione autem Librorum horum à Graecis & Latinis Scriptorum, factum est, ut homines nostri ab Infantia opinionibus illis innutriti, sub Libertatis falsa specie habitum tandem contraxerint tumultibus favendi, actiones eorum, qui Summam habent Potestatem reprehendendi, & rursus reprehendendi reprehensores illos; idque cum tanti sanguinis effusione, ut verè possim (puto) affirmare nunquam quicquam tam carè emptum esse, quam Graecorum Latinorumque linguas emerunt partes hæ mundi Occidentales.

Ut veniamus jam ad ea in quibus Libertas Civium vera consistit, id est, ut dicamus, quænam illæ actiones sunt, quæ jussæ ab eo qui Summam habet Potestatem, possunt tamen sine Injustitia prætermitti; considerandum est, quænam jura illa sint, quæ in Civitate instituenda deponimus, sive (quod idem est) quas Libertates nobismetiplis denegemus tunc, quando omnium actionum simpliciter Hominis vel Coetus quem Summum facimus, Authores nos facimus singuli. In ipsa submissione consistit tum Obligatio tum Libertas. Itaque ex eadem submissione, Obligationis & Libertatis argumenta sumi debent. Nulla enim tenetur Obligatione quisquam, quæ à sui ipsius actione non procedat; cum per naturam homines Libertatem æqualem omnes habent. Quoniam autem argumenta illa vel ab ipsis verbis, nempe Actionum omnium ejus hominis cui Summam tribuimus Potestatem Authorem me facio, vel ab intentione ejus, qui Potestati Summæ se submittit, (quæ intentio intelligitur à Fine propter quem se submittit) sumenda sunt; Obligatio & Libertas Civium Singulorum ab illis Verbis vel ab illà Intentione demonstrandæ sunt: Finis autem Institutionis Civilis est Pax Civium inter se, & defensio contra hostem Publicum.

Primò ergo, quia Institutio Civitatis sit per Pacta uniuscujusque cum unoquoque, manifestum est, Libertatem Civi manere circa res illas omnes, quarum jus per Pactum transferri vel abjici non potest. Sed ostensum est Cap. 14. Pacta de seipso contra vim non defendendi invalidum esse. Ergo

Si Summam habens Potestatem, Civem (quanquam jure morti condemnatum) seipsum interficere, mutilare vel vulnerare; aut vi personam ejus invadenti non resistere; aut ab alimentis, medicinâ, aëre vel alia re sine qua vivere non potest se. abstinere jussit; habet Civis ille recusandi Libertatem.

Si quis Civis interrogetur à Summam habente Potestatem, vel per Authoritatem ejus de crimine quod ipse Civis commisit, fateri Crimen (nisi facti veniam data) non obligatur; quia nemo (ut ostensum est supra) obligari Pacto potest, seipsum accusare. Præterea submissio Civis continentur his verbis, Author sum omnium Actionum ejus cui Summam tribuimus Potestatem. Sed in his verbis Libertatis naturalis restrictio nulla est. Etti enim ut me occidat concedam, non obligor ut Iussu ejus occidam meipsum. Aliud enim est dicere occideme, vel concivem meum, si vis; aliud autem dicere occidam me aut concivem meum. Sequitur ergo neminem aut ad occidendum seipsum, aut concivem ex ipsis verbis obligari. Itaque obligatio quam quis habere interdum possit, jussu Summæ Potestatis faciendi actionem aliquam periculosam aut indignam, non à verbis dependet expressis quibus se submisit, sed ab intentione; quæ intelligitur ex fine Institutione Civilis. Quando ergo negatio obedientiæ Finem Institutionis Civitatis frustaneam facit, Libertas recusandi nulla est; alioqui Libertare sua naturali uti potest.

Itaque si quis jubeatur contra hostem Publicum pugnare (quanquam si recuset, Potestati Summæ puniendi eum non desit Ius) potest tamen aliquando sine Injustitia recusare, ut quando alium militem non minus idoneum substituit. Tunc enim Civitatem non deserit. Præterea à Summo Iure detrahendum est aliquid propter quorundam hominum timiditatem naturalem, non solum fœminarum (à quibus officia tanti periculi nunquam expectantur) sed etiam virorum quibus animus fœmininus est. Quando prælium committitur, fuga tandem sit ab una vel altera parte; si tamen non à perfidia, sed à metu fuga oritur, non injuste fugere dicuntur, sed turpitur, vel. inhonestè. Propter eandem rationem, si quis prælium conetur evitare Injustitia non est, sed Ignavia. Veruntamen qui militem se conscribi jubet timiditatis naturalis excusationem perdit, obligaturque non modo praelium inire, sed etiam invito ductore suo non fugere. Quando autem defensio Civitatis Civium simul omnium uno & eodem tempore auxilium postulat, unusquisque qui vel arma gestare potest, vel ad victoriam aliquid quantulumcunque contribuere, ad Militiam obligatur; quia aliqui Institutio Civitatis quam conservare Cives nolunt, vel non audent, vana esset.

Contra arma Civitatis, defendendi alterius causâ, sive nocentis sive innocentis arma sumere, Liberum nemini est; quia Libertas talis Summam habenti Potestatem media ad defensionem Civium aufert, ipsamque Civitatis essentiam destruit. Quid autem si multi simul, contra Civitatis Potestatem Summam crimen aliquod commiserint capitale, propter quod, nisi se defendant, expectant mortem, quæret aliquis utrum Libertatem illi conjunctis viribus se mutud defendendi habeant. Habent certè. Nam vitas suas defendunt tantum; id quod & Innocenti & Nocenti æquè licet. Injustitia quidem erat officii violatio prima; sed quod arma postea ad se defendendos sumpserint, crimen novum non est. Excusatio autem sui defensionis oblatâ veniâ tollitur; facitque ut si assilere cæteris perseverent Injusti sint.

Reliqua Civium Libertas dependet à Legum Silentio. Ubi enim non definit Lex, unicumque faciendi vel non faciendi Libertas est; eaque pro arbitrio Summæ Potestatis aliquando major, aliquando minor est. Si inter Civem & eum qui Summam habet Potestatem controversia sit de Iure agros vel bona possidendi, vel de debita pecunia, vel opera, vel de poena corporea, vel pecuniaria quæ in Lege aliqua præcedente fundata sit, Libertas Civi Lege agendi est contra eum qui Summam habet Potestatem eadem quam haberet contra Concivem; controversiae autem illius Iudex erit is qui Summam habet Potestatem. Quoniam enim qui Summam habet Potestatem virtute petit Legis præcedentis, non virtute Potestatis Summæ non amplius petere velle intelligitur quam quod Lege illa debitum esse apparebit. Nihil ergo facit Civis à quo petitur contra voluntatem ejus qui habet Summam Potestatem. Sed si qui habet Summam Potestatem virtute Potestatis peteret, agere contra illum Lege Civis non potest. Quicquid enim virtute Potestatis Summæ petit, Authoritate petit ipsius Civis, & proinde qui agit contra Summam Potestatem, contra seipsum agit.

Si Monarcha vel Summam habens Potestatem Coetus, uni vel pluribus Civibus Privilegium, id est Ius sive Libertatem privatam concedat, qua concessa salutem populi procurare non potest, Concessio illa invalida est, nisi simul apertis verbis Summæ Potestati renunciet, vel in alterum eam transferat. Eo enim quod potuit (si voluisset) Summæ Potestati verbis perspicuis renunciaste, vel eam in alium transstulisse, nec fecit, intelligendum est neque renuntiare neque transferre voluisse; & proinde concessionem illam ab ignorantia profectam esse repugnantiae inter concessum privilegium, & Potestatem Summam. Retinetur ergo Potestas Summa, & per consequens Iura omnia retinentur quae ad exercitium ejus sunt necessaria; qualia sunt Potestas Belli & Pacis, Iudiciorum, Magistratuum & Ministrorum constitutio, & cætera quae Cap. 13. enumerantur.

Obligatio quam Civis habent erga eum qui Summam habet Potestatem, tam diu nec diutius permanere intelligitur, quam manet Potentia Civis protegendi. Ius enim hominum seipso protegendi naturale, quando à nemine alio protegi possunt, nullo Pacto extingui potest. Is enim, qui Summam habet Potestatem, Civitatis Anima est, quae simul atque à corpore separata est, membra motum ab illa amplius non accipiunt. Obedientiae finis est Protectio; quam ubique quis viderit, sive in se, sive in alio, ad illam, obedientiam ejus & conatum ad illum conservandum applicat natura. Quanquam autem Potestas Summa ex intentione Instituentium immortalis sit sua tamen natura, non solum morti violentae à Bello externo subiecta est sed etiam propter Ignorantiam & Passiones hominum, habet in se, ab ipsa Institutione, semina multa mortalitatis à discordiis Civium ipsorum.

Si Civis Bello captus sit; vel Personae aut vitae ejus necessaria intra praesidia hostium sint; hostes autem vitam & corporis Libertatem illi permittant, ea conditione, ut Victori Subditus sit, Civis ille conditionem accipiendo Libertatem habet; & cum acceptaverit, Victoris subditus est; nam alia ratione conservare, se non potuit. Si quis autem ab hoste in carcere aut vinculis detineatur, nec credatur sibi corpus suum, Pacto vincitus non intelligitur, ideoque ausugere vel servare se quocunque modo jure potest.

Si Monarcha Summæ Potestati pro se & haeredibus suis renuntiet, redeunt Civis ad Libertatem Naturae absolutam. Quanquam enim, quis illi filius sit vel cognatione proximus indicet natura; quis tamen illi haeres sit depender (ut ostensum est capite praecedente) à sua ipsius voluntate. Itaque si Haeredem habere nolit, Summa Potestas, & Subjectio perit. Idem contingit si moriatur sine cognatis cognitis, &

sine Hæredis declaratione. Tunc enim nulla cuiquam debetur obedientia, cum cui præstanda sit ignoretur.

Si Potestatem habens Summam Subditum in exilium mittat; manente exilio Subditus ei non est. Sed qui in Civitatem alienam mittitur de negotio aliquo, vel is cui peregrinari permittitur, Civis & Subditus manet. Sed hoc per contractum inter Civitates, vel jure Gentium sit; non vi Paeti alicujus. Quicunque enim intra fines alienæ Civitatis intrauerit, illius Civitatis Legibus Subjectus est, nisi Ius habeat ab amicitia inter se ambarum Civitatum.

Si Monarcha Bello superatus Subditum se victori faciat, priore obligatione Cives liberantur debentque Victori obedientiam. Verum si captus detineatur, Potestatem quam habebat in Civitate sua Summam, perdisse non intelligitur. Quare subditi ejus obligantur obedientiam Magistratibus ab eo ante constitutis & nomine ejus quamquam in captivitate existentis, solitam præstare. Manente enim Iure ejus, quæstio de sola Administratione est, id est de Magistratibus & Ministris; quos quia ipse constitueret suo Arbitrio non potest, illos quos ipse antè constituerat, probare intelligitur.

C A P V T XXII.

De Systematibus Civium.

DE Generatione, Forma & Potestate Civitatis dictum est. Dicendum nunc est de partibus ejus. Per Systema intelligo numerum quemcunque hominum in rem ipsorum communem congredientium. Quorum alia Regularia, alia Irregularia sunt, Regularia quidem ea sunt, in quibus Homo vel Coetus unus Personam gerit omnium. Coætera autem omnia sunt Irregularia.

Regularium alia Absoluta sunt sive Independentia, id est nemini subdita præterquam suæ propriæ Personæ Repræsentativæ; quales sunt Civitates, & quidem solæ. De quibus dictum jam est in quinque proximè superioribus Capitibus. Alia sunt Subordinata, nempe Summæ Potestati Civitatis, cui tum singuli tum etiam qui ipsorum Personam gerit, subiiciuntur.

De Systematibus Subordinatis alia Politica sunt, alia Privata. Politica (quæ vocari etiam solent Corpora Politica) ea sunt, quæ ab Authoritate Summæ Potestatis Civilis constituta sunt. Privata ea sunt, quæ constituantur ab ipsis Civibus, vel Authoritate aliqua extranea; quæ Authoritas quia à Potestate extranea derivatur, Publica non est.

Systematum Privatorum alia Licita sunt, alia Illicita. Licita ea sunt quae probantur à Civitate; cætera Illicita.

Systemata Irregularia sunt quae cum Personam non habeant consistunt in concurrù tantùm Populi; quae si Lege Civili non sint vetita & sine mala intentione fiant (qualis est confluxus populi ad Forum, vel Pompam, vel alium finem innoxium) Licita sunt. Quando autem consilio malo confluunt, vel (si multitudo magna sit) incognito, Illicita sunt.

In Systematibus Subordinatis Potestas personae eorum semper terminatur à Potestate Civili Summa; alioqui Systema Subordinatum non esset, sed Civitas, cuius Persona Civium cunctorum Persona est; & proinde pars Civium nulla repræsentari ab alio potest, nisi quatenus Personae Civitatis visum erit. Permittere enim ut Systema Civium Subordinatum partem populi in rebus omnibus repræsentaret, deserrere esset Civitatis (quatenus ad partem Civium) regimen & Dominium dividere contra pacem & salutem populi; id quod is qui Summam habet Potestatem, nulla concessione facere intelligitur, qua non perspicuis verbis subjectione sua Cives exonerat; Verborum enim consequentiae, voluntatis signa non sunt, ubi consequentiae aliae signa sunt in contrarium; sed erroris potius & falsae ratiocinationis, quibus humana natura subjicitur, signa sunt.

Potestatis quam habet Systema Subordinatum limites cognoscuntur duabus rebus, nempe Literis ab eo qui Summam habet Potestatem & Lege Civitatis.

Quanquam enim in Civitatis Institutione vel Acquisitio Literis scriptis opus non sit, quia Potestas ibi Summa (ut diximus) limites nullos habet præter Naturae Legem non scriptam; in Systematibus tamen Subordinatis, tot limitationes circa agenda, tempora, & loca necessariae sunt, ut neque sine literis scriptis memoria retineri neque nisi Literae illae Patentes sint, & Summae Authoritatis signis signatae, cognosci possint.

Et quoniam Limitationes non semper facile, aut fortasse omnino describi Literis possunt; determinatio quid Systemati Licitum vel Illicitum factu erit, ad Leges Civiles (ubi Literae ipsae silent) necessariò pertinet.

Vbi in Systemate Subordinato Persona est unus homo quicquid ille facit in Persona Systematis, absque Literarum suarum & Legum Civilium Authoritate, suum ipsius, non Systematis, nequ e alicujus ejus membri præterquam sui ipsius, Factum est; propterea quod ultra limites Literis & Legibus præscriptos neminis præterquam suam ipsius Personam habet. Quicquid autem juxta Leges & Literas facit Factum est uniuscujusque hominis eorum qui Systema constituant; quod enim à Summa Potestate sit, ipsum facientem Authorem habet; quia Factum quod à Literis & Legibus Summæ Potestatis non recedit, ipsius Summæ Potestatis Factum est; & proinde singula Systematis membra Authores habet.

At si Persona Systematis Cœtus sit, quicquid ille Cœtus præter Legum & Literarum suarum Authoritatem secerit vel decreverit Factum est totius Systematis, & præterea uniuscujusque eorum quorum suffragiis decretum fuerit; sed neque hominis contra cuius suffragium Factum aut decretum erat, neque hominis absentis Factum est. Cœ- tus enim ipsius ideo Factum est, quia majoris partis est; & siquidem crimen sit, puniendus Cœtus est, quatenus poenae capax est. Exempli causa, per dissolutionem Systematis (quæ quidem ejusmodi Corporibus Fictitiis capitalis est) vel (si modo ærarium commune habeat Cœtus) per multam pecuniariam. Nam hujusmodi Systemata à poenis corporeis ipâ exemit Natura. Qui autem criminis à Systemate decreto suffragium suum non dederunt, innocentes sunt; & quia Cœtus per Litteras suas neminem in Illicitis repreßentare potest, innocentes illi in suffragiis nocentium non comprehenduntur.

Si Persona Systematis sit in homine uno, & is pecuniam mutuam sumpserit ab extraneo, id est ab eo, qui membrum Systematis ejus non est; debitor est is qui habet Personam Systematis neque ad solutionem tenetur alius quicunque. Alioqui Literarum suarum Authoritate facere posset, ut quicquid ipse mutuum sumeret, alii solvereint. Systematis ergo Subordinati membrum ad solutionem pecuniae quam Persona Systematis (quoties homo est) mutuam sumpserit teneri non potest. Qui pecuniam mutuam dat cum Systemati extraneus sit pro debitoribus habet eos solos, qui solvere promiserant, Personam enim, mutuum accipiente, nullam præter ipsius hominis naturam cognoscit Solus ergo debitor is est, & solvere debet, vel ex communi thesauro, vel ex pecunia propria. Idem dicendum est de Mulcta si contingent Persona Systematis Subordinati, quam gerit homo unus, à persona Civitatis pecuniâ mulctari.

Quando autem persona Systematis in Cœtu est, debeturque pecunia extraneo, tenentur ad solutionem illi omnes, & soli, quorum suffragiis pecunia mutuâ sumpta est. Unusquisque enim eorum eo ipso quod mutuum sumi suffragiis suis voluerunt, ad solutionem obligantur etiam totius debiti, quod cum quilibet unus solvereit omnes liberantur.

Quod si pecunia uni alicui ex ipso Coetu debeatur, ad solutionem tenetur solus Coetus ipse, id est ipsum Systema. Is enim cui debetur, si pecuniam illam mutuam dari praesens suffragio suo voluit, etiam solvi voluit; sin Suffragio suo mutuam dari noluit, vel si absens fuerit, quia tamen mutuam dando, mutuam dari voluit, solvi voluit, idem ergo mutuam sumit & dat; & proinde debitum suum à nemine poscere praeterquam à Systemate ipso Iure potest. Itaque si Systema (ex thelauro communi) solvendo non est, remedium habet nullum, neque potest nisi de seipso conqueri, qui sponte sua imprudenter pecuniam suam mutuam dedit.

Manifestum hinc est, in Systematibus Subordinatis, subditisque Potestati Civitatis, interdum privato homini Systematis membro contra decretum Coetus protestari aliquando dissentire & dissensionis sua conservari memoriam postulaire non modo Licitum esse, sed etiam expedire, ne alioqui debita ab aliis contractata ipse solvere obligetur. Sed in Coetu Summam habente Civitatis Potentiam, Protestationes hujusmodi Licitae non sunt, propterea quod Protestatis Summae totidem sunt negationes; etiam quia quicquid sit à Summa Potestate, Authoribus sit Civibus omnibus & Singulis.

Systematum Subordinatorum infinita ferè est varietas. Distinguuntur enim non solum ab Agenda, propter quae constituntur & multorum generum sunt, sed etiam à temporibus, locis & numeris, quae omnia definiti debent. Constituuntur enim aliquando ad regendam Provinciae cum Potestate Literis Civitatis terminata. Sed Provinciae quae à Coetibus in ipsa Provincia residentibus gubernantur, pauca sunt exempla. Romani Provincias suas Praetidibus, Praetoribus, vel Procuratoribus administraverunt, non Coetibus sicut administrabatur ipsa Roma. Similiter emissa ad Virginiam & Bermudam Coloniae, quamquam Summa Potestas in illas commissa est Coeti Londinensium, Coetus tamen ille Colonias illas per Praefectos administravit. Quanquam enim unusquisque regiminis partem exercere cupiat, ubi adesse ipse potest; ubi tamen adesse non potest, rem communem Monarchice quam vel Aristocraticice, vel Democratice administrari mavult naturaliter. Quod manifestum etiam est in privatis hominibus, qui multas habent possessiones; qui labore administrandi negotia propria levari cupientes Amicum vel Famulum unum potius eligunt; cui possessionum suarum curam committant, quam Amicorum vel Famulorum plurium Systemati. Potest tamen Provinciae vel Coloniae cura etiam Coeti committit. Quando autem id sit, quodcunque ab eo Coetu debitum contractum fuerit;

& quodcunque decretum ab eo Coetu Illicitum fuerit, factum est illorum tantum qui per Suffragia sua assenserunt, non autem ejus qui dissensit vel absuit; propter rationes supra adductas. Coetus extra fines Coloniae quam administrat, Potestatem in personas vel bona Coloniae non habet, qua bona eorum in loco quocunque extra ipsam Coloniam propter debitam pecuniam exigere jure potest; quia extra Coloniam ipsam Iurisdictionem nullam habet. Idem. Coetus quamquam multandi membra singularia jus habeat, si Leges suas fregerint; multam tamen illam exequi extra Coloniam ipsam jure non possunt. Quod autem hic dictum est de administratione Provinciae vel Coloniae, dicendum quoque est de regimine Oppidi, vel Universitatis, vel Collegii, vel Ecclesiae.

In omnibus Systematibus Subordinatis, si quis ex Systemate causam habeat contra Systema ipsum, cognitio causae pertinet ad Iudicem Civilem qui à Summa Potestate Civitatis ordinatur, non ad ipsum Systema quod membro suo concivis est. In Coetu Summam habente Potestatem Civitatis, aliter res se habet; ibi enim is, qui Summam habet Potestatem, etiam in sua ipsius causa Iudex erit, aut Iudex erit omnino nullus.

Systematis Subordinati ad Regulanda negotia Mercatorum constituti Persona commodissima Coetus est, Coetus (inquam) eorum omnium quorum negotia regulanda sunt; in quem convenire, Suffragia habere unusquisque eorum, qui pecunias suas conferunt, si velit, possit. Mercator, qui navem emere, & mercibus onerare potest, rarus est. Opus ergo habent, ut in unum Systema plures conjungantur. Finis autem Systematis Mercatorii is est, ut possint & facilius & utilius negotiari, juxta regulas a se quidem excogitatas, sed à Summa Potestate Literis confirmatas. Quibus Literis si concessum sit, ut possint ea quae à Dominio Civitatis exportari expedit, solis emere, & quae in Civitatis Dominium importari soli vendere juxta Systematis sui regulas; duplum habebunt Monopolium. Quorum utrumque ipsis Mercatoribus lucrosum est; sed Civibus caeteris ex parte noxiun. Quoniam enim soli bona Civium domi emunt, vilius emunt; id quod sibimetipsis lucro, reliquis autem Civibus damno est. Similiter quia in Dominii externis soli vendunt, carius vendunt; id quod sibimet ipsis rursus lucro, exteris damno est; Terriò quia Merces externas soli emunt, vilius emunt, id quod sibi quidem utile, externis autem noxiun est. Quartò quia Merces externas soli vendunt domi, carius vendunt; id quod sibi adhuc lucrosum, sed concivibus suis damnosum est. Bono ergo Civitatis eset, si Literis

concessum esset, ut soli foris Civitatis suae Merces venderent, & Merces externas soli emerent; sed ut domi arbitrio suo, quo velint pretio importata venderent, civibus malum esset. Expedit autem singulis hujusmodi Systematis membris, ut qui pecunias suas contulerunt, & expectant lucrum singuli pecuniae suae collatae proportionale, consultationibus Systematis adesse, librosque Rationum suarum inspicere, id est ut persona Systematis sit in ipso Coetu seu Curia, ad formam Democratiæ.

Si Systema Mercatorum homini, qui Systematis membrum non sit, sed extraneus, pecuniam debeat, unumquodque membrorum seorsim obligatur ad solutionem totius debiti. Is enim, qui Systematis membrum non est Personae artificialis notitiam nullam habet, sed Personas naturales eorum omnes obligari sibi supponit. Verum si Creditor sit Systematis membrum, Debitor quoque idem est, neque debitum suum nisi a Systemate ipso, id est a communi pecunia, si quam habet, postulare Iure potest. Si Civitas a Systemate virtute Potestatis Summæ pecuniam exigat, solvenda a membris est, collatis a singulis ad Mercaturam pecunias proportionaliter. Nam communem pecuniam nullam habet Systema Mercatorium, nisi quae a singulis ad Mercaturam collata est.

Eidem Systemati si imponatur ob crimen aliquod multa pecuniaria, illi soli ad solutionem tenentur, quorum Suffragiis fieri crimen decretum erat, vel quorum auxilio commisium erat. In cæteris enim crimen non erat, nisi crimen sit, quod membra essent Systematis peccantis. Id autem crimen non est, quia Systema ipsum Civitatis authoritate constitutum est.

Si unus ex membris pecuniam Systemati debeat nec solvat, Systema contra illum Lege Civilis agere debet. Neque enim Bona ejus capi, nec persona ejus in carcerem conjici ipsius Systematis, sed Civitatis solius Authoritate potest. Concives enim sunt Systema & membrum ejus.

Systemata Subordinata etiam pro tempore praesinito constitui possunt. Exempli causâ, si Monarchæ, Dominii sui partibus singulis, ut Provinciis & Oppidis mandare visum fuerit, per Deputatos suos convenire; ut illum de conditione Dominii sui certiorem faciant, & ei circa Legum novarum constitutionem consilium suum impertiant, vel propter aliam causam quamcumque colloquunturque cum illis tanquam cum una Persona Cives omnes repreaesentatura; Deputati illi simul ac loco & tempore a Summa Potestate constituto convenerint, ibi & tunc Systema sunt Regulare, & Personam gerit. Systema totius Dominii Civium, quantum attinet ad ea quae à Monarcha Summam habente Potestatem tractanda proponentur; ad alia autem non item. Etiam quando nihil amplius tractandum esse à Monarcha declarabitur, Systema illud dissolvitur. Si enim Civium omnium, & quoad negotia omnia, Personam gereret, Potestas Systematis Summa esset, essentque in eodem populo Summae Potestates duae; id quod cum Pace & Salute Populi fieri non potest. Quae autem tractanda sunt in Systemate tali praesinita sunt in ipsis Literis quibus convocantur. Populus enim Deputatos suos eligere ad alium finem non possunt quam qui in ipsis Monarchae Literis continetur.

Systema Privatum Regulare, idemque licitum, illud est, quod sine Literis aut mandato Summae Potestatis, praeterquam Legibus omnium Civium communibus, constituitur. Quod cum una Persona factum sit, Regulare est. Qualis est Familia, in qua Pater Familias (quatenus Leges Civiles non prohibent) Personam gerit totius Familiae; & illi Filii servique obedire in omnibus rebus, quae non sunt contra Leges Civiles, obligantur. Nam ante institutionem Civitatum, Patris erat in Filios & Servos Potestas Summa, neque Potestatis ejus partem ullam amisserunt Patres, nisi quam sustulerunt, ipsorum consensu Leges Civiles.

Systemata Regularia quidem, sed Illicita, ea sunt, quae sunt ab hominibus in unam personam coeuntibus, sine omni Authoritate Publica. Qualia sunt, Systemata Mendicorum & Furum, eo fine ut mendicent furenturque commodius. Etiam Privata & Illicita sunt Systemata ea sive Fraternitates authoritate externa constitutae ad propagationem Doctrinarum, vel ad Factionem, contra Civitatis Potestatem Summam.

Systemata Irregularia, quae sua natura Foedera tantum sunt, & interdum concursus tantum Populi, sine certo Consilio, & sine obligatione mutua, procedentia à sola voluntatum morumque similitudine Licita aut Illicita sunt, prout Singulorum consilia Licita sunt vel Illicita. Consilium autem cujusque quale sit ab occasione intelligendum est.

Foedera Civium (quoniam propter mutuam defensionem fieri Foedera solent) in Civitate (quae Civium omnium Foedus commune est) necessaria non sunt, sed suspecta sunt Consilii contra Civitatem initi; & propterea sunt Illicita, vocanturque vulgo Conjurationes & Factiones, quoties autem Civium vires suas conjungentium incognitum est, ut Civitati periculosum, injustum & injuste celatum est.

Si Potestas Summa in Coetu magno sit, parsque illius, cæteris insciis, consilium seorsim capiant quomodo coetum totum ad arbitrium suum gubernent, Factio est & conventus Illicitus, hominum per fraudem ad seditionem, ambitionis propriè causa, decipere cupientium.

In Civitatibus omnibus, si quis Civis plures habeat famulos & servos, quam conditio ejus & res agendae postulant, Factio est illicita. Cum enim protectionem habeat Civitatis, defensionis causà, vi privatà non indiget.

Concursus Populi Systema est, sed Irregulare, quia sine Personae unitate. Licitum autem vel Illicitum est, prout causa concurrendi Licta vel concurrentium numerus Civitati periculosus est. Si causa justa & cognita sit, concursus Licitus est; qualis est concursus hominum ad Pompas, & ad Theatrum numero non insolito. Nam si numerus solito insigniter major sit is qui causam legitimam, quare multitudini tantae interfuit reddere non potest; Consilii seditiosi conscius judicabitur. Ut cum mille homines Magistratui vel Iudici supplicationem offerant, Lex fortasse civilis nulla prohibet, concursus tamen ille tumultus est seditiosus, quia per unum vel duos homines idem fieri potuit. Multitudo autem quae concursum illicitum reddit, non numero certo definitur, sed tanta videri debet, quantam, si opus est, publici Ministri consueti superare sine periculo non possunt. Similiter si numerus hominum insolitus ad Tribunal concurrent, alicujus hominis accusandi causa; concursus ille Illicitus est, quia paucis vel unico homine accusare illum potuerunt. Talis in Epheso erat concursus contra Discipulos, infidelium clamantium, Magna est Diana Ephesorum. Ubi causa (consideratis Civitatis illius legibus) justa erat; concursus tamen illegitimus fuit & à Magistratu reprehensus. Quod si Demetrius & quicum eo sunt artifices; negotium habent cum aliquo, agitur forum, & Proconsules adsunt, alii alios postulanto. Si quid autem de rebus aliis requiritis, inlegitima concione explicabitur. Nam periculum est, ne postulamur seditionis propter diem hodiernum; quam nulla subsit causa, ob quam possimus reddere rationem concursus istius. Haec tenus de Systematibus dictum est, quae partibus humani corporis Similaribus comparati possunt; nempe ea, quae Legitima sunt, musculis; quae legitima non sunt, Apostematibus, Tuberibus, tumoribusque à confluxu humorum noxiorum generatis.

C A P V T XXXIII.

De Potestatis Summae Ministris Publicis.

Minister Publicus est qui in rebus, quae ad Civitatem pertinent per Authoritatem Summam habentis Potestatem, Civitatis Personam repraesentat. Quoniam autem, qui Summo loco Imperat, Personas duas gerit, sive (ut loquuntur multi) duas habet Capacitates, aliam Naturalem aliam Politicam; ille qui Summam habenti Potestatem Minister est ut Personae Naturali, Minister Publicus non est. Qui vero Minister ejusdem est in Administratione Rei Publicae, ille Minister Publicus est. Ianitores ergo Nuntii, aliique Ministri qui inserviunt Coetui Summo, propter nihil aliud praeter commoditatem ipsorum qui congregati sunt, Ministri Publici non sunt. Idem de Servis & Familis domesticis Monarchae, in Persona naturali considerati, dicendum est.

Ministrorum Publicorum aliquibus totius Dominii administrandi cura committitur; ut quando Protectori Monarchae Infanti ab Antecessore suo, committitur Tutela cum tota Regni administratione. Quando id sit, Civis unusquisque illi obedere obligatur, & Imperata ejus facere, quatenus in Regis Infantis nomine imperabitur, & quatenus imperata ipsa Potestati Summae Infantis non repugnabunt. Ministris aliquibus Provinciae tantum committitur administratio; ut quando Monarcha vel Coetus Summus, Provinciae aliquius Praefectum, Locum tenentem, vel Proregem facit. Quod cum sit unusquisque Provincialium tenetur illi obedere in omnibus quae Monarchae vel Summi Coetus nomine imperabuntur, nec Potestati Summae contraria sunt. Eiusmodi enim Ministri Ius nullum habent, quod non dependeat à voluntate Summae Potestatis. Hujusmodi autem Ministri Publici Nervis Tendinibusque, quibus corporis humani moventur artus, comparari possunt.

Administrationem habent alii negotiorum certorum domi, alii foris. Domi Minister Publicus est ad oeconomiam Civitatis, Thesaurius, cui Civitatis Reditus recipiendi, servandi, erogandi, Authoritas est data à Summa Potestate, & cui redituum Rationes reddendi onus imcumbit. Minister autem Publicus eò est, quia Summae Potestati servit, ut Personae Civitatis.

Secundò, quibus Armorum, Castrorum, Portuum commissa est custodia; quibus Milites Conscribere, Ducere, Salarium solvere Authoritas data est, vel necessaria ad Bellum sive Terra sive Mari procurare, Ministri Publici sunt. Miles autem est pro Civitate pugnet. Personam Civitatis coram nemine repraesentat. Neque ergo Minister Publicus est. Sed Dux, quia Imperium habet Personam Civitatis repraesentat coram Militibus, quibus imperat, & Minister Publicus est.

Etiam quibus Populum docendi Authoritas concessa est, Ministri Publici sunt; quia negotium publicum est, & Authoritate Publica administrandum. Populum enim docendi Monarchis solis & Coetibus Summis Authoritas à Deo immediatè concessa est, ut qui soli dicantur simpliciter Dei gratia docere & imperare. Minister autem docendi Potestatem immediatè à Summa Potestate, quamquam etiam mediate à Deo accipit. Itaque Potestatem habet suam, Dei & Regis gratia, vel Providentia Divina & voluntate Regis, vel Civitatis.

Item illi quibus Iurisdicìo à Civitate data est, id est Potestas Causas cognoscendi, Ministri Publici sunt. Personam enim Summam habentis Potestatem in Tribunalibus suis sedentes repraesentant; & sententiae eorum, sententiae sunt Civitatis, id est Summam habentis in Civitate Potestatem, cui causas cognoscendi jus adhaerere supra ostensum est. Sunt ergo Ministri Publici. Quoniam autem Iudicia duorum generum sunt, Facti & Iuris; tam Facti quam Iuris, Iudex Minister Publicus est.

Etiam Ministri Publici illi sunt, quibus à Summa Potestate, cura imponitur Iudicia exequendi; jussa Summae Potestatis publicandi; Tumultus supprimendi, malefactores capiendi, & incarcerandi; aliarumque rerum ad conservationem Pacis pertinentium. Hujusmodi enim actiones Civitatis actiones sunt, ipsique Ministri hujusmodi, corporis humani Membros comparandi sunt.

Foris Ministri Publici sunt illi, qui Personas Monarcharum suorum vel Summorum Coetuum repraesentant ad Civitates externas; quales sunt Legati, Nuntii, Agentes, & Heraldi, Authoritate publica, de negotio publico missi. Qui autem ad Civitates externas à Civitatis sua lectione laborantis, Factione aliqua legantur, quamquam recepti sint, neque Ministri publici neque privati sunt; qui à Civitate missi non sunt. Etiam Legatus à Principe ad Principem congratulandi vel condolendi vel in festivitate aliqua assistendi causâ missus, etsi Authoritatem habeat publicam; quia tamen negotium privatum est, Minister Publicus non est. Neque Minister Publicus est, qui ad externas Civitates mittitur consilia eorum explorandi causa. Quanquam enim tum Authoritas tum Negotium publicum sit, quia tamen Personam Civitatis non gerit, Minister privatus est; & corporis humani Oculo comparari potest. Consiliarius autem, si sine Imperio & Iurisdictione de rebus arduis & publicis habenti Potestatem Summam consilium tantum dandi jus habeat, Minister Publicus non est; neque vero Consiliariorum Coetus ipse. Consilium enim Imperanti Summo coram ipso datur; Personam autem ejus coram ipso representare nemo potest. Neque in Coetu ipso Summam habente Potestatem, ullus homo singularis est Minister Publicus; quia nemo eorum Coetus ipsius Personam in Coetu ipso representare potest.

C A P V T XXIV.

De Civitatis facultate Nutritiva & Generativa.

Civitatis Nutritio à Copia & Distributione rerum ad vitam necessariarum dependet, & ab eorum preparatione, & applicatione ad usum publicum.

Quarum rerum copia, nempe Nutritionis Materia, terminata ab ipsa Natura est; constatque ex fructibus, quos, à communis matris nostrae Vberibus Terra & Mari, procedentes, humano generi aut libere donat aut solo labore vendit Deus. Sunt autem Animalia, Vegetabilia, & Mineralia, quae omnia non longè collocavit Deus à Superficie Telluris; adeo ut ad ea habenda, alia re opus non est, quam ut accipere velimus. Dependet ergo rerum necessariarum copia à sola (post benevolentiam divinam) industria & labore hominum.

Materia hæc, id est ea quæ proveniunt à Terra, Mari, & eorum Cultura Bona, partim Nativæ Civitatibus singulis sunt, partim Externa in Civitates singulas importata. Quoniam autem Terra nulla sub unius Civitatis Dominio (nisi valde magna sit) necessaria omnia ad alimenta & motum Civitatis producit; neque rursus ulla quæ non aliqua producat superflua; bona illa superflua quæ Nativæ sunt, superflua amplius non sunt, sed Commutatione vel Bello, vel Labore (nam etiam labores hominum, non minus quam res aliae cum bonis aliis quibuscunque commutabiles sunt) bonorum Nativorum defectum supplant.

Bonorum autem distributio, est Mei, Tui, Sui constitutio; vocaturque Proprietas. Proprietas autem in omni genere Civitatis originem habuit à Summa Potestate. Vbi enim Civitas non est, ibi omnia Levitæ.

omnium sunt, & Bellum perpetuum est; & Bonum unumquodque illius est, à quo rapitur & armis conservatur; quod neque Proprietas neque Communitas est, sed Concertatio. Id quod ita manifestum est, ut etiam ipse Cicero (Libertatis defensor vehementissimus) Proprietatem omnem attribuat Legibus Civilibus, quibus sublatis, vel negligentem custoditis nihil esse dicit, quod quis aut à Majoribus accipere aut filiis relinquere pro certo possit. Et rursus tollé inquit Leges Civiles, quid sum, quid alienum sit, sciet nemo. Quoniam ergo constitutio Proprietatis Civitatis opus est; illius opus est, qui Summam in Civitate habet Potestatem. Dependet enim Proprietas à Legibus Civilibus; & is qui Summam habet Potestatem in omni Civitate Legislator est. Id quod observasse videntur illi Graeci veteres, qui Legem nominaverunt Néμα (id est Distributionem) & Iustitiam (consequenter) esse cuique Distributionem Sui definiverunt.

Itaque si Civitas terram vacuum, aut Bello superatam acquisierit, distributio terrae illius inter Cives dependet ab eo, qui Summam habet in Civitate Potestatem; habebuntque portiones suas, non ut cuicquam Civi, aut Numero Civium aequum esse, vel ad Bonum Publicum conducere videbitur, sed ut videbitur Summam habenti Potestatem. Populus Israëliticus cum in Deserto esset, Civitas erat, Promissae autem Terrae Dominus nondum erat. Postea tamen, cum illam acquisissent, non suo, sed Eleazari Sacerdotis, & Duci Iosue arbitrio distributam possederunt. Ex quo intelligi potest, Proprietatem terrarum quam habet Civis, in eo consistere, ut ab illarum usu concives suos omnes prohibere jure possit; non autem ut cum excludat; qui Summam habet Potestatem, sive is Coetus sit, sive homo unus. Habet enim is Potestatem totius Civitatis, & Terras distribuit, ut & alia omnia fecisse in ordine ad Pacem & Bonum Civitatis intelligendus est. Quin Monarcha vel Coetus Summus facere multa possit contra Bonum suum; etiam contra suam ipsius conscientiam, contra fidem datam, & contra Leges Naturales, non negaverim; sed ut ob eam causam Cives arma contra eum sumere, aut Reum facere, aut quocunque modo male de eo dicere, negandum est; propterea quod omnium quae fecerit, Authores singuli fecerunt seipso.

In distributione Terrarum, partem sibi ipsi quam velit reservare potest & colere qui Summè imperat, sicut unus ex Civibus. Quanta autem cunque portio illa sit, ad onera Civitatis omnia sustinenda, & ad ejusdem defensionem sufficere non tenebitur. Talis enim est natura hominum, ut certarum agrorum vel certorum redituum possessio

inutilis esset, tenderetque ad disolutionem Civitatis. Simul enim ac Potestas Summa in manus veniret vel Monarchae, vel Coetus qui pecuniam Publicam negligentius custodiret, aut qui Civitatem temerè in nimis longum, aut nimis sumptuosum Bellum conjiceret, Civitas periret. Diætam non patiuntur Civitates; cum enim sumptus Publicus non ab ipsorum voluntate, sed ab externis Accidentibus & voluntate vicinorum terminatus sit, ab iisdem etiam definiri debent Divitiae Publicae. Itaque Civitati Divitias certas assignare, quas qui Summam habet Potestatem vendere vel dono dare possit, & vendit donatque aliquando, frustra est.

Ad eandem Summam Potestatem pertinet quæ Bona, & in quas terras, Civis vel Civium numerus quicunque exportabit, & quæ importabit definire. Nam si unicumque in hac re suo ipsius arbitrio uti permitteretur, non deessent qui lucri sui causa hostibus ea vendèrent, quibus Civitati nocere possent, eaque importarent quæ Civibus fortasse grata, sed noxia vel saltem inutilia essent. Ad Summam ergo Potestatem pertinet tum de locis, tum de materia negotiandi constituer.

Præterea cum Civibus satis non sit, proprios sibi habere Agros & certa Bona, nisi & ea habeant quæ per mutuos contractus commutent, prout singulis ad bene vivendum necessarium videbitur; hoc quoque in Summæ Potestatis arbitrio est, quo modo & forma contrahere debeant Cives quando vendunt, emunt; mutant, mutuò accipiunt, & dant; locant & locandum sumunt, ut quæ faciunt valida sint. Atque hæc de Materia & Distributione Alimentorum Publicorum (pro instituti operis modulo) diæta sufficiant.

Per Concoctionem intelligo Bonorum omnium quæ non illico consumenda sunt, sed conservanda ad alimentum futurum, reductionem ad aliquid quod cum tanti quidem sit, facilius à loco ad locum transferri possit; ne Civium motus necessariarum rerum pondere impediatur, utque in omni loco alimenta Civis unusquisque habeat de suo. Hoc autem præstare nihil potest, præter ex Auro & Argento Monetam. Contingit enim per totum fere terrarum orbem duo hæc Aurum & Argentum non modo Summè aestimari propter materiam ipsam, sed esse etiam Bonorum cæterorum omnium Mensuram commodissimam. Intra ipsam quidem Civitatem Moneta cujuscunque materiæ, modo Signo Publico signetur, mensuram rerum commutandarum satis idonea est; sed Aurea & Argentea ubique valet; Civitatem permeat; singulis Civibus permeando partem sui, qua alendi non impertit, & est quasi Civitatis Sanguis. Sanguis enim etiam ex Terrae fructibus nascitur in homine naturali; & per membra ejus singula circulando pervadit, singula obiter nutriens.

Pecunia Aurea & Argentea, quia propter ipsam materiam aestimantur, eximium hoc habet, ut penes unam, aut paucas Civitates non sit, pretium ejus aut augere aut minuere. Pecunia autem ex materia viliore facta facile quod pretium elevatur & deprimitur; neque esse potest ut Civitatis vires, si opus erit, in externas Civitates extendantur, exercitusque foris alat, armetque, sicut potest Aurea & Argentea; sed domi manet coeli mutationis impatiens, modo cum majore, modo cum minore aestimatione, ad damnnum aliquando possidentium.

Publici hujus sanguinis ductus duplex est, alter ad exteriora alter versus interiora, id est Exitus & Reditus. Reditus fit per Collectores, Receptores, ad Thefaurarios; Exitus fit per Thefaurarios, ad Ministros illos, qui pecuniam publicam erogant, & ab illis ad Cives privatos. Atque in hoc quoque hominis Artificialis apparent similitudo cum Naturali; cujus Venae Sanguinem a partibus corporis exterioribus recipientes ferunt ad Cor; unde rursus per Arterias fertur, membra vivificans, & singulis motum tribuens.

Civitatis denique proles, Coloniae sunt, sive quas vocamus Plantationes, nimium missi a Civitate Civium numeri sub Conductore vel Rectore, terram externam habitaturi culturique. Hujusmodi autem Colonia, aut Civitas est, ut quando a Civitate unde missa est emancipatur. Quod cum sit Civitas unde missa est, Metropolis Coloniae dicit solet; neque amplius a Colonia postulat, quam a filiis emancipatis postulare solent Patres, nempe Honorem & Amicitiam; aut Civitatis unde mittitur pars est, sive Provincia. Coloniarum ergo jus dependet a Literis Publicis earum a quibus sunt conditae Civitatum.

C A P V T XXV.

De Consilio.

De Natura rerum ex loquendi consuetudine judicare, quam sit fallax, nusquam magis apparent quam in vocibus Consilium, & Imperatum; quorum utrumque significatur dicendo Hoc fac, quae vox non modo Imperantis, sed etiam Consulentis & Hortantis est. Pauci tamen sunt qui diversa esse Imperatum, & Consultum non satis sciant, vel (quoties quis ad quem loquitur cognoscunt) non satis inter ea possunt discernere. Sed in Scriptoribus voces illas negligenter prætereuntes, multi Praeceptum illius qui Consilium dat, & Praeceptum illius qui imperat idem esse putant. Vt ergo rectè intelligatur quid sit Imperare, quid sit Consilium dare, & quid Hortari, voces illas sìc definio. Imperare dicitur qui dicit Hoc fac, vel non fac, ad illum qui rationem dicti in voluntate dicentis sitam esse scit. Sequitur hinc eum qui Imperat sui ipsius boni causa id facere, cum voluntatem propriam pro ratione haberi postulat. Obiectum autem Voluntatis semper aliquod Volenti Bonum est.

Consilium dare dicitur, quando quis dicit Hoc fac vel non fac Consilii rationem ab eo ducens, quod bonum ei sit, cui Consilium datur. Vnde manifestum est Consilium dantem, bonum prætendere solius accipientis.

Itaque inter Consilium & Imperium differentia una magna est, quod hoc ad proprium, illud ad alienum bonum tendere intelligitur. Atque hinc differentia critur alia, quod is cui imperatur ad obedientiam obligari possit, nempe si obedere pactus fuerit. Sed is cui Consilium datum est, ut juxta Consilium datum agat obligari non potest. Si enim obligaretur Pacto, non amplius Consilium sed Imperium esset. Tertia inter eadem differentia est, quod jus Consilii dandi postulare nemo potest, quia bonum sibi ex Consilio postulare se negat.

Ad naturam Consilii pertinet etiam hoc, quod dantem, is qui petit neque punire, neque accusare jure potest. Nam qui petit, Consilium arbitrio dantis dari voluit. Itaque qui Monarchae, vel Cœtui Consilium dat petenti, sive placeat, sive displaceat, puniri non potest ut quod volentibus datum est. Cæterum si Civis Civi Consilium det faciendi aliquid, quod lege prohibitum est, sive Consilium illud a prava intentione, sive ab ignorantia tantum procedat, puniri à Civitate potest; quia ignorantia Legis illum, qui Legis notitiam habere debuit, non excusat.

Hortatio & Dehortatio Consilium quidem est, sed ut fiat, quod fieri consultit vehementer cupientis. Nam qui hortatur, severitate racionationis non atitur, sed quibuscunque potest argumentis, ad actionem incitat. Itaque in Hortationibus à Passionibus & opinionibus communibus argumenta ducunt, utunturque persuadendi causâ Similitudinibus, Exemplis, Metaphoris, aliusque artis Oratoria.

Constat ergo Hortationes & Dehortationes ad Hortantis & Dehortantis bonum non nihil respicere, cum homines in suis plerumque rebus vehementiores sint, quam in alienis.

Hortationes & Dehortationes in multitudine tantum efficaces sunt.

Vbi enim hominem singularem alloquitur aliquis, sãpenumero interruptur; ex Oratione perpetua sit Dialogus; rationes rigidius pensantur quam in Coetu.

Perenti Consilium, is qui Hortationem offert, Consiliarius bonus non est. Corruptur enim à cupiditate illa (quæcunque ea sit) quæ vehementiam & artificium in Orationem intulit; quibus factum est, ut quanquam Consilium bonum fuerit, ipse tamen bonus Consiliarius non sit, nisi etiam qui accepto dono, justè Iudicaverit, bonus sit Iudex. Illius autem qui jure Imperat, ut in Familia Paterfamilias, in exercitu Dux, Hortationes aliquando non modo laudabiles, sed etiam necessariae sunt; nimirum, si labor imperetur durus, interdum necessitas, humanitas semper requirit, ut consulentium dulci emolliatur potius quam aspero Imperii stilo fiat durior.

Differentiae inter Imperatum & Consilium exempla è Sacris Scripturis sumi possunt: Ne habeas alios Deos coram me. Ne facito tibi sculptile, &c. Ne assumito nomen Dei tui in vanum. Sanctifica Sabbatum. Honora Patrem tuum. Ne Occidito. Ne scortator. Ne furator, &c. Imperata sunt; quia ratio obedientiæ à voluntate ducitur Dei cui obedire obligamur. Sed verba hæc Vende omnia quæ habes, da pauperibus; & sequere me, Consilium est, propterea quod ratio propter quam ita faciendum est, à Bono nostro derivatur, nempe ut Theaurum in Coës habeamus. Sed verba hæc Christi Matth. 21. 2. Ite in vicum qui vobis ex adverso est, & invenietis asinam & pullum cum ea, solvite & adducite, pro Imperio dicuntur, quia Domini sunt; Verba autem hæc, Resipiscite & Baptizamini in nomine Iesu, Consilium est, quia non ad Bonum aliquod, quod ad Deum perveniat (qui quantuncunque contumaces sumus semper regnabit;) sed ad Bonum nostrum, qui poenam propter peccata nostra alia via effugere non possumus.

Differentia inter Consiliarios idoneos & ineptos, à differentia dependet inter Virtutes & Defectus (de quibus ante loquuti sumus) intellectuales. Illi enim qui Summam habet Potestatem pro Memoria & Intellectum sunt. Sed cum similitudine hac inter Civitatem & Hominem, dissimilitudo quædam magni momenti conjuncta est. Memoriam enim & Intellectum habet Homo ab ipsis rebus, quæ Sensuum objecta sunt; quæ objecta illum sine omni Passione, & Boni sui respectu quid agendum sit docent, nec aliter docere possunt; sed qui Civitati Consilium dat, habere potest, & sãpissimè habet scopum proprium, nec semper cum scopo Civitatis congruentem. Itaque pro virtute prima Consiliarii boni habendam censeo; ut Fines ejus & Bonum proprium non sunt Finibus & Bono publico repugnantes.

Secundò quia quoties de Aetione aliqua agenda deliberatur, Consiliarii boni officium est Actionis consequentias, sive ea, quae Actionem verisimiliter sequutura sunt, ita declarare, ut is cui datur Consilium ea perfectè intelligat; Consilium suum forma Orationis tali explicare debet, qualis veritati & perspicuitati maximè consentanea est, id est perspicue loqui & firmè ratiocinari. Itaque Illationes temerarie (quales sunt Illationes ab Authoritate Librorum) obscurae & ambiguæ; item dictiones Metaphoricae, & quae Passiones hominum excitare solent, cum officio Consiliarii boni consistere non posunt.

Tertiò, Quoniam, ut quis Consilium Civitati rectum dare possit, non modo Experientia multa, sed etiam Meditatione longa opus est; nec quae ad Administrationem publicam necessaria sunt, omnia scire quisquam praesumi debet; Consiliarium bonum, nisi circa res in quibus divi versatus fuerit, & de quibus divi cogitaverit, neminem esse, praesumendum est. Ad Administrationem autem publicam scitu necessaria sunt, hominum (id est Materiae ex qua Civitas constituitur) Ingenium, Iura Summae Potestatis, Aequum, Iustum, Honestum, & eorum contraria quid sunt; quae multam postulant ut rectè cognoscantur experientiam. Item quae sint tam suae, quam vicinarum Civitatum Vires, Opes, Praesidia, Classes, & Oportunitates; etiam qui Socii, qui Aditus, qui Affectus, quae Factiones, & quae agitent Consilia. Quarum rerum sine multorum simul hominum observationibus cognitio haberi non potest. Denique cognita hae omnia, nisi recta adhibeatur ratiocinatio, inutilia sunt. Vtile enim, nescienti rectè uti, nihil est.

Quartò, Vt quis in rebus maximi momenti Civitati consulat, vidisse debet Civitatis Archiva, Foederum vicinarum Civitatum exemplaria, Ministrorumque ad Civitates vicinas ad earum Consilia exploranda emissorum Literas. Quae nemini praeter eos, quos vult is, qui Summam habet Potestatem, videare permittum est; ita ut, nisi qui ad Consilium vocari consuevit, Consilium rectum ne sapiens quidem dare possit.

Quintò, Monarchae cui Consiliarii sunt, audire illos satius est seorsim unumquemque, quam in Coetu cunctos. Nam seorsim singulos audiendo Consilium multorum habet; Coetus autem audiendo unius tantum. Coetus enim persona una est, cujus membra non ex suo ipsorum sensu, sed ex aliorum eloquentia, vel potentia, vel amicitia sententiam dicunt, eam aliquando (ne ingenii tardi esse videantur) quam non intelligunt. Plurimi etiam eorum, commodo suo

publicum postponunt. Quod, si sententias seorsim sine testibus dicant, minus noxium est. Passiones enim hominum singularium moderatores sunt per se, quam in Coetu (non aliter quam torres igniti disjuncti quam conserti minus ardent) ubi se nonnunquam flatu Rhetorico ad incendium Civitatis mutuo inflammant. Praeterea sententiarum quas dicunt seorsim, rationes facilius examinantur, quam in Coetu, ubi multitudo & varietas Orationum auditores stupere potius quam intelligere faciunt. Nonnulli etiam sunt, qui cum convocantur ad Consilium, doctrinae aut eloquentiae famam captantes, ad ea quae deliberantur impertinenter dicunt, quod in Consilio unius ad unum fieri non potest. In deliberationibus denique quae tacenda sunt, (cum in Coetu sententiae dicuntur palam) periculum est ne hostibus pateant.

Postremo, nemo est qui in rebus suis privatis Consiliariorum Coetu libenter uti vellet, quamquam id facile possit. Si dubitaret Pater familias cui vito filiam daret, quam uxorem filio sumeret, quibus & quanti locaret agros, quem OEconomum, quem villicum sibi faceret, a Consiliariorum Coetu nunquam quareret, praesertim si in Coetu esse crederet qui ipsi malum optarent. Etsi ergo multorum Consilium Consilio paucorum anteferendum sit, tunc tamen tantum anteferendum est, quando Consilia singuli sua seorsim explicant. In deliberationibus enim simile aliquid video ejus quod sit in ludo pilae; ubi optimè facit qui Secundis utitur proprias habentibus stationes. Deinde qui propriae confidens peritiae solus sine secundis ludit. Sed is qui in rebus propriis agendis a formato Consiliariorum Coetu circumfertur, ubi partes dissentientes mutuo se impediunt, pessimè omnium facit; similisque est Lusori, qui in machina aliqua rotulis imposita, gravi quidem ipsa, tardiore autem propter judicia eorum, qui illam huc & illuc movent discrepantia, ad pilam admo vetur.

C A P V T XXVI.

De Legibus Civilibus.

Sicut Leges Naturae illae sunt, quibus obedere tenemur quatenus Homines; ita Leges Civiles eae sunt, quibus tenemur obedere, quatenus Cives. De quibus, non quænam illae sint, in hac vel illa Civitate, sed Lex Civiles quid sit, considerandum est. Scio in Civitatisbus, quae Civitati Romanae subditæ olim erant, Leges Civiles ple riumque

rumque dici Civitatis Romanæ Leges Antiquas. De illis disputare hujus instituti non est, sed (quod fecerunt Plato, Aristoteles, Cicero aliique multi, qui Iuris peritiam tamen professi non sunt) generaliter de Lege.

Manifestum autem est Legem Consilium non esse; sed Imperatum; quod (ut in praecedente Capite dictum est) à Consilio differt.

Legem igitur Civilem sic definio: Lex Civilis unicum Civis est Regula qua, Civitas Verbo vel Scripto, vel alio quocumque Voluntatis signo idoneo, ad distinctionem Boni & Mali, uti imperat.

In qua Definitione ambigui nihil est. Legum autem, alia Civibus statuitur universis; alia certis Provinciae; alia certo hominum generi; alia homini quandoque singulari. Quibus autem Lex ponitur, illis solis Lex est. Neque Injustum facit quisquam, quod non sit contra Legem sibi metiensi positam. Quod autem Signis idoneis declarari ex Legis Natura debeat Lex, manifestum ex eo est, quod injustum nihil est, quod non sit transgressio alicujus Legis. Quicquid ergo à definitione hac inferri potest, negari non deber, quin sit verum. Infero autem primo, Legislatorem in omni Civitate eum esse, sive homo, sive Coetus sit, qui Summam habet Potestatem. Civitatis enim solius est praescribere Civibus Leges. Illa autem neque praescribere, neque dicere aut facere quicquam potest, nisi per Personam ejus, id est per illum, qui Summam habet Potestatem. Is ergo Legislator solus est. Ob eandem rationem solus etiam Legem abrogare potest; quia Lex abrogari non potest, nisi per aliam Legem.

Secundò, is qui habet Summam Potestatem Legibus Civilibus non subjicitur; cum enim arbitrio suo Leges & facit & abrogat, potest quoties visum erit, subiectione illa & molestia se liberare. Legibus ergo ante solutus erat. Liberi enim sunt, qui quando volunt esse, possunt; nec potest quisquam sibi ipsi obligari; quia qui obligare, idem liberare potest.

Tertio, quando consuetudo longa vim obtinuit Legis, non à longitudine temporis vim Legis habet, sed à voluntate ejus, qui Summam habet Potestatem, per Silentium ejus significata; voluntatis enim signum aliquando etiam est Silentium. Neque diutius vim Legis consuetudo habet, quam silentium illud durat. Itaque si quaestio Iuris inter Civem & Summam Potestatem oriatur, longitudine temporis Summae Potestati pro Prajudicio non habebitur; sed quaestio secundum Aequitatem terminabitur. Actiones enim & Sententiae multae sine animadversione & correctione negliguntur longiori tempore.

pore, quam ut homines meminerint; neque rationis est, ut consuetudines malae unquam omnino in Leges transeant. Iudicare autem quid rationis sit, quid non sit, ad eum pertinet, qui Summam habet Potestatem.

Quarto, Leges Naturae & Leges Civiles in eadem Civitate se mutuo continent. Lex enim Naturalis omnis, virtus moralis est, ut, Æquitas, Iustitia, Gratitudo quae (ut dictum est in fine Cap. 15.) Leges propriè dictae non sunt; sed Qualitates. Tum, vero Leges sunt, exdemque Civiles, quando à Civitate observari imperantur. Leges ergo Naturales etiam Civiles sunt, quod autem omnis Lex Civilis etiam Lex Naturae sit, ex eo patet, quod Pactum violare, & per consequens Legem Civilem transgredi Legis Naturae transgressio est. Itaque ut Legibus Civitatis obediamus, Lex Naturalis est; neque diversa genera Legum sunt Lex Naturae & Civilis, sed diversae partes; quarum una scripta est, quam Civilem, altera non scripta, quam Naturalem vocant. Leges itaque Naturales à Lege Civili non mutantur, neque restringuntur; sed Ius Naturale tantum. Imò Legum Civilium ferendarum Finis erat restrictio Iuris Naturalis, sive Iuris omnium in omnia, quo stante, pax nulla esse potuit.

Quinto, Si is, qui Summam habet in Civitate Potestatem, armis vel hæreditate Civitatem aliam sibi subjecetam habeat, nec Leges illius mutet, Legislator tamen ipse est. Non enim is, cuius autoritate Leges ab initio institutae sunt Legislator est, sed is, cuius autoritate retinentur. Vbi ergo sub eadem Civitate partes plures sunt, quae diversas habent Leges, Legum earum authoritas, etsi antiquissimae sint, vim Legum, non à Consuetudine, sed à voluntate Summæ Potestatis praesentis habent.

Sexto, quoniam Leges omnes tam scriptae, quam non scriptae, vim suam à voluntate Civitatis habent, eorum qui illas mutari aut corrigi à quantocunque Civium numero, sine consensu Summam habentis Potestatem postè dicunt, Sententia quamquam Iurisperitissimorum rejicienda est.

Septimo, Legem contra Rationem esse non posse, & Legislatoris Intentionem, non Literam scriptam esse Legem, Iurisperitis in confessio est. Manifestum autem est Authoritatem Legis à privati hominis Ratione non pendere, neque ex Iurisprudentia aliquius in Legibus peritia; nam si verum id est, non pauciores de authoritate Legum inter Cives contentiones essent, quam circa quæstiones Philosophicas & Theologicas inter Scholasticos. Non ergo Judicum subordinatorum, sed Civitatis, id est ejus, qui habet in Civitate Summam

mam Potestatem Prudentia, Prudentiam facit Legis; & Iudex subordinatus non suam, sed ejus qui habet Summam Potestatem, pro Tribunali Sententiam dicere intelligendus est.

Octavò, Ab eo, quod Lex Imperatum est, Imperatum autem non est, ubi voluntas Imperantis non sit vel voce, vel scripto, vel alio signo idoneo declarata, inferimus, Civitatis Imperata, id est Leges Civiles illis solis Leges esse, quibus fuerunt declaratae. Itaque infantibus, mente captis, quae Imperata intelligere non possunt, neque quid sit Iustum & Injustum sciunt, neque Pacta intelligunt, Leges Civiles non ponuntur; neque propterea illis, quibus etli hae omnia intelligant, declaratae sive promulgate non sint, ita ut eas, si voluissent cognoscere, potuisserint. Considerandum ergo est, quae argumenta vel signa ad Legem promulgandam, idonca censenda sint.

Primò, si Lex ea talis sit, ut Cives omnes sine exceptione obliget, nec scripta sit; dubium non est, quin Lex Naturae sit. Quod enim pro Lege habere debemus, non propter Dictamina aliorum hominum, sed propter suam uniuscujusque Rationem, consentanea esse debet universaliter Rationi humanae, & per consequens Lex Naturalis est. Leges itaque Naturales Publicatione, Proclamatione, Promulgatione non indigent; ut quae in unico praecepto continentur, Quæcunque vulgis ut faciant vobis homines, id vos facite illis.

Secundò, Si Lex aliqua non omnes, sed certum genus hominum, vel certum hominem obliget, nec sit scripta, neque promulgata, Lex Naturae est. Eriam Leges omnes non promulgatae, si obligent, Leges Naturales sunt. Iussa enim omnia Homines obligant vel quatenus Homines, vel quatenus Cives, vel non omnino obligant. Itaque si publico Ministro negotium quodcunque imponat faciendum, Civitas, sine scripta regula, erit illi pro regula dictamen Rationis, Legato quidem Civitatis bonum, Iudici autem, id quod sibi æquum videbitur. Civitas enim & Bonum sibi, & Civibus Æquum velle intelligitur.

Legibus Naturæ exceptis, de Natura & Essentia Legum aliarum omnium est, ut promulgentur; alioqui enim observari non possunt. Temporibus antiquissimis, Literis nondum vulgo cognitis, Leges memoriae causa, Carmine conscribebantur. Propter eandem causam Iudæos, ut Decalogum digitis suis alligarent jussit Salomon. Israëlitis ut Leges Deuteronomii filios suos docerent, easque Postibus & Ianuis domorum inscriberent jussit Mosè. Est ergo de Essentia Legum, ita declarari ut transgressionis earum nullam habeant Cives ab ignorantia excusationem.

Neque satis est, ut Lex ipsa à Civibus cognoscatur, sed etiam, ut ab Authoritate processerit illius, qui Summam habet Potestatem. Legislator quidem quis sit, in omni Civitate notum esse supponitur, ex eo quod consentu singulorum Civium omnium constitutus erat; cognoscere autem, quod Lex ab illo, qui Summam habet Potestatem profecta sit, difficilius est; & propterea signis indiget, id est testimoniiis, quibus Verificetur, id est verum esse sciatur, Legem à Summa Potestate latam esse; quae quidem signa plerumque sunt, vel Archiva publica, vel Civitatis sigilla, vel Ministri, quibus Authoritas jus dicendi data est per Literas Sigillo publico signatas.

Quando ergo quaestio est de Injuria in Lege Naturali, Iudex talium causarum Legem Naturae, quae sit, explicabit.

Sin in Lege Civili quaestio eadem sit, consulenda sunt Archiva, ubi Leges scriptae, eo ipso fine conservantur, ut in dubiis consultantur; quas, si quis de Actione quam meditatur, an licita an illicita sit dubitat, consulere potest, imo debet; quia qui dubitat bonumne an malum sit, quod aggreditur, & tamen facit, Legem contempsit.

Si dubitetur, an alicui, ut Ministro Publico praestanda sit obedientia, ex Literis ejus, Civitatis sigillo signatis, vel ministerii sui signo publico id sciet.

Legibus & Legislatore cognitis, restat adhuc (si Leges obligatoriae futurae sint) ut vera intelligatur earum Interpretatio, in qua sola consistit Legis Essentia. Euludem autem Personae est & Imperare & Imperata sua interpretari, sive Iubere & Iussa explicare. Interpres ergo Legum omnium is solus est, qui Summam habet Potestatem, aut ab illo acceperit Authoritatem.

Leges omnes Scriptae & Non Scriptae Interpretatione indigent. Leges Naturae, quamquam intellectu faciles sint illis quidem, qui causas cognoscunt alienas; difficiles tamen sunt illis, quorum ipsorum causae cognoscuntur, & fortasse Legum omnium difficillimae, & maximè opus habent Interpretatione. In Legibus Scriptis, si breves sint, unius tamen aut duarum vocum ambiguitas facere potest, ut sint obscurae; si longae sint, obscuriores eas reddit multarum vocum ambiguitas. Itaque Lex Scripta nulla, sive multis sive paucis verbis continetur, intelligi potest nisi ex Legis ipsius causis Finalibus; quarum causarum cognitio in Legislatore solo est; & illi soli difficultates Legum, nodique aut extricando aut secando solubiles sunt.

In Civitate constituta, Legum Naturae Interpretatio non à Doctribus & Scriptoribus Moralis Philosophiae dependent, sed ab Authoritate

thoritate Civitatis. Doctrinæ quidem veræ esse possunt; sed Authoritas non Veritas facit Legem.

Legis cujuscunque Naturalis Interpretatio recta, Sententia & ejus qui Summam habet Potestatem, vel ejus, qui Authoritatem ab eo habet causas cognoscendi; qui tunc Interpretatur cum Legem Facto applicat. Interpretatio autem illa Authentica est, non quia sua, sed quia Civitatis Sententia est; & Lex sit illis inter quos Lege agebatur, non autem Civibus universis.

Quoniam autem Iudex nullus est neque Subordinatus neque Supremus, qui interdum non erret & iniquam Sententiam ferat; idem si postea in quaestioni simili errorem suum cognoscat, sententiam ferre æquiorem obligatur. Suus enim sibi error Lex non est, neque eum obligat ad persistendum in iniquitate sua. Multo minus Iudices alios obligabit. Quanquam enim Sententia, etiam iniqua, per Authoritatem Summam tacite probata in Legibus quæ mutabiles sunt, instar novæ Legis sit; in Legibus tamen immutabilibus, quales sunt Leges Naturales, transire in Legem non potest, ut obliget ad similem sententiam semper ferendam, eundem aut alium Iudicem. Leges Civiles, & Civilia omnia transiunt & mutantur; sed Leges Naturales, cum sint divinæ transire aut mutari non possunt. In Iudiciis ergo Prajudicia valere non debent, neque sententiam iniquam excusare possunt. Vnicuique ergo Iudici incumbit, ut sententiam ferat ex sua ipsius Conscientia, & Ratione Naturali, peritiaque propria circa Æquum & Bonum, nec à Prajudiciis Iudicum praecedentium. Exempli causa puniri innocentem, contra Legem Naturæ est. Innocens autem est, qui coram Iudice absolutus est. Accusatur quidam Criminis capitalis, qui inimicorum suorum potentia & malitia, Iudicumque iniquitate solita cognitis, meruens, ne condemnaretur aufragit; tandem retractus ad Tribunale silitur reus; causam dicit; absolutus est. Cæterum quoniam obtinuerat in Civitate consuetudo ex multis Prajudiciis praecedentium Iudicum, ut qui fugerit, quamquam postea absolutus fuerit, bonis suis omnibus mulctaretur, Bonis suis exutus est. Consuetudinem hanc, quorumcunque & quotumque Prajudiciis fieri Legem potuisse nego. Puniri enim innocentem vetat Lex Naturæ æterna & divina. Metu potentium inimicorum fugere Lex nulla prohibuerat. Innocens autem cò erat quod absolutus est. Præsumptionem criminis Absolutio abstulerat. Itaque iniquè & contra Legem Naturæ bonis omnibus mobilibus spoliatus est. Prajudicia ergo in Iudiciis considerare, aut imperiti, aut iniqui Iudicis est. Etiam Axioma illud Legistarum: nullam Probationem contra Præsumptionem Legis admittendam esse. Iniquum est; Injusti enim Iudices sunt, qui quod ad sui defensionem producit reus, audire nolunt.

Similiter quando sententia quaeritur Legis scriptae, Interpres non erit, qui in Legem Commentarios scribit. Commentarii enim obscuriores plerumque sunt ipso Textu; & proinde opus habent Commentariis; adeo ut interpretandi nullus sit finis. Nisi ergo Authoritate Summae Potestatis Interpres aliquis constitutus sit, à cuius Interpretatione Iudicibus Subordinatis discedere non liceat, iphi Iudices Subordinati Interpretes erunt, ut in Legibus Naturalibus; & eorum Sententiae ad praesentis litis decisionem, pro Legibus habenda erunt. Sed Iudices alii in similibus quaestionibus non eo obligabuntur caus similes similiter judicare.

Differentiam inter Literam & Sententiam ponere solent Scriptores. Literam, sive verba Legis per se sumpta, sensum literalis vocant; sed Legis Sententiam eam esse dicunt, quam intelligi voluit Legislator. Et recte quidem distinguunt. Legislator autem, quid per verbà Legis intelligi voluit, unde cognoscitur? Ex eo cognoscitur, quod Legislator, (id est Persona Civitatis) semper intelligendus est velle id, quod aequum est. Itaque si Sententiam aequam non suggerant Verba ipsa, Leges Naturales consulendae sunt; alioqui contra injuriam remedium haberi non posset; id quod esse contra voluntatem Legislatoris, supponendum est. Facultates in bono Legis Interprete, id est in bono Iudice, requisitae, eadem non sunt, quae requiruntur in bono Patrono, vel Advocato, nempe ut Legum periti sint. Iudex enim, sicut de facto nisi à Testibus nihil intelligere debet; ita de Iure nihil constitueri debeat, nisi quod Leges scriptae & Civitatis Constitutiones ante definierint, quae Leges & Constitutiones palam allegantur, explicitanturque coram ipso, in ipsa causae cognitione, unde ita instruitur Iudex, ut quamquam peritiam Legum valde mediocrem habeat, satis tamen instructus esse possit ad Sententiam ferendam Iustitiae & Æquitati consentaneam.

Quae bonum faciunt Iudicem haec sunt; Primò ut Legem Naturae praecipuam, nempe Æquitatem in Controversiis omnibus bene intelligat; id quod à multa Librorum lectione non dependet, sed à bonitate facultatis Rationalis, & à cujusque Meditatione propria; quas illis adesse maximè praesumitur qui ad Scientiam Æqui & Boni ingenio suo maximè feruntur, & maximum meditandi habuere otium. Secundò, ne divitiarum nimis cupidi sint. Tertio, ut in causis cognoscendis possint metum, iram, odium, amorem, misericordiam exuere. Quartò, ut patienter audire possint, diligentem animum advertere, quae audierit memoria retinere, disponere & applicare.

Divisio Legum varia est, propter varias Scriptorum methodos. In Iustiniani Institutionibus Legum genera enumerantur septem.

1. Edicta, Constitutiones, & Epistola Principum, id est Imperatorum Romanorum, qui Summam habuere in Civitate Romana Potestatem. Similia his sunt Edicta sive Proclamationes Regum nostrorum.

2. Decreta Populi Romani quae Leges primùm erant virtute residentis in Populo Summæ Potestatis; quarum quae ab Imperatoribus abrogatæ non fuerunt, Leges propter Authoritatem Imperialem remanerunt. Hae autem cum Actis Parlamenti comparari possunt.

3. Decreta Plebis Romanae (Senatu excluso; ) Horum quoque illae quae ab Imperatoribus abrogatæ non sunt, Legum vim retinuere.

4. Senatusconsulta. Nam cum numerosior jam factus esset Populus Romanus quam ut commodè congregari potuerit, visum Imperatori est, ut pro Populo consuleretur Senatus. Leges ergo erant quales fere sunt acta Consilii Regis privati.

5. Edicta Praetorum. Qui Romae erant idem ferè quod Iudices Praecipui apud nos.

6. Responsa Prudentum. Quae responsa erant sententiae Iurisprudentum eorum quibus Authoritas de Lege consulentibus respondendi, ab Imperatore concessa est. Leges ergo erant.

7. Consuetudines denique non scriptae Leges erant. Non tamen naturâ sua, sed consensu tacito Imperatoris.

Divisio Legum alia est, in Naturales & Positivae. Naturales quænam sint, dictum jam est, Aeternae sunt.

Positivae sunt, quae ab æterno non fuerunt, sed voluntate Summarum Potestatum factæ Leges.

Legum Positivarum aliae sunt Humanæ, aliae Divinae. Humanarum aliae sunt Distributivae, aliae Poenales. Distributivae sunt, quibus Iura Civium desiniuntur; quæque Civibus praescribuntur universis.

Poenales sunt quae poenas violatoribus Legum infligendas desinunt; quæque Ministros quorum officium est poenas exequi solos alloquuntur, & cum Legibus Distributivis conjunguntur.

Leges Positivae Divinae (Naturales enim omnes Divinae sunt) sunt illae, quae à Deo ipso positae sunt, (non ab æterno nec universis hominibus sed populo certo;) ut pro Divinis declaratae, per illos quibus Deus declarandi eas Authoritatem dedit.

Authoritas autem declarandi Leges Divinas ita ut Obligatoriae sint, unde cognosci potest? Modo quidem supernaturali, homini alicui ut Leges Divinas aliis Prædicet Imperare potest Deus. Sed quia de Essentia Legis est, ut neminem obliget qui Prædicantis Authoritatem,

tem, quod à Deo sit, scire non potest, unde oritur obediendi obligatio? Quid Deus aliis dicat scire non possumus naturaliter; neque tine Revelatione Divina nobis concessa, supernaturaliter. Quanquam enim à Deo Revelatum esse alicui aliquid credere inducatur aliquis, vel propter Miracula, quae ab eo facta esse viderit, vel propter egregiam Sanctitatem, vel egregiam Sapientiam, vel propter egregiam felicitatem, quae omnia gratiae divinae signa sunt satis magna, certitudinem tamen non efficiunt? Miracula enim ex quo tempore nobis Christianis posita sunt Leges Divinae, cessaverunt. Miracula narrantibus credere non obligamur. Etiam ipsa Miracula non omnibus Miracula sunt.

Caeterum ut Divina Supernaturalia Prædicantibus obedire aliquando, & alicubi debeamus, causa in promptu est; Nempe si ea quae Prædicant pro Legibus haberi jussit Civitas. Est enim de Lege Naturali, quae Divina etiam est, ut in iis omnibus quae jussit Civitas, Civitati obediamus, quamquam non, ut credamus. Credere enim animi actus est, non à Deo jussus sed factus, quem quando & quibus vult, Deus dat negatque; & Non credere, Legum Divinarum Positivarum, Negatio, non Transgressio est. Pactum, quod modo supernaturali cum Abrahamo Pactus est Deus tale est: Fædus meum inter me & te & semen tuum post te, quod servabitis hoc est. Semini Abrahami nondum existenti Pactum hoc revelatum esse non potuit. Quare ergo pro Lege Divina habere obligati fuerunt Israëlitæ, id quod pro Lege divina ab Abrahamo declaratum est, nisi quia in filios & servos suos summam habuerit Abrahamus Potestatem? Rursus ubi Deus de Abrahamo loquens (Gen. 18. 18.) In eo, dicit, benedicenda sunt omnes gentes terræ. Nam agnovi eum, ut quum præceperit filios suis & familia sua post se, etiam observent viam Iehovæ, &c. Manifestum est obedientiam Abrahamo à familia sua debitam dependisse ab obedientia antè ipsi debita ut Summam habenti in ipsos filios & servos suos Potestatem. Nulla enim Familiae facta est Revelatio Divina. In montem Sinai ad Deum ascendit solus Moses; populus ne ascenderet veritus est ne moreretur. Obligabatur tamen. Cur? quia ipsi Mosi promiserant facere omnia quae imperaret, dixerantque loquere tu nobiscum & audiemus; sed ne loquatur nobi scum Deus, ut non moriamur. Ex quibus duobus locis, satis constat, in omni Civitate, Civem cui non sit facta Divinæ voluntatis Revelatio certa & immediata, debere pro voluntate Divina, Legibus obedire Civitatis. Nam si pro mandatis Dei, sua vel privatorum hominum quorumcunque somnia, & Phantasmata Cives sumerent, vix duo essent, qui de mandatis Dei inter se non dissentirent, imò etiam Mandata Civitatis non contemnerent. Dico ergo, in rebus omnibus Legi Morali, id est Legi Naturae non contrariis, Cives omnes obligari ut pro Lege Divina habeant, quicquid à Lege Civili pro Lege Divina declaratur. Manifestum enim est, id quod non est contra Legem Naturalem, fieri posse à Summa Potestate Legem Civilem. Neque in ulla parte orbis Terrarum permittum est, aut suti Civibus Mandata Divina alia factis suis prætendere, præter ea, quae à Civitate approbantur. Et ut Civitates Christianae, deficientes à Religione Christiana, ita Civitates non Christianae, à Religione sua deficientes puniri solent.

Distinxerunt Leges alii, in Fundamentales, & non Fundamentales. Fundamentalis in unaquaque Civitate illa est, quâ sublatâ Civitas dissolvitur. Lex autem unica Fundamentalis est, ut singuli Cives Personae Civitatis, id est Summam habenti Potestatem obedientiam præsent. Nam ea sublatâ, Civitas nulla est; ea stante Civitas manet. De Divisione Legum tantum esto.

Invenio voces Legem Civilem, & Ius Civile à Scriptoribus promiscue usurpatas esse; quod fieri non debet. Ius enim Libertas est, id est à Legibus Civilibus exemptio. Contrà, Lex Civilis Obligatio est, Libertatem à Natura datam tollens aut restringens. Per naturam enim unicumque Inierat viribus & facultatibus suis, sui ipsius arbitrio utendi; id quod Lex Civilis, nisi quibus Legis Civilis protectionem tutum non erat expectare, sustulit.

C A P V T X X V I I .

De Criminibus, Excusationibus, & Extenuationibus.

IN Transgressione Legis non modo Peccatum inest, sed etiam Legislatoris contemptio aliqua, quae Legum ejus simul omnium instar violationis habita est. Peccatum ergo est, non solum quod factum, dictum, aut neglectum est contra Legem, sed etiam ipsa transgrediendi Intentio, sive propositum. Si quis tamen Bona, Servos, Uxorem videns proximi sui, frui illis, cum delectatione imaginatus tantum fuerit absque omni intentione vel consilio per fraudem aut vim ea occupandi, Peccatum non est, neque Praecepti Non concupisces violatio. Neque Voluptas quam quis habere potest dum inimici, à quo vivente nihil expectat nisi malum, mortem imaginatur, vel somniet, modo nihil contra illum moliatur, Peccatum est. Nam Iucundi etiam imaginatione delectari ita homini naturale est, ut Lex quae id

prohiberet, etiam Hominem esse prohiberet. Sententia igitur eorum qui Motus animi primos peccata esse ajunt, tum aliis tum sibimetipsis nimium severa mihi videtur. Magnum enim est, si homo existens malum facere quo delectatur ne quidem velit. Aliud enim est Imaginantem delectari; aliud velle.

Crimen omne Peccatum quidem est; ut quae sit Legis alicujus violatio. Non autem vicissim omne peccatum Crimen est. Velle occidere vel furari peccatum est, etiamsi neque facto neque dicto voluntas occidendi vel furandi patefiat. Nam à Deo, qui consilia hominum intuetur, Reus fiet. Sed ab hominibus consilium hominis neque dicto neque facto cognitum accusari non potest. Neque ergo Crimen vocari solet. Peccatum ergo & Crimen distinguuntur, eo quod Peccatum est Legis transgressio quaelibet; Crimen autem transgressio ea sola, quae coram Judice homine judicari potest, sive, cuius Homo hominem insimulare potest. Quanquam ergo Intentio male agendi Peccatum sit, si tamen signo nullo innotescat, Crimen non est.

Ubi Lex non est, Peccatum non est. Sed quia Lex Naturae aeterna est, transgressio ejus Peccatum semper erit. Cessantibus Legibus Civilibus cessant Crimina. Nulla enim praeter Naturales exsistente Lege, unusquisque sui ipsius Iudex est, & sola sui ipsius conscientia judicatur. Cessante Potestate Civili, cessant Crimina; Iustum & Injustum, propter Ius omnium in omnia, nihil est. Verum si Civitas per seditionem disoluta fuerit, Crimen in dissolventibus permanet; quia ab initio quod fecerunt Crimen erat; & à Civitate restituta Iudicari & puniri potest.

Crimina à tribus maximè causis oriuntur; vitio intellectus, quae est Ignorantia; Imperitia ratiocinandi, id est errore; & vi Passionum. Ignorantia autem est vel Legis, vel Legislatoris, vel Poenae. Ignorantia Legum Naturalium excusat neminem; illi enim, qui Rationis Naturalis usum assequutus est, Leges Naturales quænam sint, cognitum esse præsumitur; nimium alteri faciendum non esse, quod sibi factum esse noller. Ubicunque ergo aliquis fuerit, si Legem loci ignorans violaverit, sine Crimine non erit. Exempli causà si quis ad nos ab Indis adveniens, Religionem suam nostræ contrariam prædicaret, quaestio de Veritate Doctrinæ nulla fieret; sed quod nostram violaverit Legem pro Crimine habebitur, & juxta Statutas Lege poenas punietur. Nam & is concivium suorum animos novis Religionibus sollicitari non æquo animo ferret.

Si qui Civitatis suæ Legem, quae non satis promulgata fuerit violaverit, nec fecerit aliquid contra Legem Naturalem, ab Ignorantia excusabitur.

Si quis loci in quo versatur imperium cui sit ignorans, Civitatis Authoritati resitiat, non excusabitur; quia à quo Protectionem aliquamdiu acceperat ignorare non debuit.

Ignorantia Poenae excusat neminem. Cognita enim Lege, cognitoque quod Crimini Poena debetur et si ignota, aliqua; qui Crimen committit, poenae etiam ignotae obnoxium se facit volens. Rationis enim est, ut qui arbitrio suo injuriam terminat, poenas det terminatas arbitrio Civitatis.

Ubi vero Lege vel Consuetudine poena limitatur, ubi majoris poenae infliccio iniqua est. Nam poena, quae major est, quam ut à Crimine deterreat, ad Crimen hortatur. Comparantes enim, quod in Crimine Iucundum, cum eo, quod in poena Molestum est, id quod sibi optimum esse putant necessario eligunt. Itaque qui poenas luunt, majores quam quas Lex praescriperat, à Lege ipsa quasi Crimen suadente, decepti sunt.

Quod ante Legem latam factum est, Crimen per Legem illam fieri nequit. Ante Leges Naturae aeternas factum nihil est. Lex autem post Factum lata, quia cognosci non potuit, obligatoria non est. Quod autem contra Legem fit jam latam sine poena definita, poena quae post definitur, nisi solita major sit, obnoxius fiet propter causam modo supra allegatam.

Ab errore nascuntur Crimina hominum, quibus illudunt aut falsa Principia, aut falsa Legum interpretatio, aut à veris Principiis falsa Ratiocinatio. Qui ad consuetudinem hominum animum adverteunt Virtutes & Crimina prosperis vel adversis successibus merientium, videntiumque Leges à potentibus perrumpi, quibus vulgus implicatur, ut Leges parvi pendent difficile non est; & propterea plures esse solent qui vitio Legum, quam vitio hominum id fieri arbitrantur. Quorum nonnulli quasi Axiomata quaedam pronuntiant, Institiam praeter Vocabulum nihil esse. Suum esse unicum, quod industria, aut periculo suo occupat, & tenet. Consuetudinem in omni gente obtinentem, iniquam esse non posse. Exempla longi temporis pro Legibus habenda esse, aliaque his similia, vitam hominum ad feritatem & caedes mutuas reducentium. Eorum qui sic sentiunt, quis nisi meta à quantumvis magno Crimine se abstinebit.

Secundò, qui Leges Divinas tum Naturales tum Positivas, ad commoda sua torquentes, ita interpretantur, ut cum Legibus Civilibus, & populi tranquillitate non consistant, Civibus ab Principibus suis resistendum colorem praetextumque perpetuo praebent, vel à Religione, vel à Iure Naturali, vel Civili.

Tertio, à mala ratiocinatione quamquam à veris Principiis, nascuntur Crimina, quando qui in doctrinis Fidei rectè sentiunt, in diversa sentientes, eo nomine sèviunt, quod errant, sèvitiam suam zelum Dei nominantes. Quorum hominum aliquem libenter sic compellarem. Errant, esto; sed quid ad te? Populum corrumput; Quid hoc ad te cui salus Populi non committitur, sed Regi? Sed ad me sub Rege. Doce ergo. Doceo sed frustra. Ergo perfunctus officio, docere desinens accusa; nam quæcunque ulterius sèviens feceris Crimina sunt.

Passionum quæ Crimina potentissime suadent, sunt Ira, Avaritia, cæteræque cupiditates vehementiores, sed non sine Spe. Nemo enim eujuscunque boni causa Crimen committeret, cujus potiundi spem haberet nullam. Faciunt autem Spem, Divitiæ, Potentia Amicorum, Aura popularis, & Effugia quæcunque. Iudices & Testes corrumputur à Divitiis. Poënam Amici deprecantur; etiam aliquando Reum per vim eripiant. Favor Populi impunitatis spem à multitudine ostendit, quam puniri sine multo sanguine difficile est, nec Civitati ut puniantur semper expedit. Amor & Admiratio Sapientiæ propriæ, quia plausum à multitudine hujusmodi homines expectare solent, facit ut temerè loquantur de Statu & Regimine Civitatis, & Religionis publicæ, id quod per se Crimen magnum, & magnarum seditionum causa frequentissima est. Quibus autem nec Divitiæ sunt, nec Authoritas, nec Gratia Popularis, Spem impunitatis præterquam in latebris, aut fugæ opportunitatibus, nullum habent. Initium quidem scelerum omnium à cupiditatibus esse manifestum est; sed nisi impunitatis antecedat Spes, nunquam fere ad finem perducuntur.

Passionum autem omnium innocentiissimus est Metus; imo solus est qui homines omnes (paucis exceptis qui excelsiore animo sunt, quam ut velint debere aliquid Injustitiae) à Criminibus committendis prohibet. Aliquando tamen in Crimen inducit etiam Metus.

Actionem enim non omnis excusat Metus, sed corpori tantum suo metuentis; cujus defendendi Ius unicumque naturale semper manet. Attamen si quis se ab inimico suo nondum aggrediente, interfici aliquando Metuens, Metûsque sui justissimam causam habens, ipsum occupans interficiat, Crimen erit; nec Metu, sed odio secisse judicabitur; propterea quod protegi, si expectasset, potuit à Civitate. Sed si illum aggredientem occidisset, Crimen non fuisset; quia auxilium à Legibus expectari non potuit. Civis à Cive verba audit plena contumeliae, quæ nulla tamen Lege lata puniuntur; metuensque, nisi armis vindicet, pro homine haberi timido, ad arma provocat & illum interficit, Crimen est; nec Metu ejusmodi excusabitur. Quare? Quia Civitas verba Publica, id est Leges, apud Cives plus valere vult, quam verba hominis singularis; cujus verbis poenam constituere ideo neglexit, quia eos qui ne verba quidem tolerare possunt, pro mollissimis omnium hominum habet Civitas. Crimina ne Metus quidem Dei excusat, multo minus Metus earum rerum, quae sub nomine Spirituum formidabiles multis fiunt, quales habentur Lemures, Animalae mortuorum, aliaque Phantasmata dormientium vel dormitantium hominum Superstitiosorum. Crimen enim omne Injustum est; ideoque non qui Crimen facit, sed qui fugit, Deo placet. Itaque metuendum à Deo hominibus justis nihil est, quicquid illis comminentur quidam sub praetextu Religionis à vi Spirituum.

Ab his Criminum fontibus diversis manifestum est, falsum esse quod tenuerunt olim Stoici, Peccata omnia esse aequalia. Est enim non solum Excusationi locus aliquando, ubi quod Crimen videbatur, recte factum esse ostenditur; sed etiam Extinuationi, qua Crimen quod videbatur magnum, apparet minus. Quanquam enim Crimina omnia aequaliter Injusta appellantur, quemadmodum omnis à rectitudine deviatio vocatur curvitas; non tamen sequitur inde omnia Crimina esse aequaliter Injusta, magis quam omnia curva aequaliter esse curva.

Id quod factum aliquod planè Excusat, naturamque Criminis ipsam tollit, nihil esse potest praeter id, quod Legis obligationem simul tollit. Quod enim contra Legem semel commissum est, in eo qui ad Legem servandam obligatur, necessario Crimen est.

Legem cognoscere non potuisse totaliter excusat. Illi enim Lex nondum est.

Qui Bello captus, vel in manibus hostium utcunque existens (in manibus autem hostium esse dico, qui vel ipse vel bona sua ad vivendum necessaria ab hoste occupantur. Nec sua ipsius culpa in manus hostium venerit) non amplius Lege Civitatis obligatur. Hosti enim obediendum est necessario, aut moriendum; vitam autem conservare omni modo licitum est.

Si quis ad faciendum aliquid contra Legem, mortis imminentis metu compulsus sit, plene excusatur; quia vitae suae conservationem negligere nemo obligatur. Supposito enim, quod obligatus esset, cogitaret tamen, Nisi faciam, statim morior; si faciam post moriar. Faciendo ergo vitam aliquamdiin produco. Compellet ergo ad faciendum Natura ipsa.

Qui alimentis, aliisve rebus ad vitam necessariis destitutus est, neque sine Legum violatione vitam sustinere potest (quod in magna Fame aliquando accidit, ubi neque venalia, sunt neque alio modo obtineri alimenta possunt) alienum ad sui defensionem aut conservationem si furto vel vi eripiat, totaliter exculatur.

Facta contra Legem authoritate alienâ excusantur contra Authorem ipsum; quia Actorem suum Author accusare non debet, sed contra tertium facto laesum non excusantur; neque ergo contra Civitatem, cujus Leges violatae fuerint. Itaque si homo vel Coetus, qui Summam habet Potestatem Legem ante latam violare jussit, violatio Excusatur totaliter. Factum enim, cujus Author est is, qui Summam habet Potestatem, ab ipso condemnari non potest; & Legem, quantum attinet ad factum illud particulare, Summæ Potestatis Authoritas abrogare censebitur.

Si qui Summam habet Potestatem Homo vel Coetus, Civi Privilegium sive Libertatem concederit, quae cum Potestate Summa consistere non potest, ut quae Summæ Potestatis exercitium impedit, is qui Libertatem talem exercebit, peccat, & contra officium Civis facit. Scire enim debent Cives omnes, quid Iuri Civitatis congruum sit, & quid incongruum; quia Civitas à singulis Civibus pro sua ipsorum salute, & consensu singulorum instituta erat, Libertatemque illam, quatenus Summæ Potestati repugnat, concessam esse scire per ignorantiam Concedentis, qui consequentia inde Civitati pericula non viderat. Siquidem autem Libertate sua uti pergens Ministro publico restiterit, Crimen est.

Criminum gradus variè mensurantur. Primò, per Fontis sive Causæ unde oriuntur pravitatem. Secundò, per Exempli contagium. Tertio, per damnum inde natum. Quartò, per circumstantias Temporum, Locorum, & Personarum.

Contra Legem factum idem, si à praesumptione oriatur virium vel divitiarum, vel amicorum, quibus qui facit fretus Ministris publicis resistit, majus Crimen est, quam si à spe latendi, vel fugiendi ortum esset. Impunitatis enim praesumptio nata à fiducia potentiae Radix est, unde omni tempore & opportunitate omnium Legum nascitur contemptio. Quod autem sit, propter spem latendi vel fugiendi, periculi agnitionem arguit, quo Legibus in futurum redditur obsequentior.

Crimen qui esse scit & facit, Crimen auget, quod si prosectum esset ab opinione quod licitum esset, minus tuisset. Nam qui male facit contra suam ipsius Conscientiam, viribus confidit quibus excitatur ad idem saepe faciendum; sed qui errore facit, cognito errore ad Leges conformatur.

Is cuius error ab Authoritate Doctoris vel Legum interpretes publicè constituti oritur, minorem habet culpam, quam si natus esset à proprietum Principiorum, & rationum prosecutione obstinata. Quod enim docetur per Authoritatem publicam, à Civitate ipsa docetur, & similitudinem aliquam habet (dum non prohibetur) Legis Civilis; & Crimina, quae negationem non continent Summæ Potestatis, neque repugnant Legi manifestae, totaliter excusant; qui autem proprium Iudicium sequutus peccat, per proprium Iudicium, aut stat aut cadit.

Item factum, si in aliis constanter punitum est, Crimen majus est, quam si multa antecessissent impunitatis exempla. Quae exempla totidem sunt factae ab ipsa Summa Potestate impunitatis spes. Cum ergo is, qui spem & praesumptionem peccandi facit, in ipso Crimine partem habet, contra rationem est ut totum in Actorem conferat.

Quod à subita passione oritur, quam quod à longa meditatione, minus Crimen est; illic enim locus est Extenuationi super humanæ naturae omnibus communem infirmitatem; sed qui meditato facit, circumspexit, oculos conjecit in Legem, in Poenam, & in damnum Societati humanæ sequuturum; quae omnia simul contempsit & cupiditati propriae postposuit. Veritamten Passio nulla ita subita esse potest, ut totaliter excuset. Nam tempus quod intercedit inter Legis cognitionem, & criminis commissionem, omne censebitur pro tempore Deliberandi; quia unusquisque per meditationem Legum, corrigere debuit passionum suarum irregularitatem.

Ubi Lex publicè, & assidue coram populo legitur & explicatur, Crimen quod fit contra Legem majus est, quam ubi absque tali instructione relinquuntur Cives cum difficultate, in certitudine, & occupationum propriarum cessatione, quae sint Leges ab hominibus privatius quaesturi. Pars enim Criminis infirmitati communi tribuenda est. Sed in casu priore negligentia manifesta est, quae sine Summæ Potestatis contemptu aliquo esse non potest.

Facta contra Legem disertis verbis vetita, si tamen à Legislatore manifestis signis tacite approbentur, minora sunt Crimina, quam si Legislatori viderentur displicere. Cum enim Legislatoris, id est Summi Imperantis voluntas cognita instar Legis sit, quam sèpius observant Cives, quam Legem scriptam; apparent in hoc casu duæ Leges contrariae; itaque qui Legem scriptam violant, totaliter excusarentur, nisi quod voluntas Summi Imperantis aliter, quam ex verbis Legis cognoscenda non sit. Quoniam autem non modo transgressionem Legis, sed etiam neglectam Regis voluntatem, consequitur poena.

pœna aliqua, (favoris enim Regii jactura pœna quaedam est) Crimen totum Delinquenti imputari iniquum est. Exempli causa, singularium Civium digladiationes Lex scripta prohibet, & capite punit; contra, qui hujusmodi certamen vel recusat vel declinat provocatus, contemptui habetur, neque existimationis lœsionem Lex ulla scripta reparat; etiam aliquando ab ipso qui Summam habet Potestatem munere omni militari indignus existimatur. Quamobrem si existimationis causa provocationi respondeat, quandoquidem Principibus suis placuisse non modo licitum, sed etiam laudabile plurimis videatur, Crimen (etsi non excusetur) extenuatur tamen, quia exoneratur culpa partem in Summum Imperantem, id est in ipsum punientem. Quod tamen non ita accipi vellem, ut vindictae privatæ excusationem parem, sed Rectores moneam ne facto obliquè saveant, cui directè & apertis verbis interdixerunt. Exempla enim Principum sunt & semper fuere ad actiones Civium regendas, potentiora quam sunt ipsæ Leges. Rursus, si Crimina damno comparemus, idem factum, si multos, gravius est quam si paucos lœdat. Itaque si factum non modo in praesenti, sed etiam per exemplum in futuro tempore damnum faciat, majus Crimen est, si in praesenti tantum lœdat, id est gravius est Crimen fœcundum quam sterile.

Doctrinas Religioni Civitatis contrarias docere, Crimen majus est in Doctore publicè constituto, quam in Cive privato; sicut etiam inhonestè vivere, aut actionem agere impiam quamcunque. Similiter in Professore Legum, doctrinæ Civilis articulum aliquem sustinere, aut actionem agere quæ ad Summæ Potestatis diminutionem tendit, majus Crimen est, quam si idem factum esset à quavis alio. Hujusmodi enim homines non solum Crimina ipsi faciunt, sed aliis ut faciant Authores sunt; & in universum augentur Crimina à scandalo. Indocti enim homines in tenebris existentes, non tam viam qua inceditur, quam lumen quod præferunt Doctores sui spectant.

Facta hostilia contra statum Civitatis, majora sunt Crimina, quam quæ facta sunt contra hominem privatum. Damnum enim Civitatis ad Cives omnes extenditur; qualia sunt locorum munitorum productiones, secretorum Civitatis ad hostem detectio, conatusque omnes contra illum sive Hominem, sive Coetum, qui Personam gerit Civitatis; sive vi, sive dolo ad diminutionem Summæ Potestatis committantur; & sunt ea Crimina, quæ vocantur lœsa Majestatis.

Item Crimina illa, quæ vim tollunt Iudiciorum, majora sunt, quam injuriae privatæ; ut Iudicium vel Testimonium falsum pecunia emere, vel vendere, Crimen gravius est, quam tantundem pecuniae ab homine privato fraude eripere. Non enim damnum à falsis Iudiciis Civibus singulis tantum fit; sed etiam ipsa Iudicia redduntur inutilia; & privatis ulationibus, & tandem bello præbetur color & opportunitas.

Item Depeculatio thesauri Publici Crimen majus est, quam furtum vel defraudatio privata; nam Civitatem spoliare, multos simul spoliare est.

Ministerii Publici usurpatio falsa, item Sigillorum publicorum vel Monetæ Civitatis Simulatio, majus Crimen est, quam Simulare Sigillum vel Personam hominis privati; damnum enim ab illiusmodi fraudis pertinet ad multos.

Factorum contra Leges quibus laeduntur Cives privati, Crimen illud majus est, cujus damnum magis est sensibile; & proinde Occidere contra Legem, Crimen gravius est, quam alia injuria (salvâ vitâ) quæcumque.

Et Mutilatio majus Crimen quam bonorum erectio.

Et bonorum erectio per Mortis, & Vulnerum intentionem, majus Crimen quam per surreptionem clandestinam.

Et per clandestinam surreptionem quam per consensus fraudis acquisitum.

Item violatio pudicitiae per vim, majus Crimen quam per blanditias, & majus adhuc si Nupta, quam si Innupta violetur.

Atque hæc ita aestimantur vulgo; quamquam eadem damna aliis magis, aliis minus sensibilia sint. Sed Leges non ad Civium singularium, sed ad humani generis sensum generalem componuntur.

Quanquam autem sunt qui contumeliam in verbis tantum, vel gestu, pro damno & læsione habere solent, læsiones tamen hujusmodi Graeci, Romani, aliæque tam veteres quam hodiernæ Civitates in legibus condendis neglexerunt, ut qui doloris à verbis tantum, causam veram non verba contumeliosa (quæ à propriæ virtutis consciis statim ut dicta sunt excutiuntur) esse putaverunt, sed Pusillanimitatem hominis verba non ferentis.

Etiam Crimen contra Civem privatum, multum augetur à circumstantiis Personæ, Temporis, & Loci. Nam occidere Parentem suum multò gravius est Crimen, quam occidere hominem privatum quemcunque. Patri enim debetur post Civitatem honor summus, ut cui in filium ante constitutas Civitates Potestas erat Summa. Spoliare pauperem, Crimen majus est, quam tantundem eripere diviti. Nam pauperi damnum idem sensibilius est.

Item Crimen Tempore aut Loco factum divino cultui consecrato, majus est, quam si alio tempore aut loco factum esset; proficiscitur enim a majore Legum & cultus Divini contemplatione.

Multa alia Aggravationis & Extenuationis exempla adduci possent; sed per ea, quae adducta sunt, obvium cuique est cujuscumque Criminis propositi altitudinem investigare.

Postremo, quia in omnibus fere Criminibus, injuria inest, non modo homini privato facta, sed etiam Civitati; idem Crimen, quando accusatur a Persona Civitatis, Crimen publicum appellatur; & Iudicia publicorum Criminum, Iudicia publica, quae nostri appellant Placita Coronae.

C A P V T XXVIII.

De Paenis & Praemiis.

Poenae, Malum est, transgressori Legis Authoritate publica inflatum, eo fine, ut terrore ejus voluntates Civium ad Obedientiam conformentur.

Antequam ab hac definitione quicquam deducam, quassioni nonnullius momenti respondendum est, nempe, unde Civem puniendi jus, in casu quocunque, ortum sit. Manifestum enim est, Pacto obligari posse neminem, vi illatae non resistere; itaque ut quis cuiquam jus dederit, vim sibi inferendi, intelligi non potest. In Civitate instituenda, unusquisque alium quidem defendendi jus deponit, sed non seipsum defendendi jus relinquit. Seipsum etiam, in puniendo Civile alio quocunque, illi qui Summam habet Potestatem auxiliari obligat; sed non in seipso puniendo. Sed auxilium ferre Summo Imperanti non est jus illi dare quemquam puniendi. Manifestum ergo est jus Puniendi quod habet Civitas (id est is qui personam gerit Civitatis) fundatum non esse in Concessione sive gratia Civium. Sed ostensum etiam supra est, quod ante Civitatis constitutionem unicum quidlibet agendi quod ad conservationem sui videretur ipsi necessarium, jus erat naturale. Atque hoc juris, quod habet Civitas Civem puniendi, fundamentum verum est. Nam ut Cives Civitatis tale jus concederet, frustra esset, quia jus illud unicum ante a natura datum erat. Eo tamen, quod jus suum unusquisque deposuerat, is qui Summam habebat Potestatem tantum virium nactus est, ut jure suo naturali ad praeservationem Civium omnium arbitrio suo uti potuit. Itaque jus illud illi non datum, sed relictum est; & illi soli, nec minus integrum, quam fuit ante Civitatis institutionem.

A Definitione Poenae deduco, Primò, neque injurias, neque ultiones privatorum hominum propriè vocari posse Poenas, quia non procedunt ab Authoritate Civitatis.

Secundò, à Summo Imperante negligi, aut non promoveri, Civit Poenam non esse; quia malum nullum illi inflicium est, sed in statu quem prius obtinuit relinquitur illæus.

Tertio, malum inflicium Authoritate publica, nisi Publica antecedat Condemnatio, nomen Poenæ non habere, sed factum esse hostile. Quia factum quod punitur probari & judicari prius debuit Authoritate publica.

Quartò, malum inflicium ab eo, qui Summam Potestatem injuria usurpat, vel à quocunque, sine Authoritate concessa à Civitate, Poenam non esse, sed factum hostile; quia actiones ejus, quì injuria imperat Authorem non habent personam condemnatam; neque ergo habent Authoritatem publicam.

Quintò, malum inflicium absque consilio Cives reformandi, Poena non est sed factum hostile; quia de essentia Poenæ est, ut terrore ejus Cives ad obedientiam conformentur.

Sextò, cum actionibus quibusdam consequentia mala sèpissimè adhaereant naturaliter; ut cum quis vim alii inferens occiditur vel vulneratur; vel quando quis ab actione aliqua illicita in morbum incidit; malum illud, quamquam respectu Authoris Naturæ dici rectè possit Poena Divina, non continetur tamen nomine Poenæ respectu hominum; quia non inflicium est Authoritate Civili.

Septimò, si Malum inflicium minus sit, quam bonum, quod Crimen commissum naturaliter sequitur, Malum illud sub definitione Poenæ non comprehenditur; nam Pretium potius est sive redemptio Criminis, quam Poena. Nam natura Poenæ finem ejus continet nempe reformationem Civium. Sed Poena quæ minus molestia habet, quam habet Crimen jucundi, effectum contrarium operatur.

Octavò, si Poena Lege ipsa praescripta & terminata sit, post Crimen autem commissum infligatur Poena major, excessus Poenæ posterioris supra priorem Poena non est, sed factum hostile. Cum enim Putionum finis, ultio non sit, sed terror; terror autem Poenæ majoris nondum cognitæ, minoris Poenæ determinatione tollitur, aditio illa, Poena non est. Ubi vero Poenam nullam Lex praescriptit, ibi quicquid à Civitate infligitur naturam Poenæ habet. Qui enim Legem, cujus violatio Poenam meretur, quæ tamen scripto nondum definitur, violat indefinitam expectat Poenam, id est arbitriam.

Nonò, Malum inflicium ob factum nondum Lege vetitum, Poena

non est, sed factum hostile. Nam ante Legem, transgressio Legis esse non potuit; Poena autem factum supponit probatum & judicatum, violationem Legis esse.

Decimò, Malum inflicium in Personam Civitatis, Poena non est, sed factum hostile, ut quod Authoritate publica, id est Authoritate ipsius Personae Civitatis non inflicitur.

Postremò, Malum inflicium hosti manifesto, nomine Poenae non comprehenditur; quia hostes Cives non sunt. Quanquam autem Cives ante fuerint, si se hostes tamen post declaraverint, non ut Cives, sed ut hostes patiuntur. Sequitur hinc si Civis facto aut verbo, sciens & deliberato Personae Civitatis Authoritatem negaverit (quae cunque Poena Criminis læse Majestatis Lege praescripta fuerit) puniri tamen, cum se jam hostem Civitatis esse declaraverit Poenâ arbitrariâ jure potest tanquam hostis.

Poenae Divinae sunt vel Humanae. De illis dicemus alio loco magis proprio inferius.

Humanae sunt illae Poenae, quae Authoritate humana infliguntur; suntque vel Corporales, vel Pecuniariae, vel Ignominia, vel Incarceratio vel Exilium, vel ex his mixta.

Poena Corporalis est quae inflicitur in corpus per voluntatem inflicgentis; qualia sunt verbera, vulnera, & earum rerum ablatio, quae corpori jucundae existentes, prius possidebantur.

Quarum Poenarum aliae capitales, aliae minores sunt. Capitalis, est mortis inflictiio, sive simplicis, sive cum cruciatio. Minores Poenae sunt verbera, vulnera, vincula omnisque alia corporis afflictio, quae sua natura non sunt lethales; etsi enim per accidens aliquod non praevism mors sequatur, non dicetur Poena Capitalis.

Poena pecuniaria est ablatio non solum Summae alicujus Pecuniae, sed etiam cujuscunque rei Pecunia commutabilis. Quod si Lex Poenam definiat Pecuniariam, eo fine ut a transgressoribus Legis Pecuniam auferat, Poena propriè loquendo non est, sed Privilegii, sive exemptionis à Lege Pretium; quia factum ipsum non absolutè vetat Lex talis Civibus omnibus, sed illis tantum qui pecuniam definitam non possunt solvere. Sed in Legibus Naturae, & Legibus de cultu Divino aliter se res habet. Nam si in eos qui sine causa juraverint, multa statueretur pecuniaria, pecunia illa pro Legis dispensatione haberi non posset, cum Leges Divinae & Leges Naturae sint indispensabiles.

Ignominia inflictiio est mali, cui à Civitate nota apponitur turpitudinis, vel deprivatio Boni quod à Civitate pro Honore concessum est. Sunt autem quaedam naturaliter honorifica, ut Fortitudo, Magnanimitas, Prudentia, aliæque aliquæ Corporis & animi facultates. Aliæ honorifica facta sunt à Civitate, vt Insignia, Tituli, Officia, & quæcunque gratiae apud illum qui Summam habet Potestatem, singula singularia. Priora illa tolli Lege non possunt. Posteriora à Civitate, propter Crimina, tolli possunt; & Poenae propriè sunt.

Per Incarcerationem intelligo quamcunque Libertatis Corporalis ablationem, quam duabus de causis Civitas propter Crimen tollit. Quorum altera est, ut custodiatur reus ne aufugiat, altera ut sit pro Poena condemnati. Prior harum Poena non est; quia antequam Iudicetur nemo justè puniri potest. Malum itaque quod quis reus antequam audiatur & condemnetur, per custodiam patitur, plus quam custodiae necessarium est, contra Leges Naturae infligitur; Posterior, Poena est; quia à Civitate, & propter Crimen auditum & judicatum infligitur.

Exilium est, quando propter Crimen condemnatur Civis ad exeundum è dominio Civitatis, sive pro tempore, sive in perpetuum; vide turque sua natura sine aliis circumstantiis, Poenam non esse, sed potius Aufugium, vel mandatum publicum fugiendi Poenam. Hujusmodi Poenam in Civitate Romana negat esse Romanarum Legum scientissimus Cicero; Exiliumque periclitantium Civium Resugium vocat. Nam qui exulet; si tamen bonis suis reditibusque frui permittatur, solam coeli mutationem patitur, quæ Poena non est; neque ad Civitatis tendit utilitatem, quæ Poenarum finis est, sed potius damnum. Qui enim à Civitate expellitur hostis fit Legitimus. Verum si quis non modo in Exilium missus sit fortunis autem suis simul mulctatus fuerit, Poena ejus inter Pecuniarias numeranda est.

Punitiones Civium innocentium, sive graves, sive leves, sunt omnes contra Leges Naturae, & actiones hostiles. Punitio enim illorum tantum est, qui Crimen commiserunt.

Cæterum in hominem Innocentem Mali cujuscunque infliccio, si Civis non sit, si sine præcedentis aliquius pacti violatione fiat, si denique co fine fiat ut juvetur Civitas, Legis Naturalis transgressio non est. Omnes enim homines aut Cives sunt aut hostes, aut pacto inter Civitates amici sunt. Sed contra hostes à Civitate Iudicatos, à quibusdamn Civitati expectatur, Iure Naturæ bellum sacere licitum est; in quo bello neque gladius judicat, neque Victor distinguit quatenus ad tempus præteritum inter Nocentes & Innocentes, neque cuijnam parcit, nisiquatenus conductit ad salutem Civium. Hinc enim manifestum est in Cives eos qui Authoritatem Civitatis pernegaverint vimdictam extendi licitè posse, non solum ad ipsos, sed etiam ad posteros eorum usque ad tertiam & quartam generationem nondum existentes, & per consequens facti à patribus suis commissi infantes; quia Criminis hujus natura consistit in eo, quod Civitatis regimini renuntiant, id est se Civitatis hostes esse proficentur. Qui autem sic faciunt, non ut Cives, sed ut Hostes puniri jure possunt.

Præmium dici solet, tum quod gratis, tum quod ex Pacto datur. Quando autem ex Pacto, pro mercede sumitur, & beneficium est pro bono præstito vel promisso debitum. Quando autem gratis datur, beneficium est à dantis gratia protectum, eo fine ut cæteri Cives ad Civitati bene serviendum excitentur; & propriè Præmium appellatur, differtque à mercede, quæ debita est. Etsi enim Cives omnes, desertis rebus domesticis, servire Civitati etiam sine Mercede, si opus sit, obligentur: id tamen non à Lege Naturæ neque Civitatis institutione est, nisi Civitas defendi aliàs non potest. Supponitur enim, illum qui Supremam habet Potestatem fortunis Civium omnium æquè uti posse, quibus, qui Civitatem defendunt, suis ipsorum rebus relictis remunerari debent: adeo ut militum insimus Militiæ Mercedem ut Iure debitam postulare potest.

Beneficium à Summo Imperante in Civem collocatum, metu ne Civitati noceat, Præmium non est: quia metu extorquetur: neque in Imperante gratia est, sed potius sacrificium, quo Civem malevolum eundemque potentem placare cupit: nec ad obedientiam, sed contra ad majorem contumaciam Cives aliquos excitat.

Mercedum autem aliæ certae sunt, solvunturque ex Thesauro publico: aliæ incertae, oriunturque ab executione ipsius Ministerii: sunt autem sapissimè Civitati noxiæ: ut in Ministerio Iudiciorum, ubi duo inde oriri solent Incommoda: Quorum alterum est Incrementum litium. Vbi enim ex multitudine litium oritur Iudicibus Beneficium. Solent plerique numerum litium quantum possunt reddere majorem. Alterum est quod diversorum Tribunalium Iudices certaturi sunt inter se quis ad Tribunal suum ab aliis Tribunalibus plurimas lites retrahat. Sed in Ministeriis Executionis incommoda illa locum non habent. Atque hæc diæa sint de Pœnis & Præmiis, quæ sunt quasi Nervi & Tendines, quibus moventur Civitatis artus.

Haçtenus de naturâ Hominis, quem superbia aliæque Passiones suæ ad submittendum se regimini alicui compulerunt: & Rectoris sui Potentia ingente disserui, comparans illum magno illi Leviathan: de quo cap. 41. Iobi. Dicit Deus Non est Potestas super Terram, quæ comparetur ei. Factus est, ita ut non metuat. Videt sublimia omnia infra se;

& Rex est omnium filiorum Superbiae. Quoniam autem mortalis est, & ut alia terrena omnia corruptioni obnoxius: & quia in coelis (quantum non in terris) est quod metuat, & cujus Legibus obedere debet: dicam in duobus Capitibus proxime sequentibus de morbis, & causis mortis ejus, & de Legibus Naturalibus quibus obedere obligatur.

C A P V T XXIX.

De iis rebus qua Civitatem labefactant, tenduntque ad dissolutionem ejus.

Quanquam immortale nihil sit, quod mortales faciunt, si tamen rationis usum, quem sibi arrogant homines haberent, fieri posset Civitas adeo firma, ut ab internis saltem morbis interire non posset. Nam si Institutionis ejus spectemus finem, videbitur facta ad vitam generis humani, vel Legum Naturalium, vel Iustitiae ipsius (à quibus vitam accipit) durationi æqualem. Quoties ergo non vi externa sed seditionibus internis Civitas destruitur, culpa est Instituentium. Homines enim, quamquam confligendo, seque mutuo vulnerando decessi, in unum ædificium libenter coalescunt: condendarum tamen Legum ad eum finem conducentium & quibus actiones suas regerent necessariarum imperiti, patientiaque & humilitate carentes quoties amplitudinis suæ rudes & molestas eminentias resecandas esse videant, in Civitatem nisi ab architecto peritissimo compingi non possunt, quæ firma futura sit, nec vel ipsos, vel eorum posteros ruina opprimat.

Inter Infirmitates Civitatis primo loco ponendæ sunt illæ, quæ ab imperfecta nascuntur Institutione, similesque sunt corporis naturalis morbis illis, qui procedunt à Generatione vitiola.

Quarum una est, quod qui Regnum obtinere conatur, contentus quandoque sit Potestate minore, quam quæ ad salutem Civitatis necessariò requiritur. Contingit inde ut Potestas illa quæ neglecta erat, quando ad publicam salutem resumenda est, resumptio ejus injusta viâ, multos simul Cives ad seditionem (data occasione) provocet; eodem plane modo quo corpora puerorum à Parentibus morbosis, aut morti immaturæ subjecta sunt, aut humores noxii à prava generatione orti erumpunt in scabiem & ulcerâ. Quod autem hujusmodi jura necessaria Summi Imperantes sibi negent, non semper ab ignorantia id faciunt, sed aliquando ab eo, quod eadem jura arbitrio suo recipere se posse sperant. Sed rem non rectè supputant. Cives enim, qui

illum impedian, à Civitatibus aliis, qui ad Civium suorum salutem vicinos debilitandi opportunitates raro prætermittunt, sustinebuntur. Sic Thomas Archiepiscopus Cantuariensis contra Henricum Secundum à Papa sustentatus est, eo nomine quod Gulielmus Rex Libertates Ecclesiae Romanae non violaturum se esse juramento promiserat. Eodem modo Baronibus Angliae (quorum ope Gulielmus Secundus ad Regnum in se à fratre suo majore transferendum usurus erat) potestas ab ipso Gulielmo auæta est in tantum, ut non consisteret amplius cum Potestate Regia; unde rebellio contra Regem Iohannem orta est, & adjuta viribus Regis Galliarum.

Neque in solis Monarchiis contingit hoc, nam in Civitate Romana, sub Senatu populoque Romano, (ubi neque Senatus neque Populus Summam habuit Potestatem) seditiones innumeræ indies nascabantur, & bella Civilia à Gracchis, Saturnino, Mario, Sylla, Pompejo, Cæsare, quibus extincta tandem est Democratia Romana.

Secundo loco Civitatis morbos illos noto, qui oriuntur à veneno doctrinarum seditiosarum; quarum prima est, bonarum & malarum actionum Indicem esse Civem privatum quemlibet. Quæ quidem in conditione naturali, nondum existentibus Legibus Civilibus, atque etiam in Civitatibus quod attinet ad actiones quæ nulla Lege prohibentur vera est. Manifestum aliocui est, mensuram Boni & Mali in actionibus, esse Legem Civilem; Iudicemque esse, qui Summam habet Potestatem. Ab hac doctrina est, quod Cives mandata Civitatis judicare &c disputare discunt; deinde obedire vel repugnare arbitrio proprio; unde Civitas in factiones discinditur & debilitatur.

Doctrina alia quæ obedientiae Civili repugnat, est, quicquid faciat Civis quicunque contra Conscientiam suam, Peccatum esse; quæ doctrina ab eo nascitur, quod Iudices se faciunt homines Boni & Mali. Conscientia enim & Iudicium hominis eadem res est, & erroribus obnoxia. Etsi ergo is, qui nulla Lege Civili obligatur, contra Conscientiam agens peccet, propterea quod actionum suarum regulam aliam non habet, præter suam ipsius Rationem, aliter tamen se res habet in iis, qui Legibus Civilibus sese submiserunt: ubi non privata sed publica Lex unicum Civi pro Conscientia habenda est. Aliocui in tanta Conscientiarum id est Opinionum privaturn varietate, necessariò Civitas dividetur, nec Summæ Potestati obediet quisquam, nisi quatenus sibimet ipsi visum erit.

Tertio est, quod docetur vulgo, Fidem & Sanctitatem acquiri Studio & Ratione non posse, sed supernaturaliter Inspiratas, vel Infusas esse. Quæ

Quae si concedatur, non video quare Fidei suae rationem quisquam reddere teneatur; aut cur homines Christiani non essent omnes Prophetae; vel cur unusquisque Inspirationem propriam legibus Civitatis non praeponeat; id quod iterum est Iudicium Boni & Mali sibi arrogare, neglectisque Civitatis Legibus regendos se praebere ab arbitrio proprio, vel aliorum privatorum hominum, qui se supernaturaliter Inspiratos esse mentirentur. Fides ab auditu nascitur; auditus autem uniuscujusque a rebus contingentibus est, quibus in praesentiam eorum, quos audire utile est, conducimur. Quae res contingentes respectu nostri, a consilio Dei proficiscuntur, non sunt ramen supernaturales, sed tantum propter multitudinem non facile observabiles. Fides & Sanctitas etli rarae, non ideo sunt Miracula, sed procedunt ab educatione, disciplina, correctione, aliisque causis naturalibus, quibus Deus utitur in illis quos elegit, quo tempore ipsi visum est, instruendis.

Repugnans obedientiae Civili doctrina quarta est, Legibus Civilibus subditum esse illum, qui Summam habet Potestatem. Subditum esse illum Legibus Naturae verum est; Leges enim illae Divinae sunt, neque possunt ab Homine vel Civitate quacunque abrogari. Sed Legibus quas Civitas, id est quas ipse tulerit subditus non est. Non est enim cui subjiceretur praeterquam sibi. Qui autem suis ipsius tantum Legibus obligatur liberrimus est. Nou viderunt autem qui Summum Imperantem obligare voluerunt, erigendam sibi esse Potestatem quae ipsum puniret, & ad hunc puniendum Potestatem aliam, ita ut nulla omnino constaret Civitas.

Eodem tendit doctrina quinta, Civem unumquemque Bonorum suorum ita absolutum esse Dominum, ut Dominium Civitatis in Bona eadem excludatur. Civem quidem unumquemque in bona sua Dominium proprium, quod Ius Civium cæterorum omnium excludit, habere non negamus. Sed Dominium illud à Summa Potestate habet, sine cujus protectione quicquid habet non alio jure habet quam quicunque alius; quia omnia essent omnium. Verum si Ius etiam ejus qui Summam habet Potestatem excluderetur, protegere Cives non posset, neque ab hostibus externis neque ab injuriis mutuis, & proinde non amplius esset Civitas.

Doctrina sexta est quae contra Essentiam Civitatis apertè, pugnat, nempe, Summam Potestatem posse dividì. Quid enim aliud est Potestatem Civitatis dividere, nisi dissolvere; Potestates enim divisae mutuò se destruunt.

Quemadmodum autem doctrinae erroneae, ita etiam aliquando exempla Civitatum vicinarum ad mutationes Politiae praesentis hortari solent. Ita populus Israeliticus ab imitacione Gentium vicinarum à Deo rege suo deficientes, Prophetam Samuelem eligere sibi Regem novum compulerunt. Sic etiam in Graecia antiqua, Civitates minores perpetuo turbabantur à Seditionibus Civium, quorum alii Lacedæmonios imitati Aristocratiam; alii Atheniensis admirantes, Democratiam postulaverunt. Neque dubito quin nostrorum multibellum, quod nunc geritur in Anglia libenter videant; nihil ad divitias comparandas amplius opus esse arbitrati, quam ut exemplo Batavorum Regem suum exuerent, mutationi regiminis divitias imputantes, quas homines illi, sua industria acquisierant. Homines enim Natura sua novitatis avidi, turbarum initia amare solent, et si earundem duratione offendantur; quemadmodum qui à calore sanguinis laborant prurigine, propriis unguibus sese lacerant, ita ut dolorem tolerare amplius non valentes morbum agnoscant.

Seorsum in Monarchiis, inter Rebellionis causas maximas numerari potest Librorum Politicorum & Historicorum quos scripserunt veteres Graeci & Romani, lection; Juvenes enim, aliique quicunque Rationis solidae Antidoto muniti antè non fuerint, rerum ab illis bello magnificè gestarum, vividam jucundamque impressionem concipientes, cæteras eorum actiones sicut admirantur, Civitatumque illarum magnitudinem imputant, non (ut oportuit) virtut quorundam Civium, sed regiminis formæ populari. Ab horum Librorum (inquam) lectione est, quod nonnulli homines Regem suum interfecerunt, quia facinora talia apud scriptores illos non flagitia, ut sunt, appellantur, sed maximis laudibus extolluntur, modo ante quam interficiant, Tyrannum appellant. A lectione eorundem librorum est, quod qui sub Monarcha vivunt, se quidem servos, illos autem qui Democraticè gubernantur, solos esse liberos dicant. Mihi ergo Monarchiis nihil videtur damnosius esse posse, quam permittere, ut hujusmodi libri publicè doceantur, nisi simul à Magistris sapientibus quibus venenum corrigi possit remedia applicentur. Morbum hunc comparare libet cum Hydrophobia, nempe morbo, qui oritur à mortu canis rabidi. Quemadmodum enim is quem canis rabidus momordit, perpetuo sili cruciatur, aquam tamen qua solanari potest horret; ita is qui opinione illa de Tyrannicidio infectus est, contra Monarchas latrare non desinit; & quanquam nisi à Monarchæ potentia, sanari non possit, propter tamen Tyrannophobiam quandam, habentes horret.

Sicut extiterunt Doctores quidam, qui tres Animas in eodem

Homine esse docuerunt; ita etiam sunt qui plures Animas (id est plures summè Imperantes) in una & eadem Civitate esse sustinuerunt, Supremum Summo, Canones, Legibus, & Authoritatem quandam Spiritualièm Civili apponentes, & sane multis id persuaserunt orationibus, quibusdam ne à seipsis quidem intellectis, obscuritate tali delegentes esse in regnis Regum Christianorum, regnum aliud Spirituum sive Lemurum, ambulantium in tenebris. Itaque in omni Civitate duae essent Summæ Potestates; quod cum essentia Civitatis stare nullo modo potest. Illa enim Temporalis & Spiritualis distinctio inanis, nihil impedit, quin Civitates duae sint, & unulquisque Civis subditus sit duobus dominis. Cum enim Potestas Spiritualis Ius declarandi quid sit Peccatum, sibi vendicat, vendicat per consequentiam Ius declarandi, quae sint Leges; quia Peccatum nihil aliud est, praeter transgressionem Legis. Rursus, Potestas Civilis Ius sibi assuit Legillationis. Omnis ergo Civis duobus Dominis obedire obligatur. Quod est impossibile. Ubi ergo Potestates illae in eadem Civitate se mutuo opponunt, imminet perpetuo periculum à bello Civilis unde tandem dissolvatur. Authoritas enim Civilis cum visibilior & in luce clariore posita sit, magnum ad se numerum hominum adductura est. Potestas contra Spiritualis, quamquam in Distinctionum Scholasticarum & verborum nihil significantium tenebris delitescat, ad se quoque hominum numerum attrahet, qui sufficiat ad turbandam, si non ad destruendam Civitatem, propterea quod magis metuuntur Spiritus quam Homines. Atque hunc Civitatis morbum Epilepsia, sive morbo caduco (quo qui apud Iudæos laborabant, inter Dæmoniacos numerabantur) comparare licet. Sic ut enim in Epilepsia Spiritus sive ventus quidam præternaturalis in capite, Nervorum radices obstruens concutientesque, motumque eorum naturalem tollens, illos, qui hoc morbo laborant, aliquando in aquam aliquando in ignem conjicit; ita etiam in corpore Civitatis, quando membra movet Potestas Spiritualis per terrorem Pœnarum æternarum, & spem Præriorum, aliter quam à Potestate Civili (quae Anima Civitatis est) moveri debent, verbisque novis & peregrinis intellectum suffocat, sequentur (quasi convulsiones) dissidia Civium; unde Civitas aut fluctuantibus legibus diluetur, aut in Belli Civilis incendium conjicitur.

Est etiam in Civitaribus aliquando morbus Febri tertianæ comparandus, nempe quando mali Cives odio Regiminis vel Regentis, vel eò quod utile sit ipsis bellum Civile, Pecuniarum necessariarum ad salutem Civitatis à Civibus conferendarum collationem calumniis

regentium impediunt. Itaque qui Summam habet Potestatem, Pecuniæ ad Thesaurum publicum affluxum impeditum videns, primo se contrahit; deinde quando vim & motum postulent negotia publica, cogitur ad stratagemata politica, quibus supplementa parvi momenti cum multa difficultate, & sèpius exigat, nec ea gerendis rebus sufficientia. Itaque vi tandem obstructio illa tollenda est, & Pecuniis ad publicum Thesaurum via aperienda, aut Civitati pereundum est. Eodem modo in Febri, quando musculi humore venenato obstruuntur, Venæ quæ sanguinem naturaliter in cor insundunt, non, ut solet fieri, supplantur ab Arteriis, inde algor sequitur primo, artuumque tremor & contractio; deinde ardor vehemens, & cordis labor, sanguinis per musculos transitum vi aperientis, & exiguis interim contenti refrigeriis; donec aut (vincente Natura) perrumpat sanguinis, humorque venenatus exludet; aut (vieta Natura) fequatur mors.

Est & alius morbus, praesertim in Civitate populari, qui Pleuritidem refert; nimium, quando divitiae publicae, extra alveum proprium in unum vel paucos Cives confluit; quemadmodum in Pleuritide extravasatur sanguis in Membranas pectoris.

Etiam Civis unius nimia popularitas morbus Civitati periculosus est. Populus enim qui Civitatis Legibus regendus est, ad obedientiam uni Civi praestandam, blanditiis, ab obedientia Legibus Civitati debita abducuntur. Sed hic Civitatis popularis potius quam Monarchiæ morbus est, cujus exempla habemus in Civitate Romana, Manlium, Marium, Caesarem aliosque; & in Civitate Atheniensi Alcibiadem, Pisistratum, &c.

Morbus alius, praesertim in Monarchiis, est magnitudo immoderata unius alicujus Vrbis; nempe quando tanta est, ut possit ex se ipsa exercitum subito & conscribere & alere; item oppidorum incorporatorum multitudine. Sunt enim totidem Civitates minores in majore; quasi in hominis Naturalis intestinis totidem lumbrici. Etiam disputandi libertas de summae Potestatis Iure, morbus satis molestus est, qui genitus ab iis qui sibi videntur docti Politici, in fæce populi, facit ut perpetuo de Legibus fundamentalibus garrientes, Civitatem inquietam faciant; referunturque ad vermiculos quos Ascaridas vocant Medici.

His addi possunt Bulimia id est appetitus insatiabilis Dominii dilatandi, quo perierunt olim Civitates Atheniensis & Carthaginensis; item Civitatum victarum retinendarum, quæ quasi Tubera adhaerent, procuratio; & praeterea Otii & Luxuria quasi Lethargia.

Postremò, quando in Bello sive externo sive intestino superatur Civitas, ita ut Cives à Civitate protectionem ulterius expectare non possint, Civitas dissolvitur; & Civi unicumque protectionem sibi arbitrio suo quærere liberum est. Is enim qui in Civitate Summam habet Potestatem, anima publica est, quæ Civitati dat vitam & motum; quæ cum expirata sit, non amplius ab ea reguntur Cives, quam regitur ab anima quam expiravit cadaver mortuum. Quanquam enim Summi Imperantis Ius, nisi à seipso extingui non potest; obligatio tamen Civium per Civitatis dissolutionem omnino tollitur.

C A P V T XXX.

De Officio Summi Imperantis.

Summi Imperantis Officia (sive is Monarcha sit sive Coetus) manifestè indicat Institutionis Finis nimium Salus Populi: quam Legae Naturae obligatur quantum potest procurare: & cujus rationem Deo, & illi soli tenetur reddere. In Salute autem Populi comprehendo non solum Civium vitam, sed etiam Commoda vitae, quæ Cives singuli, sine Civitatis damno vel periculo sibi justè acquisita tenuerint.

Sed faciendum ita esse intelligitur, studium suum non Individuis applicando: sed Providentia universalis, per instructiones publicas tum à Doctrinis, tum ab Exemplis, tum etiam per Leges salubres quibus Cives singuli actiones suas applicare possunt.

Quoniam autem Iuribus Summæ Potestatis Essentialibus de quibus dictum est Cap. 18. sublatis, Civitatis dissolvitur, reditque omnium in omnes belli calamitas (id quod Civitati malum maximum est), Summi Imperantis Officium est Iura illa retinere integra. Itaque contra Officium facit, primò, si ea vel aliqua eorum deponit, vel ad alium transfert. Qui enim Media, idem Finem desërit. Et per consequens, Legibus Civilibus se subjicere; Potestati Iudicandi; Bellum indicendi, vel Pacem faciendi; Milites alendi, quando & quomodo ipsi visum fuerit; Ministros tum Pacis, tum Belli eligendi; & quæ Doctrinae Paci, & Bono publico conformes sunt, statuendi Potestati renuntiare contra Officium est. Secundò, contra Officium ejus est permittere, ut Iurium horum Essentialium causas & fundamenta populus ignoret; quia per ignorantiam harum rerum Cives seduci ad seditionem facile possunt & solent.

Horum autem Iurium fundamenta eo magis doceri debent quod

Iuris naturalis sunt, non Civilis; & punienda eorum transgressio, non ut transgressio Legum Civilium, sed vindicanda ut facta hostilia. Continent enim rebellionem, id est Legum Civilium simul omnium transgressionem vel potius repudiationem; & propterea Lege Civili frustra prohibentur.

Sunt qui Iura haec Essentialia, quibus rectores Civitatum Potestatem absolutam habent, nullis rationibus probari posse dictitant. Nam si possent, in aliqua saltem Civitate, aliquo tempore, agnita tandem ab aliquibus essent. Sed non rectè arguunt, tempus enim erat, in quo ne aedificare quidem mediocriter potuere homines; atqui qui inde fundamenta & principia artis aedificandi nulla esse concluderet, absurdè faceret. Tempus, & Industria novas indies scientias in lucem proferunt. Etsi ergo homines Civitates suas sine perfectione ultima instituerunt, ita ut aliae citius, aliae tardius vitio ab institutione corruant, impossibile tamen non est, ita Civitatem instituere, ut (nisi per vim externam) nunquam peritura esset. An Principia quae supra posui, haec praestare possint, necio; talia tamen sunt, qualia inveniuntur in Scripturis Sacris; ut manifestum erit, cum de Regno Dei (ministrante Mose) in Iudaeos populum suum, per pactum vetus, peculiarem disseruero.

Rursus dicunt, etsi Principia aliqua essent, quae id praestare possent; quoniam tamen hujusmodi Principiorum capax non est vulgus hominum, frustra essent. Utinam non minus doctrinae Civilis incapaces essent Cives divites & potentes, iique qui habentur Docti quam sunt Plebeji. Constat enim, Doctrinae Civilis difficultatem non tam oriri ab obscuritate, quam ab eorum, qui docendi sunt Cupiditatibus: Potentes enim Potentiam aliam, quae cupiditates suas refranare posse: & Docti Doctrinas quibus Errores sui posse detegi, non facile patiuntur, ne Authoritas eorum apud populum inde minuatur. Hominum autem ex plebe, animi, nisi à Potentioribus distorqueantur, aut Doctorum opinionibus scribillati sint, instar chartae purae impressionem ab Authoritate publica quamlibet accipiunt. Nationes integrae, ut in Religionis mysteriis maximis & difficillimis, & supra rationem positis, acquiescant, docebuntur? praedicando autem & docendo ea, quae cum ratione naturali exquisitè congruunt, Doctores non se facient intelligi? Constat ergo in Iuribus Summae Potestatis (quae sunt Leges naturales) intelligendis nullam esse difficultatem (dum illi, qui Summam habet Potestatem, manet Potentia integra) quam quae vel ab iphius, vel ab ipsorum quorum opera in administratione Civitatis utitur, culpa oritur. Illius ergo est, videre, ut Cives rectè

recte doceantur: nec Officium tantum, sed etiam Beneficium est, quod maximè omnium ad sui ipsius & Civium suorum vitam sàpissimè pertinet.

Ut veniam jam ad doctrinas particulares quas populus docendus est, prima erit, ne Formas Regiminis, quas in gentibus vicinis conspicunt, plusquam formam Civitatis propriæ adament, aut imitari cupiant, quantamcunque Gentium illarum prosperitatem videant. Non enim ab Aristocratia, vel Democratia, aut Monarchia, sed ab obedientia & concordia Civium in quacunque Civitate res secundæ oriuntur. In omni Civitatis genere, sublata obedientia (& proinde concordia) Civium, non modo non florebunt Cives, sed Civitas brevi tempore dissolvetur: iique qui sine Summæ Potestatis Authoritate corrigere tantum Civitatem vellent eam tandem non corrigent sed destruent: quemadmodum (in fabula) Pelei, filiæ decrepiti Patris juventutem renovare cupientes, consilio Medeæ illum dissecuerunt, & nescio quibus herbis commistis coquentes, occiderunt, non renovarunt. Hujusmodi reformandæ Civitatis studium, simile ejus quod prohibetur à Deo in Decalogi mandato primo, Non habebis coram me Deos alienos.

Secundò, docendi sunt, ne alicujus Civis vel Coetus (praeterquam summi) quantumcunque conspicui, aut virtutibus admirandi cultu, ita seducantur, ut illi obedientiam aut honorem Summæ Potestati proprium, deferant, & pro persona Civitatis repræsentativa habeant. Signum enim est, populum suum amantis, Zelotypia: Cives autem blanditiis & Popularium adulatione ut seducantur pati, quasi Civitatis prostitutio quaedam est, & transgressio Mandati secundi.

Tertia est, ut doceantur quam grave sit peccatum Summo Imperanti (sive is Monarcha sit, sive Coetus) maledicere, de potentia ejus disputare vel quocunque modo illum nisi honoris causa nominare, quibus rebus contingat ut à Civibus parvi fiat & obedientia eorum, in qua consistit Civitatis salus remittatur, quæ Mandati tertii transgressio est.

Quarta est, ut, quia populus officia sua doceri non potest, neque quis sit cui obedire debeat scire nisi à propriarum occupationum temporibus, tempora quaedam eximantur, quibus ad audiendum Doctores suos convenires debeant & ubi Leges recitentur & explicitur, & cuius Authoritate late sint, doceatur: officium Imperantis est in hanc rem loca, tempora, & Doctores constituiere. Apud Judæos, septimo quoque die (quod Sabbatum vocabatur) Lex eorum Civilis legebatur in Templo, vel in Synagogis explicabatur: quo die à laboribus suis omnibus requieverunt: Rex iis quis esset ostendebatur, nempe Deus: Deum adoraverunt: eidem gratias pro redemptione eorum à servitute Ægyptiaca, aliisque ejus beneficiis reddiderunt: & tandem quod diei reliquum erat, gaudiis non prohibitis consumpteurunt. Itaque potestatis Dei absolutæ, non modo ut Dei, sed etiam ut Pacto Iudæorum Regis Ius in Decalogi Tabula prima continetur.

Et quoniam Puerorum institutio prima dependet à cura Parentum suorum solorum: doceri illos voluit quinto loco Deus, ut Parentibus pro illo tempore obedirent, & in perpetuum honorarent. In principio enim apud omnes gentes Pater in filios Summam habuit Potestatem, vitæque necisque arbitrium. Itaque etsi in constitutis Civitibus, Potestati tali necessariò Patres renuntiaverint, honorem tamen propter alimenta & educationem debitum derelinquere, necessarium non erat. Officium ergo Imperantis est, ut mandatum hoc Decalogi quintum imitetur.

Porrò, Officium Imperantis est, ut Cives Iustitiam doceantur: id est, ut primò, ne quis Civis Civem alium occidat, aut corpori damnum inferat sine Authoritate publica: quod est Mandatum sextum: violatur autem non modo ab iis, qui dolo aut (ut ajunt) turpiter interficiunt, sed etiam ab iis, qui hoc facere se necessariò tuendi honoris causa dicitant: homicidiumque est tota illa vanorum hominum provocantium ad gladios consuetudo: quam Civitates ferè omnes sub gravissimis poenis haetenus frustra prohibuerunt. Nec quibus omnino Legibus extingui possit video, nisi forte Legibus jam factis addatur quoque haec: ut quicunque nobiles sunt aut haberi cupiunt, juramento obstringantur, ne aut concivem ad certamen singulare provocent, neque provocanti respondeant: quo fiet ut laudis illa Heatoreæ (etsi Civem quemquam ab Heatore occisum esse nusquam legimus) aviditas, non modo poenis aliis, sed etiam infamia perjurii temperetur, & provocatus pugnam declinandi praetextum habeat honestissimum.

Docendi præterea Cives sunt, quam gravia mala sint, inprimis honoris conjugalis, & deinde bonorum quorumcunque concivis tum violenta tum fraudulenta ablatio: quantoque damno Iustitiae publicæ & Pacis communis, in cognoscendis litibus, aut testes, aut judices corrumputur. Atque hæc continentur in Decalogi Mandatis septimo, octavo & nono.

Postremò docendi sunt, non solum Facta Injusta, sed etiam facendi consilia & propinata Injusta esse, etsi factum ipsum contingat impediri. Atque hoc est quod prohibet Mandatum decimum. Summa denique Tabulae secundae ad unum reducitur Præceptum, Diliges proximum tuum sicut teipsum.

Vnde autem hæc & alia Civium Officia doceri possint, cognosci potest, si tot opiniones Paci generis humani contrariæ, à Principiis falsis unde receptae & retentae sint intelligatur: falsæ, inquam, opiniones, quas præcedente Capite numeravimus, nempe Civem unumquemque Indicem esse Boni & Mali. Legem sibi esse cuique Conscientiam suam. Ius Civitatis in Bona Civium nullum esse. Tyrannicidium esse licitum. Doctrinas has illi, quos necessestas aut studium lucri labori & occupationibus attentos facit: & illi quos aut abundantia, aut ignavia vel luxuria voluptatibus suis tradidit (quæ duo hominum genera, maximam partem faciunt generis humani) cum neque otium, neque voluntatem meditandi habeant, officiorum suorum regulas à Theologis publicè, aut privatim ab his accipiunt, quos de doctrina Legum & Casibus Conscientiæ concionari & disputare eloquentissimè audiunt. Theologi autem & qui literas profitentur, Doctrinas suas ab Universitatibus & Scholis Legum Civilium, & ex Libris à Doctoribus illis editis acceperunt. Manifestum ergo est, populi instructionem dependere omnem à rectitudine opinionum, quas docent Universitates. Ante omnia ergo illæ reformandæ sunt. Quid autem, inquiet aliquis, docendæne sunt Universitates? Et siquidem docendæ sunt, tu ne is es qui illas doceas? Quæstiones molestæ. Sed ad primam respondeo. Ante tempora Regis Henrici Octavi, in quæstione de Potestate Pontificia in Reges Christianos, cum Potestatem Papæ in ordine ad Spiritualia, Summam in Anglia esse, docuerunt Universitates omnes; rectène docuerunt? Negabis. Doceri ergo potuere Ministri illi qui (magni numero) Concionibus suis contra Regem optimum populum instigaverunt, unde doctrinas suas seditiofas, in Pulpita attulerunt? Unde Doctorum & Magistrorum Titulos (id est Authoritatem apud populum) obtinuerunt, nisi ab Universitatibus? Rectène hoc? Negabis. Doceri ergo potuerunt. Ad quæstionem secundam respondere non est meum; nec ut respondeam opus est. Nam qui legit quæ scribo, facile intelligat quæ sentio.

Summam habentis Potestatem Officium præterea est providere, ut poenæ, quæ per Leges constitutæ sunt in omnes Cives, qui illas transgressi fuerint, æquè ab omnibus exigantur. Crimina quidem contra Summos Imperantes, ab ipsis sine iniquitate ignosci possunt; ejus enim est ignoscere qui injuriam passus est. Sed injuria facta contra Civem, sine consensu ejus, vel compensatione æqua, à nemine alio condonari potest. Quid enim? qui Patris vel Filii mei interfectori impunis

nitatem præstat, nonne ipse quodammodo interfecisse dicetur? Eiusdem est videre, ne vulgus Civium à Magnatibus opprimatur, multo magis ne eorum consilio ipse opprimat, exemplum spectans Rehobohami; Sunt enim Civitatis robur homines plebeji. Curare etiam, ne Civis magni modicos laceflunt opprobris. Civi quidem infami turpitudinem suam obiicere, is qui in Civitate Authoritatem habet, recte potest, sed loci humilitatem pro convitio dicere, & iniquum, & Civitati periculosum est. Si Civis magni quia magni propter potentiam coli postulant, Quidni & plebs quia multi, & potentior multo coli debeat, Quam autem Civium modicorum vilipendium Civitati periculosum est seditio eorum in Batavia, quæ Mendicorum dicta est, monere debet. Civium inæqualitas non à re aliqua in seipsis eximia, sed à voluntate Summi Imperantis profecta est, id est à voluntate Civitatis; tantoque minus, facere debent fastum incivile. Irritandum vulgus, ne à Regibus quidem est; multo minus à concivibus quantuncunque sint potentes, ne dum illos ulcisci cupiat vulgus, Civitatem simul, quæ illos non prohibuerit, aggrediantur.

Ad æquitatem Imperantis pertinet etiam exactio æqualis Tributorum. Æqualitas autem illa non à Civium divitiis, sed ab eo quod unusquisque eorum, propter Protectionem suam Civitati debet. Civibus enim ad vitae necessaria comparanda, non sufficiunt labores sui, nisi etiam ut laborent, & pugnent. Aut faciendum est, quod secerunt à captivitate redeuntes Iudæi, quando altera tantum manu lapides composuerunt, altera (propter metum incursionis hostilis) tenerunt gladium Tributa enim Civium pro mercede sunt, illi qui tenerit gladium Civitatis, quo Civium industria protegatur. Itaque pro vitae suæ conservatione idem debet pauper & dives, nisi quod qui multorum Civium opera simul utitur, pro multorum simul conservatione solvere debeat. Quod cum manifestum sit, hoc tantum quærendum restat, quomodo illa in Tributis solvendis æqualitas observari potest. Rationis enim non est, ut is qui industria & parsimonia alimenta acquisierit, quàm is qui inertia & luxuria, quod habuit decoxerit (cum à Civitate æqualiter uterque protectus sit,) magis oneraretur. Æqualitas ergo pensionum in Publicum alia esse non potest, nisi ut unusquisque solvat pro ratione eorum quæ consumit, id est nisi ut Tributa, non personis sed rebus ipsis quæ consumenda sunt, imponantur.

Quoniam autem sunt, qui nullo suo vitio, sed accidentibus quæ prævidere non potuerunt, in calamitates incident, ita ut alimenta sua nulla industria procurare valeant; ad Summi Imperantis officium

etiam pertinet, ne quae ad vitam necessaria sunt, illis desint. Cum enim in Summa necessitate existentibus, aliena surripere, aut etiam rapere, jure naturae permisum sit, ne Civitati alia molesti sint, a Civitate alendi sunt, neque singularium Civium incertae charitati relinquendi.

Idem autem si corpora idonea habeant, ad laborem compellendi sunt; & ne se excusent, dicendo, nemo conduxit, ferendae sunt Leges quibus Navigandi, Agriculturae, Piscaturae, aliaeque artes omnes quae laborem postulant, soveantur. Si tamen indigorum continuo crescat numerus, in terras nondum satis inhabitatas transferendi sunt; non tamen ut incolas veteres exterminarent, sed compellerent in habitationem arctiorem, ne magna agri spatia percurrentes, a fructibus sponte natis viverent, sed alimenta a singulis agellis cultu sedulo impetrarent. Si quando autem alimentis hominum terra non sufficeret, remedium ultimum a Bello erit, omnibus vel Victoria, vel Morte sufficetur.

Ad curam etiam Summi Imperantis pertinet, ut bonae fiant Leges. Sed Lex Bona quænam est? Per Bonam Legem intelligo non Legem Iustam. Injusta enim non potest esse Lex; ut quae sit uniuscujusque Civis consensu, in seipsum. Lex Bona est illa, quae ad salutem populi necessaria est, & simul perspicua.

Finis enim Legum is non est, ut populum ab innoxia Libertate cohiberent, sed ne ab impetu passionum, temeritate, & stultitia in pericula & damna sibimet ipsis & Civitati incurrent; quemadmodum Viae non ut Viatoribus impedimento sint, sepiuntur, sed ne cum Injuria concivium extravagarentur. Lex itaque quae necessaria non est, nec Legis finem spectat, non est Bona. Lex si Summo Imperanti utilis sit, et si necessaria non sit, Bona tamen alicui videri potest. Sed non est ita. Bonum enim Populi, & ejus qui habet Summam Potestatem, separati a se invicem non possunt. Princeps enim, qui subditis miseris imperat, miser est; & Populus debilis est, ad quos regendos arbitrio suo, is, qui Summam habet Potestatem, non habet Potentiam. Leges non necessariae aliae plerumque non sunt, quam laquei ad capiendam pecuniam; quae ubi Imperanti Summo obeditur, superfluæ sunt; ubi non obeditur, ad defensionem Populi non sufficiunt.

Legis Perspicuitas consistit non tam in ipsis verbis, quam in causarum propter quas Lex lata est narratione perspicua. Inde enim Legislatoris voluntatem cognoscimus, qua cognita facilius intelligitur Lex paucis quam multis verbis. Verba enim omnia ambigua sunt; multiplicando ergo verba, multiplicatur ambiguitas. Præterea verborum diligentia nimia, plerisque pro argumento accipitur, quod si verba observant, Legem non transgrediuntur; unde multæ oriuntur lites minimè necessariae. Dum enim cogito, Leges antiquæ quam brevi oratione scriptæ fuerint; & ut gradatim creverint; vide me mihivideo certamen quoddam inter Legum Scriptores, & Advocatos; ubi illi hos circumscribere, hi illos declinare student; & vincunt Advocati. Officium ergo est Legiflatorum, id est Summè Imperantium, causas uniuscujusque Legis perspicue scribi, Legesque ipsas breves, sed verbis propriis facere, quantum possunt.

Summi Imperantis eritum est Pœnas & Præmia rectè dispensare. Cum autem Pœnarum Finis Vltio non sit, & exoneratio bilis, sed peccantis ipsius, aut (exemplo ejus) aliorum emendatio; illis Criminibus Pœnae maxima constitundæ sunt, quæ Civitati sunt damnosissima; qualia sunt ea, quæ ab odio Regiminis; quæ à contemptu Iustitiae oriuntur quæ multitudinem irritant; & quæ nisi punita sint, videri possunt à Regente approbari. Indignatio enim populum non in Actores tantum; sed etiam in Authores Injustitiae manifestè incitat; & in Potentiam omnem, qua videntur possè suffulciri. Criminibus autem quæ à Communi hominum infirmitate proficiscuntur, qualia faciunt homines insigniter laceristi, & in magno metu, vel magna necessitate existentes, vel qui quod faciunt, utrum Crimen necne sit ignorant, Lenitati locus est, à Lege naturæ exigitur. In seditionibus, punitio Doctorum, & instigantium, non seducti vulgi, Civitati (per exemplum) utilis est; nam quid faciunt ignorant. Ignorantia autem, praesertim Civitati ipsi, cujus culpa erat, quod melius docerentur imputanda sit condonari vel levius puniri debet.

Ejusdem Summæ Potestatis est, ita semper bonos remunerari, ut Præmia (per exemplum) ad bonum redundant Civitatis. Id quod fiet, si qui de Civitate bene meruerunt, ita promoveantur, ut alii Civitati bene serviendo promoveri sperent. Ab homine ambitioso, ne Civitati nocere velit, pecunia vel promotione emere, nihil habet in se de Natura Præmii, neque de natura Gratiae, sed timoris; (Civitas autem Rex est filiorum superbia, & satis ita, ut timere non debeat;) neque ad utilitatem, sed ad damnum Civitatis sit; & certamen quoddam est, Summorum Imperantium cum cive ambitioso, simile ejus, quod fuit inter Herculem & Hydram multicipitem, cujus uno Capite abscisso, in locum ejus tria subnascebantur. Eodem enim modo, si Ambitiosus unus Præmio victus fuerit, consurgent (exemplo ejus) plures, eadem spe, eadem facturi; nam sicut cætera venialia omnia,

ita etiam flagitia pretio crescunt. Quanquam autem malorum hominum promotione Bellum civile disserri aliquando possit, periculum tamen crescit, certiorque redditur ruina publica. Itaque contra Officium Summi Imperantis est, illos qui per turbas publicas ad Potentiam aspirant, Praemiis afficere, & non potius in principiis parvo periculo, quam postea periculo majore opprimere.

Ad Officium Imperantis etiam pertinet bonos sibi eligere Consiliarios; id quod de Monarchis intelligendum est. Nam in Cœtibus Summis, nulli sunt praeter ipsos Consiliarii. Boni autem Consiliarii sunt, qui in omni genere negotii publici, maximè versati sunt, quibusque à Consilio pravo minima sit lucri spes. Quis sit qui à malo publico sibi expectet Bonum, scitu difficile est; cavendum tamen est ab iis quibus turbæ possunt esse utiles. Scire autem, qui Civitatis Consiliarii periti, & publicis negotiis pares, etiam difficilius est. In omni enim Arte, qui Artificem peritum ab imperito dijudicare potest, Artifex ipse est.

Quantumcunque autem periti in quocunque negotio publico, Consiliarii sint, Civitati melius consulent, si Consilium, Consiliique causas & rationes seorsim impertiant, quam omnes simul per longas Orationes; meliusque præmeditato quam ex tempore; nam & plus habent singuli temporis ad agendorum consequentias percurrendas, & minus facile per Invidiam, Æmulationem aliaque passiones quæ nascuntur à diversitate sententiarum, seducuntur.

In iis rebus, quæ Civitates externas non respiciunt, sed Civium commoda illa, quæ ex Legibus introrsum tantum spectantibus obtineri posseunt, Consilium optimum est, quod à desideriis & querimoniis sumitur à singularum Provinciarum incolis; illis enim maximè cognitum est, quibus rebus ipsi maximè indigeant. Itaque si nihil petant quod cum Iure Summae Potestatis non consistit (quod, ut sèpius dictum est) integrum servari debet, diligentè audendi sunt.

Dux Belli nisi Popularis sit, neque amabitur neque timebitur quantum opus est ab exercitu suo; nec proinde munere suo rectè perfundetur. Industrium, Fortem, Assabilem, Benignum, Fœlicem esse oportet, ut & Famam habeat Boni Imperatoris, & ut Milites suos diligere existimetur. Popularitas est, facitque ut milites gratiæ sive se commendent. Eadem Imperatoris, in militibus, quando opus est, corrigendis severitatem tutam efficit. Veruntamen Imperator, favore militum, nisi fidelitatis ejus cautio adhibeatur; Civitati periculosus sit; & maximè Civitati Democraticæ. Ad officium ergo ejus,

qui Summam habet Potestatem pertinet, ne exercituum suorum imperium, nisi & Ducibus idoneis, iisdemque bonis Civibus mandare velit.

Quando autem qui Summam habet Potestatem Popularis ipse est, à popularitate cuiuscunque Civis periculum nullum est. Ducem enim quantumcunque amatum, contra Regem suum, nisi eum aut factum ejus aliquod milites sequutos esse nusquam legimus. Imperandi enim Ius manifestum, res adeo popularis est, ut ad consiliandos sibi Cives, solûm sufficiat.

De officiis Summorum Imperantium versus se invicem nihil dicam, nisi quod continantur in Legibus Naturae supra commemoratis. Nam Ius Gentium & Ius Naturae idem sunt. Quod potuit fieri ante Civitates constitutas, à qualibet homine, idem fieri potest per Ius Gentium à qualibet Civitate; & Lex quae homini ante Iura Civilia, quid agendum, & quid fugiendum sit definit, eadem Civitatisbus, per Summè Imperantium Conscientias dictare intelligitur. Curia enim Iustitiae Naturalis præter Conscientiam nulla est, quam regit solus Deus cujus dictamina respectu Dei, Naturae Authoris, regnantisque in cordibus hominum, Leges sunt Naturales. De Regno autem Dei dicemus in sequentibus.

C A P V T XXXI.

De Regno Dei Naturali.

Conditionem hominum purè Naturalem, id est Libertatem integram, qualis est eorum qui neque regnant, neque regnantur, Anarchiam esse & Bellum; Praecerta, quae quomodo conditio talis fugienda sit docent, Leges esse Naturales; Civitatem, sine Summa Potestate unius Hominis vel Cætus, vocabulum Inane esse; Cives habenti Potestatem Summam simplicem debere Obédientiam, præterquam in iis rebus, quae pugnant cum Legibus Divinis satis ostensum est in Superioribus. Ad Officiorum Civilium doctrinam integram, restat, ut quænam sint Divinæ Leges inquiramus; quibus ignoratis, utrum is qui Summam habet Potestatem, congrua an incongrua Legi Divinæ imperet ignoratur; & proinde Cives, aut nimia obedientia Civili in Deum peccaturi, aut metu pecandi contra Deum, mandata Civitatis transgressuri sunt. Ad scopulum utrumque fugiendum, necessarium est ut Leges Divinæ quæ sint cognoscamus. Quoniam autem cognitio Legis à cognitione

tione dependet Summæ Potestatis, dicendum est in sequentibus de Regno Dei.

Dominus regnavit, exultet terra. Psal. 91. Rursus, Dominus regnavit, irascantur populi. Qui sedet super Cherubim moveatur terra. Psal. 98. Homines Divinae Potentiae velint nolint subjiciuntur; & qui existentiam, vel Providentiam Divinam non agnoscunt, non jugum excutient, sed propriam ipsorum tranquillitatem. Potentia hæc Divina, non modo super genus humanum, sed etiam super animalia cætera, atque etiam super res inanimatas, metaphorice tantum Regnum dicitur. Regnare enim propriè verbo, est imperando, minando, promittendo, regere. Subditi ergo in Regno Dei non sunt res inanimatae, neque creaturae irrationales; quia præcepta Divina nulla intelligunt; neque Athei, aut qui actionum humanarum curam Deo esse non existimant; propterea quod nullum agnoscant Præceptum Divinum. Qui ergo credunt Deum esse, & generis humani curam gerere, & Præcepta Dei agnoscunt, in regno Dei soli Cives sunt; reliqui pro hostibus censeri solent. Ut quis Verbis regatur, requiritur ut verba intelligat; quia illi, nisi hoc fiat, Leges non sunt; cum ad Essentiam Legis pertineat perspicua Promulgatio, qualis Ignorantiae excusationem peccantibus tollere sufficiat. Promulgantur autem Leges Divinae tribus modis; nempe per dictamen Rationis Naturalis; per Revelationem; vel per vocem aliquius hominis cui fidem apud cæteros fecit Deus, per operationem Miraculorum. Triplex ergo quodammodo dici potest esse Verbum Dei; Nimium Rationale, Sensibile, & Propheticum, cui respondet tripex genus audiendi Deum; nempe Recta Ratio, Sensus Supernaturalis, & Fides. Sensus autem Supernaturalis, cum sit nihil aliud, quam Revelatio homini singulari facta, illum solum obligat, cui facta est.

A differentia inter reliqua duo verbi Divini genera, Rationale & Propheticum, attribui Deo potest Regnum duplex, Naturale & Propheticum. Naturale, quatenus illos regit, qui Providentiam ejus agnoscunt, per dictamen Rectae Rationis. Propheticum quatenus populum suum Electum, nempe primo Israelitas, & deinde Christianos; quos non solum per dictamina rationis Naturalis regit, sed etiam per Leges Positivas, illis datas per Prophetas suos. De Regno Dei Naturalis tractabimus in capite praesenti.

Regni Divini Naturalis Ius, quo Deus illos qui Leges Naturales violant, affligit, non ab eo derivatur; quod illos creaverit cum non essent; sed ab eo, quod Divinae Potentiae resistere impossibile est. Ostensum supra est Potestatem Summam apud homines à Patre esse;

ad intelligendum autem quomodo Ius idem oriri à Natura potuit, considerandum est, in quo casu sempiternum esse potuit. Cum enim per Naturam Ius erat omnibus in omnia, & per consequens Ius Regni haberet per Naturam etsi (propter mutuam resistentiam) inutile uniusquisque siquis eorum tantam habuisset potentiam, ut certam inde sibi in Bello victoriam contra omnes homines promittere potuisset, quae ratio excogitari potest, quare non potius & se, & omnes alios homines ipse suo arbitrio, regnando in omnes, defendere veller, quam ad sui ipsius defensionem Iura Civilia constituens, Leges in se ipsum accipere? Naturae ergo omnipotenti, cui resistit non potest Regnum & Dominium in genus humanum universum adhaeret naturaliter. Atque Iuris, quo quem velit affligit, & cui velit ignoscit Deus, Fundamentum hoc est; non autem, ut multi arbitrati sunt, Peccata hominum.

Quaestio enim, quare malis secundae, bonis adversa res contingunt, vetustissima est, & difficultatis tantae, ut non modo vulgi, sed etiam Philosophorum, & quod majus est, Sanctorum, fidem concusserit. Quam bonus Israel Deus (inquit Psalmista Psal. 72. vers. 1, 2, 3) his qui recto sunt corde. Mei autem pene moti sunt pedes, pene effusi sunt gressus mei. Quia zelavi super iniquos, pacem peccatorum videns. Etiam Iob, Cum Deo quem acriter expostulat, quod justus existens, tam graviter afflictus fuerit. Quaestionem autem de quarimonia Iob, decidit Deus, non argumentis à peccato ejus, sed ab omnipotentia sua derivatis. Cum enim amici Iob ab afflictionibus ad peccata argumenta sumerent, ille autem ab Innocentia sua se defenderet, Deus ipse sententiam laturus, afflictiones illas ab omnipotentia sua comprobavit. Dicendo Vbi eras tu, quando ponebam fundamenta terrae, aliisque similibus à Potentia ductis utendo; tandemque defensionem quidem Iobi confutavit, innocentiam vero approbavit, doctrinamque Amicorum ejus erroneam condemnavit. Atque cum sententia hac Dei congruit Servatoris nostri sententias de homine nato coeco his verbis, neque peccavit hic, neque pares ejus; sed ut opera Dei manifestarentur. Quanquam autem dictum est, intrasse in mundum mortem per peccatum (id est nisi peccasset Adam, mors non fuisset) non tamen inde sequitur, quod Deus illum justè affligere non potuisset, nisi peccasset, sicut cætera animalia affligit, quae peccare non possunt.

Proximo loco considerandum venit, quænam sint Leges illæ Divinae, quæ ad officia hominum spectant mutua; & quæ sint illæ quæ spectant ad cultum Dei naturalem. Priores illæ sunt, de quibus dictum est capitibus 14, & 15. Considerandum ergo restat, quæ sint Naturalis Rationis (absque alio verbo divino) dictamina circa Majestatis Divinæ Honorem & Cultum.

Consistit Honor in cogitatione honorantis interna, nempe in opinione quam de Potentia & Bonitate quisque habet illius quem honorare dicitur. Honorantis ergo Deum, est de Potentia & Bonitate Divina, quantum possibile est magnificentissime sentire. Cultus autem signa illa sunt, quibus ita sentire aliis indicatur. Cultus enim propriè opera vel labor ille est, quem quisque in rem impendit quamcunque ut ab illa sibi bonum aliquod obtineat. Res autem illæ unde Bonum expectamus, vel in nostra potestate sunt, ita ut bonum quod praestant, laborem nostrum sequatur naturaliter; vel in potestate nostra non sunt, & proinde labori nostro, pro voluntate nostra, non respondent, sed pro natura Rerum. In sensu primo, quem terræ impendimus laborem, cultus, & cultura dicitur. In sensu secundo, ubi animi hominum ad voluntatem nostram ducendi sunt, non per vim, sed per officia, Cultus est omne officii genus, quo ipsis placendi studium indicatur; qualia sunt ipsos laudare, magnificare, admirari, &c.

Ab Honore interno, nempe opinione magnifica de rei honorandæ Potentia & Bonitate, nascuntur tres Affectus; Amor, qui refertur ad Bonitatem; & Spes, & Metus quæ respiciunt ad Potentiam; item tres partes Cultus externi, Lans, Magnificatio, & Benediètio, sive, ut loquuntur Graeci, μακαρισμος; quarum una Bonitatem altera Potentiam, tertia felicitatem attribuit.

Signa honoris aliqua sunt (tum in Attributis tum in Actionibus) quæ ita sunt naturaliter; ut in Attributis, Bonus, Instus, Liberalis, & similia; in actionibus, ut Preces, Gratiarum actio, & Obedientia. Alia signa Honoris sunt per Voluntatem vel Consuetudinem hominum; & proinde in temporibus quibusdam, & locis honorifica sunt, in aliis non sunt; qualia sunt Ceremoniae, & Gestus, quibus inter precandum homines diversis temporibus & locis, utuntur diversis; & dici posunt Cultus Arbitrarius.

Cultus Arbitrarius alius est imperatus, ut qui fit arbitrio imperantis; alius voluntarius.

Rursus alius est Publicus, alius Privatus; Publicus est Cultus Civitatis; Privatus, Hominis Privati, sive Civis. Publicus respectu Civitatis liber est. Item Cultus privatus secretus quidem liber, in praesentia autem multitudinis nunquam est sine metu aliquo, vel à Legibus vel à reverentia astantium, quorum utrumque Libertatem aliquatenus diminuit.

Finis propter quem coli se velint homines, est Potentia.

Quem enim coli vident Potentem esse intelligunt. Finem autem propter quem coli se velit Deus Omnipotens, nullum video, praeterquam ut benefaciat nobis; Cultusque nostre debitus est; & illi juxta honorandi regulas, quas ratio Naturalis dictat Potentioribus à minus Potentibus observandas esse, boni adipiscendi, vel damni vitandi causa exhibendus. Inter Attributa, quae Deo debita esse lumine naturali intelligimus, primum est Existentia, id est ut consitamur Deum esse. Honorare enim, quod non putamus esse, impossibile est.

Secundum est Omnipotentia, & quod omnium rerum Conditor est, & Rector. Qui dicant ergo Mundum aeternum esse, Deum non honorant, quantum possunt. Neque illi, qui Deum rerum humanarum curam habere negant.

Tertium, Deum non honorant quantum possunt. qui Finitum esse dicunt. Finito enim addi potest. Figuram ergo Deo attribuere, est contra honorem Dei; propterea quod Figura omnis Finita est; & propterae eandem rationem contra honorem, Dei est, dicere quod illum concipiimus, imaginamur, vel aliquam ejus in animo habere Ideam. Quicquid enim concipiimus Finitum est. Dicere item Deum totum; quia totum de Finito tantum dicitur. Dicere item quod Deus in loco hoc vel illo est; nam quicquid in loco est, circumscribitur, & Finitum est.

Quartum, contra Dei honorem est dicere plures esse Deos. Plura enim Infinita esse non possunt.

Quintum, contra honorem Dei est (juxta propriam verborum significationem) Deo attribuere Passiones, quae subindicant Dolorem; ut Poenitentiam, Iram, Misericordiam; vel quae significant Indigentiam; ut Appetitum, Spem, Cupidinem; vel facultatem quamcunque Passivam. Pati enim est Potentia ab agente alio terminata. Itaque quando Deo attribuimus Voluntatem, non debemus per Voluntatem Appetitum Rationalem intelligere qualis in homine est, sed Divinam Potentiam quae omnia quae fiunt efficit. Similiter qui Deum Videre, Sentire, Scire, Intelligere dicunt (quae facultates in hominibus nihil aliud sunt, quam animi ab Agentibus externis per corporis humani partes Organicas excitatus tumultus) nisi per ea verba intelligent Divinam & incomprehensibilem Potentiam, Deum non honorant.

Is qui Deo attribuere nomen nullum vellet nisi, quod naturali Rationi conforme sit, Nominibus uti debet vel Negativis, Infinitus, Aeternus, Incomprehensibilis; vel Superlativis, ut Altissimus, Maximus, vel Indefinitis, ut Bonus, Inclusus, Sanctus, Creator; idque eo censu, ut non velit declarare quid sit Deus, sed quantum ipsum admiramur & veneramur nos. Unicum enim Naturae sua Nomen habet EST.

Actiones autem quae ad Cultum Divinum pertinent, Rationis est, ut signa sint Honoris; quales sunt primo loco Preces. Secundo loco, Gratiarum actiones; quae tamen à Precibus in Cultu Divino non aliter differunt, nisi quod beneficium praecedant Preces, Gratiarum Actiones sequantur; cum tam harum, quam illarum finis unicus est; nempe, ut beneficiorum tam praeteritorum, quam futurorum, Deum Authorem esse agnoscamus. Tertio loco, Dona, id est Sacrificia & Oblationes (si in suo genere sunt optima) signa honoris sunt, & Cultus Divini pars Rationalis. Quartò, signum Honoris Deo exhibendi est, non Iurare nisi per Deum; illum enim solum esse scrutatorem cordium, jurando contitemur. Quintò, pars Cultus Rationalis est, de Deo non nisi consideratè loqui; signum enim est Timoris, & Timor Potentiae Divinæ Confessio. Nomen ergo Dei non temerè usurpandum est, de Deo non nisi consideratè loqui; signum enim est Timoris, & Timor Potentiae Divinæ Confessio. Nomen ergo Dei non temerè usurpandum est, neque sine causa necessaria; nempe inter Cives ad certitudinem Iudiciorum, aut inter gentes ad evitanda bella. De Natura autem Divina disputare honori Deo debito contrarium est; supponitur enim, de Regno Dei sciri nihil posse, nisi per Rationem Naturalem, id est per Principia Physica, quae tantum abest, ut naturam Divinam patefacent, ut ne nostram quidem aut cujusquam rei minimae naturam nos docere possint. In Attributis ergo Divinis respiciendum non est, ad Definitiones vocabulorum, sed ad quam significant honoris Intentionem. Sextò, in Precationibus, Gratiarum actionibus, Oblationibus, & Sacrificiis dictamen Rationis Naturalis est, ut sint omnia in suo genere optima. In Precationibus & Gratiarum actionibus Ditiones, Verba, & Oratio tota si subita, levia aut rustica sint, è cultu Divino, ubi omnia pulchra & decenter composita esse debent, ejicienda sunt; nam Deum alioqui non honoramus quantum possumus. Quod Gentes Imagines pro Deo coluerunt, fecerunt absurdè; sed quod Carminibus & Musica, tum Vocali tum Organica id fecerint, laudabile erat. Septimò, dictat ratio Naturalis non solum ut secreto colamus, sed etiam, & præcipue in publico coram hominibus. Nam absque eo, id quod in Cultu gratissimum est, nempe ut alii ad colendum Deum perducantur, perit. Postremò, Legibus obedire (nempe Legibus Naturæ; nam loquimur hic de Cultu Naturali) optimus omnium Cultus est; sicut enim apud Deum acceptior est Sacrificiis omnibus Obedientia; ita etiam mandata Dei parvi facere, maxima est contumeliarum. Atque hae sunt Divini Cultus Leges Naturales. Quoniam autem Civitas Persona unica est, unicum exhibere Deo cultum

poteſt, id eſt Cultum Legibus Civibus imperatum; qui Cultus publicus dicitur, nec poteſt eſſe, niſi uniformis.

Cumque Verba omnia (& proinde Attributa Dei) significationem suam habeant à consenſu & constitutione hominum, Attributa illa pro signis honorandi habenda ſunt, quae ita haberi volunt homines. Quodcunque autem voluntate hominum fieri poteſt, ubi nulla alia Lex eſt præter Rationem; fieri etiam poteſt, volente Civitate, per Leges Civiles. Quod autem à Civitate fieri poteſt, idem etiam per illum qui

Summam habet in Civitate Poteſtatem fieri poteſt. Signa ergo honorandi Deum, quae constituit is, qui Summam habet Poteſtatem, pro talibus in cultu Divino publico, à privatis hominibus accipienda ſunt.

Sed quia non omnes actiones poſſunt Honorificae fieri per constitutione hominum, (cum aliae Honoris, aliae Contumeliae naturaliter signa

ſint) de iis actionibus solis, an in Cultum Divinum admittendae ſint, conſtituere poteſt Civitas, quae ſuâ Naturâ nec Honorem nec Contumeliam ſignificant; & quod ſtatuerit Civitas observari deſbet.

Haſtenus de Regno & Cultu Dei Naturali diſcum eſt. Addam de poenis Naturalibus hoc tantum, quod peccata non constitutione con-

ſequantur, ſed natura. Nulla ſerè eſt humana Actio quae initium non ſit catenae cuiusdam consequentiarum, adeo longae, ut ad finem ejus prospicere Providentia humana nulla poſſit. Concatenantur autem accidentia jucunda & moleſta adeo insolubiliter, ut qui jucundum ſumit, molestum quod adhaeret, quanquam improvisum, necessario etiam accipiat. Quemadmodum vim inferentes punit vis aliena; intemperantiam puniunt morbi, &c. &c. tales ſunt quas voco Poenas Naturales.

De Civitatis Constitutione, de Iure Summam habentium Poteſtatem, & de Officiis Civium, quae à Principiis Rationis Naturalis deducenda erant, quae dicenda habui dixi omnia; firma, perspicua, &c

Ingeniis liberis (ut puto) placitura.

Sed dum multitudinem eorum cogito, quorum Consiliis ut ſint falsa, expedit; quando illos qui doctrinas contrarias sustinent, ne

Bello quidem Civili punitos, emendari video; cumque doctrinis Gracorum & Romanorum veterum seditiosis Ingenia optima innutriſſi intelligo, vereor, ne ſcriptum hoc meum reipublicae Platonicae, Vtopiæ,

Atlantidi, ſimilibusque ingeniorum lusibus annumeretur. Non despero, tamen, quin Regibus integris in sua Iura; Doctoribus in officia sua, &c

Civium attentius inspiciens, hae ipſa Doctrina consuetudine mitior ſaeta, tandem aliquando ad bonum publicum communiter recipienda ſit.

PARS TERTIA - DE CIVITATE CHRISTIANA.

C A P V T XXXII.

De Politica Christiana Principiis.

Actenus Summarum Potestatum Iura, Civiumque officia à Principiis purè Naturalibus deducta sunt; nimirum à Definitionibus vocabulorum consensu hominum approbatis. Sed ad ea, quae dicenda sunt de Natura & Jurebus Civitatis Christianae, cuius cognitio dependet magna ex parte à Voluntatis Divinæ revelationibus supernaturalibus, adhibenda sunt Principia alia, nempè verbum Propheticum.

Veruntamen Sensibus, Experientiæ, & (quod Verbum Dei indubitatum est) rectæ Rationi, renuntiandum non est. Sunt enim illa instar Minæ, quæ à Servatore nostro hominibus ad negotiandum data est, nec in Fide implicitâ, quasi in sudario involuta, reponenda; sed ad Iustitiam, Pacem, veramque Religionem expendenda. Quanquam enim in Verbo Dei Rationem humanam superantia multa sint, id est, quae Ratione Naturali neque demonstrari, neque consutari possunt, contra tamen rectam Rationem nihil reperitur.

Quoties ergò in locum aliquem difficiliorem, quàm ut à nobis examinari possit inciderimus, intellectum nostrum verbis ipsis sine examine Philosophico, (propter mysteriorum Divinorum incomprehensibilitatem) debemus subjicere & captivare. Mysteria enim; ut pillulæ quas morbo laborantibus praescribunt Medici, si deglutiantur integræ, sanant; mansæ autem plerumque revomuntur.

Subjectio autem intellectus non ita intelligitur, ac si teneretur aliquis, alicujus alterius sententiae consentire; nam Sensus, Memoria, Intellectus, & Ratio nostra in Potestate nostrâ non sunt; sed tales sunt, quales res ipsæ necessariâ in nobis efficiunt. Intellectum tunc subjicere dicendi sumus, quando illis, quorum est de doctrinis statuere, non contradicimus.

Alloquitur homines Deus aut Immediatè, aut alterius hominis, cui Immediatè loquutus ante erat, Mediatione. Quo modo hominem Immediatè alloquatur, intelligi fortè potest ab iis, quos ita alloquutus

est; sed idem ut ab alio intelligatur, si non impossibile, certè difficilimum est. Nam si quis mihi diceret, Deum sibi supernaturaliter, & immediatè loquutum esse, dubitant an id verum esse, non facile intelligo, quibus argumentis mihi Fidem faceret. Siquidem ita dicit is, cui debeo obedire, obedire teneor, eatenus, ut neque verbo, neque facto disssenum meum patefaciam. Ut credam autem, non potest cogere. Quod si, qui Authoritatem nullam habeat, hujusmodi aliquid dicat, causa nulla est, neque ut credam, neque ut obediam.

Quibus Deus loquutus est in Scripturis Sacris, non Immediatè loquutus est, sed per Prophetas, idque omnibus æqualiter. Qui Deum in Somnio ad se loquutum esse dicit, Deum ad se loquutum esse somniasse se dicit. Somnia autem aliena pro Verbo Dei nemo accipiet, praesertim si somnia maximà ex parte naturalia esse, & ab arrogantia & superbia somniantis procedere posse sciat. Qui Visionem à Deo vidisse, aut Vocem audisse se dicit, somniasse credetur; sàpe enim & facile vanis & imperitis hominibus somnia illudunt. Qui supernaturaliter inspiratam sibi esse à Deo doctrinam aliquam novam dicit, à sapientibus, ingenii sui admiratione insanire intelligetur. Quanquam autem in Somnio, in Visione, per Vocem, & per Inspirationem hominem alloqui potest Deus omnipotens dicenti tamen Deum sibi ita loquutum esse, credere obligatur nemo, homini scilicet qui & errare, & (quod pejus est) mentiri potest. Quibus ergo rationibus sine Divina revelatione intelligere possibile est, quis sit vel non sit Prophetà verus? In quadringentis Prophetis quos consuluit Rex Israelis de bello gerendo contra Ramoth-Gilead, verus erat unicus Micaiah. Prophetà ille, qui missus à Deo est, ad Prophetandum contra Altare, quod extruxerat Ierobeam, Prophetà Dei erat, & miracula operatus est coram Rege; idem tamen ab alio Prophetà deceptus est, qui Divino nomine abusus est. Si Prophetà Prophetam non cognoscet, quomodo possibile est, ut voluntas Dei certò, praeterquam Ratione Naturali, cognoscatur? Respondeo, duo esse in Scripturis indicata Prophetæ veri signa, quibus conjunctim (non seorsim) Prophetà verus dignoscatur. Seorsim (inquam) neutrum horum signorum sufficit. Si surrexerit (dicit Deus Deut. 13.) in mediotui Prophetà, aut qui Somnium vidisse se dicat, & praedixerit signum atque portentum, & evenerit quod loquutus est, & dixerit tibi, Eamus & sequamur Deos alienos quos ignoras, & serviamus eis; non audies verba Prophetæ illius aut Somniatoris &c. Prophetà autem ille & sìtor Somniorum interficietur; quia loquutus est, ut vos averteret à Domino Deo vestro.

In his Verbis notanda duo sunt; primum, quod Deus miraculorum operationem solam pro nota Prophetae veri haberi non vult, sed quod miraculum fieri patitur, ut constantiam populi sui experimento tente. Miracula fecerunt etiam Incantatores Aegyptii, non tamen illis credendum erat. Secundum, quod quantumvis magnum sit miraculum, si tendat tamen ad rebellionem contra Regem, aliud non est praeter fidelitatis populi probationem. Similiter, postquam servator noster Iesus Christus pro vero Messiah, id est pro Rege a Discipulis agnitus esset, monere illos de Miraculorum periculo non omisit. Nolne (inquit) credere; surgent enim Pseudochristi & Pseudoprophetae, & dabunt signa magna & prodigia, ut in errorem inducantur (si fieri potest) etiam electi. Unde constat fieri posse miracula etiam a Pseudoprophetis, nec tamen ut doctrina eorum pro Verbo Dei recipienda sit. Et S. Paulus ad Galatas cap. 1, vers. 8. Si ego, aut Angelus de Cælo Evangelium alind praedicaverit vobis, quam quod ego praedicavi, Anathema sit. Quid autem erat, quod praedicaverat Paulus, nisi quod Iesus Christus erat Rex Judæorum; adeo, ut praedicatio omnis contra Potestatem Regiam, juxta sententiam S. Pauli Anathematizanda sit.

Sicut autem miraculorum operatio, si doctrina, quam operator introducere conatur, contraria sit Doctrinæ, jam a Deo institutæ; ita verae Doctrinæ praedicatio sine miraculi operatione, Revelationis immediatæ signum est insufficiens. Itaque qui Doctrinam veram praedicat, si sine dato Miraculo sibi credi, ut Prophetæ postularet, audiendus non esset, ut patet ex Deut. 18, 21. Quod si tacita cogitatione responderis; Quomodo possim intelligere Verbum, quod Dominus non est loquutus; hoc habebis signum. Quod in nomine Domini Prophetæ ille praedixerit, & non evenierit, hoc Dominus non est loquutus, sed per tumorem animi sui Prophetæ confinxit, & idcirco non timebis eum. Sed poterit aliquis hic objecere, Cum Prophetæ praedixerit aliquid futurum, quomodo scire possimus, utrum futurum sit, necne. Praedicere enim potest, quod post tempus longissimum futurum sit; vel indefinitè, quod futurum sit aliquando. Itaque signum hoc inutile erit. Quare ut Prophetæ aliquis agnoscatur, confirmari debent, quæ praedicit, per eventum, aut praesentem, aut paulò post futurum. Patet ergo, duo hæc signa, nempe Religionis receptæ praedicationem, & Miraculorum operationem, conjunctim attendere, non scorsim, quis verus sit Prophetæ, id est, quis sit, ad quem Deus immediate loquutus est.

Cestantibus autem jam pridem Miraculis, signum, quò Revelationem, aut Inspirationem hominis cujusquam privati cognoscamus, aut ad Doctrinam ejus recipiendam obligemur, habemus nullum, praeter Scripturas Sacras, quae a tempore Apostolorum, miraculorum locum supplant, & Prophetiae cessationem latis compensant. Ex quibus Scripturis, per interpretationem rectam, cautamque ratiocinationem, praecpta & regulae ad scientiam officiorum nostrorum, tum erga Deum, tum erga homines, necessariae, sine Enthusiasmo, aut Inspiratione supernaturali facile depromi possunt. Ex illis ergo eorum, quae de Iure Summae Potestatis Civitatis Christianae dicturus sum, Principia sumenda sunt. Itaque in Capite proximo, de Libris, Scriptoribus, Scopo & Authoritate Sacri Biblii dicendum est.

C A P V T XXXIII.

De numero, Antiquitate, Scopo, Authoritate, & Interpretibus Librorum Sacrorum.

Libri Sacri illi sunt, qui pro vitae Christianae Canone sive Regulâ habendi sunt. Quoniam autem vivendi Regulae, illis quibus praescribuntur, si illas observare obligantur Leges sunt; quaestio oritur de Legibus per totum orbem Christianum, tum naturalibus tum civilibus, quam Authoritate Leges factae sint. Quanquam enim in Scriptura Sacra, quas Leges unulquisque Rex, sive Coetus Christianus constitueri in Dominio suo debeat, definitum non sit; quas tamen constitueri non debet, definitum est: Cum autem ostentum sit supra, illos, qui Summam habent in Civitate sua Potestatem solos Legislatores esse; sequitur, Libros illos solos Canonicos, id est Leges esse in unaquaque Civitate, quae Summi Imperantis Authoritate latae sunt. Imperantium omnium Imperator Deus quidem est, & illi a Civibus praestanda est obedientia; quicquid in contrarium jubeat Rex terrenus. Sed de obedientia Deo praestanda controversia nulla est, sed quando & quid loquutus sit Deus; id quod ab iis, quibus nulla data est Revelatio supernaturalis, sciri non potest, nisi per Rationem illam naturalem, qua Pacis & Iustitiae obtinendae causa, Authoritati Summarum Potestatum sese submiserunt. Quare nullos ego Libros pro Scriptura Sacra agnoscere debeo, praeter eos, quos sancivit Ecclesia Anglicana. Quinam autem illi Libri sint, non est opus hoc loco recensere. Testamenti Veteris numerat Iosephus viginti & duos: nempe Mosis quinque, Prophetarum tredecim & reliquorum quattuor. Eosdem numerat Hieronymus, nimium, Mosis quinque; Prophetarum Octo, & Hagiographorum novem. Vterque Librum Sapientiae Solomonis, Ecclesiasticum, Judith, Tobiam, primum & secundum Machabaeorum, à Canone, excludit. Eosdem solos transtulerunt Septuaginta Interpretes in linguam Graecam, homines Iudaei Graecae linguae periti, iustu Regis Ptolomaei. De Libris Testamenti Novi inter Ecclesias Christianas controversia nulla est. Librorum Sactorum Scriptores qui fuerint, ex Historiis ostendi non potest; ipsorum ergo Librorum lumine investigandi essent, si omnino investigari possent, quod lumen etsi uniuscuiusque Libri Scriptorem non ostendat, ostendit tamen, quo serè tempore quisque Scriptus fuerit.

Liber Pentateuchi Scriptorem habuisse Mosim non videtur, sed potius de Moše, quam à Moše scriptum esse. Legimus Capite ultimo Deuteronomii vers. 6. Et non cognovit homo Sepulchrum ejus usque in presentem diem, id est, usque in diem, in quo Liber ille scriptus erat. Scriptum ergò esse, longo post mortem Mosis tempore, manifestum est. Quod Mosem verba hae scripsisse per Prophetiam dicant, ineptum est. Rursùs in libro Genesios cap. 12. vers. 6. legimus, Perransuit Abram terram usque ad locum Sichem, usque ad convallum illustrem; Chananeus autem tunc erat in terra. Quae verba esse non possunt, nisi ejus, qui tunc scripsit, quando in ea terra Chanaeus non erat. Non sunt ergo ea verba Mosis. Rursus Num. 21. vers. 14. Sic legimus: Dicitur in Libro bellerum Domini. Sicut fecit in Mari rubro, sic faciet in torrentibus Arnon. Quae scribi à Moše ipso non potuerunt. Ea sola scripsit Moses; quae à Scriptore Pentateuchi scripsisse dicitur, nempe volumen Legis, quae habetur in Deuteronomio à Capite undecimo usque ad finem Capitis vicesimi septimi, & quam in aditu terrae Chanaeae lapidibus inscribi jussit Deus. Volumen hoc scripsit ipse Moses, tradiditque Sacerdotibus, Senioribusque Israelis, Israelitis omnibus in feste Tabernaculorum septimo quoque anno recitandum. Atque hae Lex ea est, quam Deus à sacerdotibus & levitis transcriptam, à Regibus populi Israelitici futuri legendam esse jussit.

Quod Liber Iosuae longo tempore scriptus sit post mortem ejus, ex Libro ipso colligi potest. Cum in medio alveo Iordanis erexisset Iosua, in monumentum transitus Hebraeorum duodecim lapides; scriptor Libri de illis dicit, Et ibi sunt usque in presentem diem. Ios. 4, 9. Similiter Ios. 5, 9, cum dixisset Deus ad Iosuam, Hodie abstuli opprobrium Aegypti a vobis. Dicit Scriptor, Vocatum est nomen loci illius Galgala, usque in presentem diem. Hae & alia argumenta similia, ex aliis locis Libri Iosuae, ut Ios. 8, 29: 13, 13: 14, 14: 15, 63.

178 De Civitate Christiana. Cap. 33.

ostendunt Librum Iosuæ scriptum esse satis longo tempore post illius mortem.

De libro Iudicum ex cap. 18, 30, manifestum est quod post Captivitatem decem Tribuum scriptus sit. Vbi dicitur, Posuerunt sibi scutpile, & Ionathan ac filios ejus Sacerdotes in tribu Dan, usque ad Diem captivitatis suæ.

Liber Ruth scriptus est, ut videtur ex cap. 1, 1. post Librum Iudicum.

Quod Libri Samuelis post mortem illius scripti fuerint, ostendunt loci tequentes 1 Sam. 5, 5: 7, 13, 15: 27, 6: & præterea 30. 25, ubi, postquam David partem spolii illis qui remanerunt ad sarcinas æquam cum descendentibus ad prælium adjudicasset, dicit scriptor, Et factum est hoc, ex die illa, & deinceps constitutionum & praesinitium quasi Lex in Israel usque in diem hanc. Item 2 Sam. 6, 4. ubi David propter Mortem Vzzæ contristatus est, dicit Scriptor, Vocatum est nomen loci: illius Percussio Vzzæ usque in diem hanc.

Loci ex Libris Regum & Paralipomenon similes ante dictis, nempe 1 Reg. 9, 13: 9, 21: 10, 12: 12, 19: 2 Reg. 2, 22: 8, 22: 10, 27: 14, 7: 16, 6: 17, 23: 17, 34: 17, 41: 1 Paral. 4, 41: 5, 26. ostendunt Scriptos esse illos Libros longo tempore post res ipsas gestas. Quod autem etiam post Captivitatem Babylonica, argumento est, quod ipsa historia in Captivitatem desinit. Facta enim vetustiora esse necesse est, quam historiam, multò magis, quam Libri illi, qui Historiam citant, ut faciunt hi Libri, qui citant Annales Regum Israel, Librum Prophetæ Samuelis, Librum Prophetæ Nathan, Librum Prophetæ Abijah, Visionem Iehdo, Libros Prophetæ Serviah, & Prophetæ Addo.

Quod Libri Esdræ & Nehemiah scripti fuerint post reeditum à Captivitate ex Libris ipsis manifestum est, reædificationem murorum & domuum Ierusalem, & Pacti renovationem, & Politiae ordinatorem enarrantibus.

Liber Esther in ipsa Captivitate, vel post eam scriptus est.

Temporis, in quo scriptus sit Liber Iob, notam in ipso nullam invenio. Quanquam autem personam veram, non ficitam suisse Iobum (ex Ezekiel 14, 14. & Iac. 5, 11.) certissimum sit; Liber tamen ille Historicus non videtur, sed Tractatus Moralis de Quæstione antiquâ, Quare improbis in hac vita bene, probis autem plerumque male est. Id, quod ex eo probabilius fit, quod à principio Libri utque ad tertii Capitis, verbum tertium, nempe querimoniarum Iobi initium, oratione prosa Hebraice, scriptus est; inde autem usque ad ultimi

Capitis versum sextum Versu Hexametro, & rursus quod ultimi Capitis restat oratione prosa. Ita ut disputatio circa quaestionem tota Versus sint; prosa autem in sola Praefatione & Epilogo inveniatur. Versus autem neque illis, qui in magnis doloribus constituti sunt, ut Iob, nec illis qui consolaturi miseros veniunt, ut amici ejus, stilus usitatus est, sed Philosophis moralibus priscis frequentissimus.

Psalmi maxima ex parte à Davide scripti sunt ad usum Chori, alii non multi aliquos Authores Mosèm, Sanctosque homines aliquos habent; quorum aliqui vixerunt post reditum à Captivitate, ut Psalmus 137, & Psalmus 126, & temporibus Antiochi scriptus Psalmus 79.

Maxima item pars Proverbiorum Solomonis sunt; sunt autem eorum aliqua scripta ab Agur, aliqua à matre Regis Lemuel. Collecta autem in Librum unum tuisse à Solomone verisimile non est. Liber ergo ille post tempora Solomonis scriptus est.

Ecclesiastes & Cantica Canticorum, quin Solomonis sint, dubium nullum est.

Prophetarum antiquissimi sunt Sophonias, Ionas, Amos, Hosea, Isaia, & Micajah, vixeruntque temporibus Amasia, & Azaria (alias Oziæ) Regum Iudaææ. Liber Iona non tam Prophetia ejus est (continetur enim tota his verbis, quadraginta dies & Nimive destruetur) sed perversitatis & contumaciæ ejus Narratio historica. Author ergo Libri illius non fuit Prophetia ipsius. Liber Amos prophetia ipsius est. An tamen ab ipso scriptus, sit non apparent.

Ieremias, Abdias (sive Obadias) Nahum, & Habacuc, Iosia temporibus Prophetaverunt. Vtrum autem Prophetias suas ipsi scriptas ediderunt, sciri non potest. Id quod etiam de Ezechiele, Daniele, Aggeo, & Zacharia, qui vixerunt in Captivitate ipsa, dicendum est.

Quando autem prophetaverunt Joel & Malachias, ex ipsorum Prophetii non apparent. Veruntamen manifestum satis est veteris Testamenti Scripturam totam, ea forma, quam nunc videamus, neque ante reditum à Captivitate Babylonica, neque post Ptolomæi Philadelphi tempora editam suisse. Quod si Libris Esdræ Apocryphis fides habenda sit, ab ipso Esdra edita est; nam Libri secundi Cap. 14. vers. 21,22, &c. Sic scribitur: Quoniam Lex tua incensa est, propter quod nemo scit quæ à te facta sunt, vel quæ incipient opera. Si invini in te gratiam, immittite in me Spiritum Sanctum, & scribam omne quod factum est in seculo ab initio, quæ erant in Lege tua scripta, ut possint homines invenire semitam, & qui voluerint vivere, in novissimis, vivant. Deinde vers. 45. Et factum est, cum complevissent quadraginta dies, loquutus est Altissimus

tissimus dicens: priora quae Scriptisti, in palam pone, & legant digni & indigni; novissimos autem Septuaginta conservabis, ut tradas eos sapientibus de populo tuo.

Scriptores Testamenti Novi vixerunt omnes tempore ipsius Christi, & (exceptis Paulo & Luca) illum viderant. Tempus autem, in quo Testamenti Novi Libri primùm ab Ecclesia pro ipfiorum scriptis agniti & recepti sunt, tempore Apostolorum aliquanto posterius erat. Sic ut enim Libros Testamenti Veteris altius derivare non potuimus; quam ab Esdra, qui auxilio Spiritus Sancti, perditos restituit; ita Libri Testamenti Novi ab altiore tempore derivari non possunt, quam ab eo, quo Rectores Ecclesiarum illos collegerant, probaverant; & ut scriptos ab Apostolis & Discipulis Christi, quorum nominibus inscribuntur, nobis commendaverant. Enumeratio Librorum tum Veteris tum Novi Testamenti prima, est in Canonibus Apostolorum facta à Clemente primo (post Petrum) Episcopo Romano. Sed quoniam de Canonibus illis controversia est, Scripturae Sacrae, qualem habemus nunc, receptio publica, Concilio Laodicensi attribuenda est; quod Concilium habitum est Anno post Christum natum 364. Quanquam autem eo tempore apud Doctores Ecclesiae ambitio prævaluerat, in tantum, ut Imperatores etiam Christianos, pro Ovibus, non pro Pastoribus, & Imperatores non Christianos, pro Lupis habere, Doctrinasque suas pro Legibus non pro Consilio valere vellent; & de piis fraudibus cogitare inciperent; non tamen adducor, ut illos credam exemplaria Testamenti Novi corrupisse, in manibus eorum solis tunc fere existentia. Nam si hoc facere voluissent, Doctrinis suis multis secisset illa magis favorabilia. Dubium igitur non est, quin Testamenta Vetus & Novum, ut nunc extant, Monumenta vera sint earum rerum quae dictae & factae sunt à Prophetis, & Apostolis, & aliis Scripturae Sacrae Scriptoribus. Dubium etiam non est quin potuerit Ecclesia in Canonem etiam alios Libros recipere à Iudaeis quamquam lingua Hebraea non scriptos, si modo cæteris Doctrinam non contrariam continuissent. Non enim à Scriptoris Dialecto, sed à Doctrina, partimque etiam à tempore scriptionis, an Liber aliquis in Canonem recipi mereatur, judicandum est. Erant autem in Iudæa Sancti viri Iudæi, qui linguam Graecam perfectè calluerunt. Sed Libri non à Scriptoris, sed ab Ecclesiae Authoritate recipiendi sunt. Librorum autem Sacrorum Authoritati non parùm addit, quòd et si diversis temporibus à diversis hominibus scripti sint, eòdem tamèn Spiritu omnes scripserint, & in unum & eundem Scopum conspirârint, nempe explicationem Iuris Regni Cœlestis, in Deo Patre, Filio, & Spiritu

Spiritus Sancto. Nam Liber Genesios Genealogiam populi Dei deducit à Creatione usque ad exitum eorum in Ægyptum. Reliqui quatuor Libri Mosis explicant Regni Coelestis Institutionem & Leges. Libri Iosue, Indicum, Ruth, & Samuelis, populi Dei gesta narrant usque ad Regem Saul, quo tempore Regnum Dei reculantes, Regem postulaverunt ad morem Gentium vicinarum. Reliqua Historia Veteris Testamentis, Davidis Lineam per Reges Iudae describit, usque ad Captivitatem; ex qua Linea oriri debuit Regni Coelestis restitutor, Servator noster Dei filius: cujus adventus in Libris Prophetarum praedictus est. Hujus vitam & facta scripserunt Evangelistae. Postremo, Apostolorum Acta, & Epistolae adventum declarant Spiritus Sancti, & ab eo datam Ecclesiae Authoritatem, & Gratiam, ut praedicatione sua homines ad salutem in Christo invitarent.

Quaestio hodie disputatur inter Christianae Religionis Sectas: Vnde habeant Scripturae Sacrae, eam quam habent Authoritatem; quae quaestio proponi solet sic, Qui scimus Scripturas esse Verbum Dei; difficultatemque habet tantummodo à quaerendi modo. Nam quod Deus ipse Scripturae Sacrae Author sit agnoscunt omnes, & credunt. Quod autem id sciant, nisi à Deo ipso supernaturaliter revelatum esset, impossibile est. Quaestionem hanc proponunt alii sic; Cui credimus Scripturas esse Verbum Dei? Cui quaestioni, quia, ut id credant diversi homines propter causas diversas inducuntur, responsio universalis dari non potest. Quaestionis status verus hic est, qua Authoritate Scripturae Sacrae sint Leges.

Quatenus non differunt Scripturae à Legibus Naturae, dubium non est, quin sint Leges Dei, Authoritatemque habent, omnibus, qui Ratione Naturali praediti sunt manifestam. Sed Authoritas hae alia non est, quam quae Doctrinae omni morali, si vera sit, attribuenda est.

Si Leges à Deo ipso factae sint, nempe Leges Divinæ positivae, nulla accedente Authoritate humana, illis solis Leges sunt, quibus Deus ipse ita promulgavit, ut nulla illis per ignorantiam relinquatur exculatio.

Illi igitur quibus Deus non revelavit supernaturaliter, quod Scripturae ab illo sint, vel eos, qui illas praedicant, ab eo missos esse, nulla, ut eas recipient, Authoritate obligantur, praeterquam ejus, qui Summam habet in Civitate Potestatem. Is enim Legillator solus est. Rursus, si Authoritas Civitatis non sit, quae Scripturas facit esse Leges, Authoritate aliquà alià vel privatà vel publicà id fiet. Si privatà, is solus ad obedientiam tenetur, cui Deus illas supernaturaliter

pro Legibus dictavit. Nam si unus quisque pro Legibus Divinis habere obligaretur, quicquid aliquis praetextu Inspirationis vel Revelationis obtruderet (in tanto hominum numero, qui per arrogantiam, vel ignorantiam, somnia, phantasmata Insaniamque pro Spiritus Divini testimonii accipientium, vel per Ambitionem falsò jactitantium) impossibile esset, ut Leges ullae pro Divinis agnoscerentur. Sin Scripturae Leges fieri non possunt sine Authoritate publica, Authoritas illa Civitatis erit, vel Ecclesia. At Ecclesia si una Persona sit, eadem res est cum Civitate; quae quidem quia constat ex hominibus Civitas; quia constat ex hominibus Christianis Ecclesia appellatur. Totus autem numerus Christianorum hominum, nisi una Civitate comprehendantur, non est Persona una; neque ulla existit Ecclesia Universalis, cujus Authoritate regendi sunt. Scripturae ergo non sunt Leges per Authoritatem Ecclesiae Universalis, Quod si Civitas una esset per totum orbem Ecclesia Universalis; sequeretur Reges Coetusque Summos, pro privatis personis habendos esse & ab una Universalis Poteestate per totum Orbem Christianum judicandos, deponendos & puniendos esse. Quæstio igitur de Authoritate Scripturarum reducitur ad hanc, Vtrum Reges Christiani, iique Coetus, qui in Civitatibus Christianis Summam habent Potestatem, liberi sint in suis iporum Dominii; an unum Vicario Christi subditi sint ab eo judicandi, condemnandi, deponendi, interficiendi, prout Vicario illi expedire bono communi Spirituali visum erit.

De qua Quæstione determinandum non est, antequam propius inspexerimus in Iura Regni Dei; ut sciamus inde, cujus sit Scripturas Sacras interpretandi Authoritas. Quicunque enim Potestatem habet legitimam faciendi, ut Scriptura aliqua pro Lege habeatur Potestatem etiam habet, ejusdem Scripturæ Interpretationem approbandi & improbandi.

C A P V T X X X I V.

De Significatione quam habent in Scripturis Sacris Vocabula Spiritus, Angelus, Inspiratio.

Cum rectè ratiocinandi fundamentum possum sit in significatio ne Vocabulorum; quorum Definitiones in Doctrina sequente non dependent (ut in Scientiis Naturalibus) ab arbitrio hominum, aut vulgi usi, sed à sensu, quem habent in Scriptura Sacra; necessarium est, antequam ulterius progrediar, ut ex Scriptura Sacra, Verborum

borum eorum Significationem stabiliam, quibus per ambiguitatem suam, ea, quae ab illis illaturus sum, reddantur obscura aut dubia. Incipiam autem a Vocabulis Corpus & Spiritus, quae in sermone Scholastico appellari solent Substantia Corporea & Incorporea.

Corpus significat universaliter id quod locum aliquem certum implet sive occupat; nec dependet (ut locus ipse) ab imaginatione nostra, sed pars est realis ejus, quod vocamus Vniversum. Vniversum enim, cum sit Corporum omnium Aggregatum, nullam habet partem, quae non sit etiam Corpus; neque dicitur propriè Corpus, quod non sit totius Universi aliqua pars: Quoniam autem Corpora, variè apparent, dicuntur etiam variis Subjecta esse Accidentibus, nimirum aliquando quiescere, modo Calida, modo Frigida; interdum Coloris, Odoris, Saporis vel Soni unius interdum alterius, & propter eam causam nominantur Substantia. Diversitas autem hae Apparitionum (quae oritur ab operatione varia corporum externorum in Organa lentiendi) facit, ut illas mutationibus Corporum Agentium attribuamus, & Accidentia esse putemus ipsorum corporum. Iuxta hanc Vocabuli Corporis acceptiorem, Corpus & Substantia idem significant; & proinde, vox composita Substantia Incorporea est insignificans, æque ac si quis diceret Corpus Incorporeum; neque illa neque vox Immaterialis in Scriptura Sacra usquam invenitur.

Iuxta sensum autem vulgi, non totum Vniversum pro Corpore haberi solet, sed partes ejus illae tantum quas agere in se ipsos aut Tactu sentiunt, quando resistunt, aut Visu, quando prospectum Impediunt. Itaque in Sermone vulgi Aer & Substantia Aeria, non habentur pro Corporibus, sed (quoties ab illis aliquid patiuntur) Ventus & Spiritus dicitur ut Spiritus Vitalis & Spiritus Animalis. Quod autem attinet ad Idola Cerebri, sive Phantasmata, quae videntur & non sunt; qualia in Speculis vel Somniis, vel etiam aliquando per Cerebri intemperiem vigilantibus apparent, Spectra sunt, &c (quod Apostolus Universaliter de Idolis dicit:) Nihil. Nihil, inquam, omnino ibi ubi videntur esse, neque in Cerebro ipso aliud quam tumultus ortus ab Organorum agitatione. Homines autem quorum animis aliis cogitationibus occupati, rerum causas non inquirunt, nesciunt, quomodo vocanda sint, & proinde facile persuaderi possunt ab illis, quorum Scientiam reverentur, ut vocent illa, non Spectra, sed Corpora; putentque compacta esse ex Aëre per Potentiam aliquam Supernaturalem; etiam persuaderi possunt alii, quod sunt Spiritus; propterea, quod in loco ubi videntur esse, Tactu percipere nihil possunt. Propria ergo significatio Spiritus in Sermone vulgi, aut Corpus subtile, fluidum, & invisibile est, aut Spectrum, id est Idolum seu Phantasma. Significationes autem Metaphoricae, praesertim in Scriptura Sacra, multae sunt. Sumitur enim aliquando pro Disputatione sive Inclinatione; ut quando dicimus Spiritum contradictionis, Spiritum immundum perversum, Spiritum Dei, pro contensio, pro immundo, pro pervertio nomine, pro eo qui se dispositus ad serviendum Deo. Aliquando etiam accipitur pro eminente qualibet facultate, vel etiam pro morbo animi insolito; ut ubi Egregia Sapientia appellatur Spiritus Sapientiae; & ubi homines mente capi Spiritu dicuntur possideri.

Vocabuli Spiritus Significationes in Scripturis Sacris alias non invenio. Siquidem ergo Scripturae loco alicui nulla harum significacionum sufficere potest, locus ille intellectum nostrum superare existimandus est. Nec mirum, cum Natura Dei incomprehensibilis sit, & Nomina ei attribuenda sunt, non tam ad naturam ejus, quam ad honorem quem illi exhibere debemus congruentia.

Gen. 1. 2. Et Spiritus Domini ferebatur super aquas. Per Spiritum Dei, si intelligatur Deus ipse, Motus Deo, & per consequens Locus attribuitur; quae de Incorporeis intelligi non posunt. Gen. 8. 1. Ubi quando terra aquis (ut in principio) contesta erat, Deus diminuere illas volens Adduxit Spiritum super Terram & imminutae sunt aquae. In quo locus Spiritus videtur intelligendus esse pro Vento. Quid ni ergo pro eodem ponatur eriam praedicto Capite primo vers. 2.?

Gen. 41. 38. Sapientiam Iosephi appellat Pharaoh Spiritum Dei. Cum enim Iosephus ei consuluerat, ut virum Terrae Aegypti praeficeret Sapientem, & industrium, respondit Pharaoh, Num invenire poterimus talium virum qui Spiritu Dei plenus est. Exod. 28. 3. Loquaris cunctis Sapientibus corde, quos replevi Spiritu Prudentiae, ut faciant vestes Aaroni in quibus sanctificatus ministret mihi. Ubi rursus Prudentia, quamquam in re vestiaria tantum egregia, nominatur à Deo Spiritus Dei. Eodem sensu accipitur Spiritus, Exod. 31. ver. 3, 4, 5, 6, & 36, 31. Isa. 11. 2, 3. Et requiescit super cum Spiritus Domini, Spiritus Sapientiae & Intellectus, Spiritus Consilii & Fortitudinis, Spiritus Scientiae & Pietatis; & replebit eum Spiritus Timoris Domini. Ubi manifestè intelliguntur, non totidem Spectra, sive Substantiae Incorporeæ, sed Gratia excellentes in illum à Deo collocandæ.

In Libro Iudicum, Zelus & Fortitudo in populo Dei propugnando egregia vocatur Spiritus Dei, Iudic. 3. 10: 6. 34: 11. 29: 13. 25: 14. 6, 19: De Saul'e, cum nuntiaretur illi Ammonitarum in homines ex labes Gilead contumelia, dictum est 1. Sam. 11. 6. Quod insinuit Spiritus Domini in Saul'em, cum audisset verba hæc, & iraunsest furor ejus nimis. Intelligi autem hoc loco Phantasma, verisimile non est, sed zelus ingenus crudelitatem Ammonitarum puniendi. Similiter per Spiritum Dei qui venerat super Saulem, cum Prophetis intererat, canticis & musicâ (1 Sam. 19. 20) laudans Deum, non Spectrum intelligitur, sed subitus & improvisus Dei colendi zelus.

1 Reg. 22. 24. Interrogat Michaiam, Pseudopropheta Zedekias, Mene ergo divisit Spiritus Domini & loquutus est tibi? Intelligi autem hoc de Phantasmate non potest, quia Michaias eventum praelii, non ab Inspiratione, sed à Visione prophetaverat.

Etiam in libris Prophetarum, qui per Spiritum Dei, id est per Donum Dei speciale Prophetabant, praescientia, quam habuerunt rerum futurarum, non à Substantia aliqua Incorporea sibi infusa, sed à Somnio vel Visione supernaturali profecta est.

Gen. 2. 7. Legimus, Fecit Deus hominem ex pulvere terrae, & spiravit in nares ejus spiraculum vitae, & factus est homo in animam viventem. Vbi per spiraculum vitae significatur hoc tantum, Deum illi dedisse vitam. Et Iob. 27. 3. quamdiu Spiritus Dei est in naribus meis, significat quamdiu vixero; & Ezech. 1. 20. Spiritus Vitae erat in rotis, id est rotae viventes erant; & (Ezech. 2. 3.) & ingressus est in me Spiritus, postquam loquutus est mihi, & statuit me super pedes meos, id est recepi robur vitale, non quod ingressa sit in illum Incorporea aliqua Substantia.

Num. 11. 17. Auferam de Spiritu uno, tradamque eis, ut sustentent tecum onus populi, & non tu solus graveris; nempe Septuaginta Senioribus. Tunc vero duo ex illis septuaginta, in castris dicuntur prophetae; quod cum Iosua Mois narrasset, monuissetque ne permitteret, Moses non consensit. Constat hinc nesciisse Iosuam, quod per Authoritatem Mois prophetarent. Spiritus ergo hoc loco, pro Authoritate ponitur. Eodem sensu legitur Deut. 34. 9. Joshua vero filius Nun repleus est Spiritu Sapientiae, quia Moses posuit super eum manus suas; & obedierunt ei filii Israel. Accepit enim Joshua à Moise Authoritatem regendi (post seipsum) populum Israëliticum.

Rom. 8. 9. Nisi quis Spiritum Christi habeat, non est ejus. Vbi non intelligitur Phantasma Christi, sed Doctrina Christiana. Item 1 Iohan. 4. 2. In hoc cognoscitur Spiritus Dei. Omnis Spiritus qui confitetur Iesum Christum in carne venisse, ex Deo est. Spiritus hoc loco significat Fidem Christianam, sive confessionem non factam, articuli hujus Iesus est Christus; non pro Substantia Incorporea.

Verba illa (Luc. 4. 1.) Iesus plenus Spiritu Sancto, pro zelo perficiendi opus, quod ipsi à Patre suo mandatum erat, intelligere facile est; sed de Christo dicere, quod plenus erat Substantia Incorporea duriusculum est. Spiritus haec tenus non Substantiam incorpoream, sed vel Substantiam, propriè dictam & realem significat Metaphorice quattuor aliquam excellentem.

Discipuli Christi cum illum viderent (Matth. 14. 26. & Marc. 6. 49.) ambulantem super mare, dixerunt Spiritum esse; non quod eum Phantasma esse existimarent, dictum enim est; quod viderunt illum omnes; id quod à natura Phantasmatum alienum est. Potuerant tamen forte credere, quod esset ex Aëre compactum Corpus. Quod de illis quoque dici potest qui Petrum è carcere à Deo liberatum, dixerunt esse Angelum ejus; nam de Substantiis Incorporeis in Scripturis Iudæorum mentio omnino nulla est; sed tota illa Doctrina à Philosophis Graecis originem dicit. Negandum tamen non est, quin Apparitiones aliquae Substantiales esse possint. (Quid enim est quod Deus percicere non possit?) Neque quin sint (quoties eorum opera Deus utitur) Angeli; habent tamen dimensiones, & sicutem finiti sunt, locum impleunt & moveri possunt, sed non Incorporei, id est, non sunt nulli, nec cum videantur esse aliquid, sunt nihil.

Angelus, vox Graeca, apud scriptores tam sacros quam profanos, significat Nuncium; in Scripturis autem Sacris, plerumque Nuncium à Deo. Nuncius autem à Deo, est omne id, per quod Deus supernaturaliter praesentiam, sive Potentiam ejus extraordinariam manifestam facit, praecipue vero in Somniis & Visionibus.

De Creatione Angelorum in Scripturis Sacris disertis verbis nihil traditur. Scriptores igitur Ecclesiastici de Naturâ Angelorum dissentunt. Veterum autem Patrum aliquot eminentissimi corporeos eos esse putaverunt, alii nonnulli Incorporeos. Vocantur passim in Scripturis Spiritus. Sed Spiritus tum à Scriptoribus Iudæis tum Graecis, modo corpora subtilia, ut Aër, Ventus, Spiritusque animalium, modo Phantasmata existimantur; quae nec realia sunt, nec diutius permanent quam Somnium & Visio in qua apparent. Quae Phantasmata, sive Apparitiones, et si substantiae non sint, sed Accidentia Organorum sentiendi; quando tamen à Deo ad Voluntatem suam significandam, supernaturaliter producuntur, non impropriè Nuncii à Deo, id est Angeli appellantur.

Et sicut Gentes Phantasmata somniantium Substantias reales esse existimaverunt, & inde doctrinam suam de Bonis & Malis Dæmonibus deduxerunt: ita etiam Iudæi sine Veteris Testamenti Authoritate, tenuerunt ferè omnes (exceptis Sadducaeis) apparitiones illas esse Angelos; nec dependere omnino à Phantasia, sed esse Dei creaturas

turias permanentes; & ut Graeci, alios eorum Bonos esse, & Angelos Dei; alios Malos, qualis erat Spiritus Python, & Spiritus hominis mentecapti vel Lunatici & Epileptici. Nam hujusmodi homines apud Iudaeos habebantur pro Daemoniacis.

Si loca Testamenti Veteris ubi Angelorum mentio sit, consideremus, inveniemus, plerumque si non semper per Angelum Iadem aliquam, in Phantasia excitatam à Deo ad significandam praesentiam Divinam in operatione ejus aliqua supernaturali denotari.

Legimus Gen. 16. Apparitionem unam & eandem, & Angelum vocari & Deum, nam (vers. 7.) Angelus Domini vocatur; sed vers. 10. dicit idem Angelus ad Agar, jemen tuum multiplicabo valde, quae verba dici nisi à Deo non possunt. Constat ergo Angelum nihil aliud hoc loco significare, praeter Apparitionem Divinam, per vocem à Coelo praesentiam Dei testantem extraordinariam. Angeli, qui apparuerunt Lot, & vocantur Gen. 19.13. Viri; & quibus, cum essent duo, loquitur Lot, ut ad unum, & appellat Dominum, imagines erant in Phantasia ejus formatae à Deo, non minus quam apparitio vocatur Angelus, quae facta est ad Agar per Vocem. Angelus, qui apparuit Abrahamo (Gen.22.11.) sacrificaturo filium suum Isaac, Vox erat; attamen satis propriè Angelus appellatus est, ut qua nunciatum est illi ne filium interficeret. Angeli, quos vidit Iacob ascendenttes & descendenttes de Coelo per scalam (Gen.28.12.) in somno apparuerunt. Fuerunt ergo Somnium & Phantasma; quia tamen supernaturalia erant, & signa praesentiae Divinae, etiam Angeli. Item intelligitur ubi Iacob (Gen.31.11.) sic dicit, Angelus Domini apparuit mihi in somno. Illum autem quem hoc loco Iacob appellat Angelum, ipse te appellat Deum, dicens (vers. 13.) Ego sum Deus Bethel. Nec tamen hinc colligendum est Deum aut à Somniantibus aut à Vigilantibus videri posse.

Exod. 14.9. Angelus qui exercitum Israëliticum per mare rubrum, primo anteivit, & mox sequutus est, dicitur (vers. 19.) Dominus ipse, apparuitque non in forma humana, sed in forma Columnae, interdiu quidem Nubis, noctu autem Ignis; apparitio tamen hæc Angelus erat, quem Deus Mosi promisit conducendo exercitui; eademque descendisse dicitur, & sterisse ante ostium Tabernaculi, & cum Mose colloquutum esse. Itaque Motus & Sermo qui Angelis attribui solent, etiam Nubi, quando praesentiae Divinae Signum est Nubes, attribuuntur; Angelusque erat Nubes, non minus, quam si visus esset in specie formosi pueri, vel alatus, ut pingi solent Angeli. Non enim Forma, sed Visus facit Angelum. Visus autem eorum est, ut praesentiam Divinam in Divinis operibus, hominibus significant.

Exod. 33. 14. Moses rogaverat Deum, ut castra Israëlitarum comitaretur, ita ut ante Vituli Aurei adorationem semper comitatus erat; & illi respondit Deus praesentia mea comitabitur te; non dixit Mittam Angelum. Sed cum infaeret Moses, promisit illi Deus misfumur qui exercitum duceret; & postquam Tabernaculum juxta praeceptum Domini instruxerat Moses, misit Deus super Tabernaculum Nubem, qua manente maneret, & decedente castra moverent Israëlitae.

Loca Veteris Testamenti, ubi nominatur Angelus, omnia percurrere longum esset. Dico ergo summatim, textum in Testamento Vetere nullum esse, ex quo inferri potest, quicquam sub nomine Spiritus, aut Angeli significari, quod non habet Quantitatem, aut quod ab intellectu considerari non posset per partes, ita ut pars ejus una sit in uno loco, & pars proxima in loco proximo, & denique quod non sit corpus, prout corpus significat aliquid reale, & alicubi existens. Vbicumque autem Angelus in Scripturis legitur, ut Nuncius perspicue intelligitur. Itaque Iohannes Baptista appellatur Angelus. Christus vocatur Angelus Testamenti. Neque dubito quin (secundum hanc Analogiam) Columba, & Linguae Igneae in Evangelio, cum signa essent Divinæ praesentiæ, possent, nec impropriè vocari Angelii. Quod Legimus (Dan. 8. 16. & 12. 1.) nomina Angelorum Michaëlem & Gabriëlem, visio erat; dicit enim Gabriël, fac ut intelligat is Visionem hanc. Deus enim opus non habet, ut servos suos coelestes distinguat Nominibus, quæ ad Memorias Mortalium adjuvandas inventa sunt.

Neque in Testamento Novo locus ullus invenitur, unde probari possit, Angelos res esse permanentes & simul Incorporeas. Quod quidem Angeli aliqui Substantiæ sint, & permanentes, colligi potest ex verbis Servatoris nostri, Ite maledicti in ignem aeternum, qui paratus est Diabolo & Angelis ejus; qui locus si malorum Angelorum permanentiam probat, corporeitatem unà probat. Ignis enim rerum Incorporearum, id est impatibilium pæna non est. 1 Cor. 6. 3. Nescitis quomam Angelos Indicabimus. 2 Petr. 2. 4. Si enim Deus Angelis peccantibus non pepercit, sed rudentibus inferni deraetos in Tartarum tradidit cruciandos in judicium reservari. Iud. 1. 6. Angelos vero, qui non servaverunt suum principatum, sed delinquuerunt suum domicilium, in judicium magni diei, vinculis aeternis sub caligine reservavit. Quæ verba etsi naturam

turam Angelicam permanentem esse evincunt, materialitatem simul probant. Item (Matth. 22. 30.) In resurrectione neque nubent, neque nubentur, sed erunt sicut Angeli Dei in Cælis; unde colligitur, quod sicut homines, ita quoque Angeli in resurrectione erunt non incorporei, sed permanentes. Angeli itaque neque ex Veteri neque ex Novo Testamento probantur esse Incorporei.

Significatio vocis Inspiratio dependet à voce Spiritus. Significat autem propriè inflationem corporis alicujus subtilis, ut Aëris in locum aliquem ubi antè non erat; eo modo quo quis spirando vesicam inflat; id quod de rebus Incorporeis intelligi non potest. Vox ergo Inspiratio in Scripturis Sacris Metaphorice tantum usurpatur: Vt (Genes. 2. 7.) ubi Deus dicitur inspirasse in Adamum Spiraculum vitae, per Inspirationem intelligitur vivificatio. Et (2 Timoth. 3. 16.) Omnis Scriptura data est per Inspirationem Divinam. Item est ac si dixisset, Deus Spiritus sive Animos Prophetarum per suam gratiam disposit, quæ utilia futura essent ad Doctrinam, reprehensionem, correctionem, & instructionem in via ad salutem ubi autem S. Petrus (2 Petr. 1. 21.) sic dicit: Non enim voluntate humana allata est aliquando Prophetia, sed Spiritu Sancto Inspirati, loquenti sunt Sancti Dei homines, per Spiritum Sanctum intelligit vocem Dei in Somnio vel Visione supernaturali; sic enim loquutus est Deus ad Prophetas, non autem spirando. Item quando Servator noster spiravit in Discipulos suos dicens, Accipite Spiritum Sanctum, non voluit halitum suum, sed Divinam gratiam intelligi. Item Servator noster ipse, quando dicitur plenus Spiritu Sancto, non intelligitur Substantiam Divinam, eo tempore insusam esse (nam Deus erat Christus ab æterno) sed Divinas gratias in humanitatem ejus accumulatas. Postremò, Ioël. 2. 28. cum dicit Deus Effundam de Spiritu meo super omnem carnem, & prophetabant filii vestri, & filiae vestrae, senes vestri Somnia somniabant, & juvenes vestri Visiones videbunt. Non intelligit juxta sensum literalem Spiritum effundi posse quasi aquam, sed intelligit ipsa Somnia & Visiones supernaturales.

Inspirationem igitur intelligere, tanquam Spiritus Dei in illos intraret propriè dictus, per quem prophetarent, vel Spiritus mali intrarent in Phreneticos, Lunaticos, vel Epilepticos, non est verbo illo uti secundum Sensum Scripturae Sacrae. Nam Spiritus Dei pro gratia sive Potentia Dei sumitur operantis per modum nobis ignotum. Etiam (Actor. 2. 2.) Ventus qui dicitur domum illam implèisse ubi congregati erant Apostoli in die Pentecostes, non ita intelligendus est, ac si Spiritus Sanctus, id est Substantia Divina ipsa Ventus

esse, sed pro signo externo praesentiæ Divinæ, efficientis in illis virtutes illas Sacras, quæ ad functionem Apostolicam erant necessefariae.

C A P V T XXXV.

De significazione in Scripturis Sacris vocabulorum Regnum Dei, Sanctum, Sacrum & Sacramentum.

Regnum Dei in Scriptis Theologorum, praesertim in Concionibus & Libris Devotionum, sumitur pro Fœlicitate Æterna, qua post hanc Vitam Electi in summo Cœlo fruituri sunt; quod Regnum Gloriarum vocant. Sumitur etiam pro Fœlicitatis hujus arrabone, nempe Gratia sanctificante, quod appellant Regnum Gratiae. Sed pro Monarchia Civilis propriè dicta, id est, pro Summa Potestate super Civis, per ipsorum suffragia acquisita, quæ est significatio Regni, nunquam sumitur. Contra in Scripturis Sacris invenio Regnum Dei, ubi qui sere significare Regnum propriè dictum, nempe Regnum quod constitutum est consensu populi Israëlitici, qui Deum in Regem sibi Pacto elegunt. Pactum autem erat hoc, quod Deus Israëlitis tradere terram Chanaan in possessionem æternam; & quod populus Deo obediret. Ab ipsa creatione mundi Deus in omnes homines regnavit non modo naturaliter sive jure Omnipotentiæ, sed etiam in quosdam homines quibus Voce imperavit. Sic regnavit super Adamum, Imperans, ne comedaret de arbore Cognitionis Boni & Mali, & puniens eum, cum imperatum ejus transgressus esset, nempe cum arrogasset sibi judicare de Bono & Malo, non per Creatoris sui mandatum, sed per suum ipsius Sensum; privavit enim illum vitâ æternâ, quam habere potuit propter arborem Vitæ.

Rursus regnavit Deus in Noah & familiam ejus; qui quamquam octo tantum essent personæ, erant tamen Regnum Dei propriè dictum.

Postea alloquutus est Deus Abrahamum (Genes. 17. 7, 8.) fecitque cum illo Pactum in hac verba, Statuam Pactum meum inter me & te, & inter semen tuum post te in generationibus suis, fœdere sempiterno: ut sim Deus tuus, & semen tuum post te. Daboque tibi, & semen tuo terram peregrinationis tue, & omnem terram Canaan in possessionem æternam. Abrahamus in hoc Pacto promittit, pro se & posteritate sua Deo obedire illi, qui ipsum alloquutus est. Ex alterâ parte pacificitur Deus dare Abrahamo terram Canaan in possessionem æternam. Pro monumento autem Pacti hujus (vers. 11.) instituit Deus Sacramentum Circumcisionis. Atque hoc illud est, quod vocatur Pactum & Testamentum Vetus. Quanquam autem nomen Regis in eo Pacto non sit, restamen manifestè appareat. Etiam nomen Regni expressè ponitur in Pacto hoc, ministrante Mose, postea renovato. Sacramentum autem Circumcisionis aliud non erat, quam Sacramentum Fidelitatis, ut nunc sub Testamentum novum est Baptismus.

Pactum ad montem Sinai cum Mose renovatum (Exod. 19. 5.) tale est, Si ergo audieritis vocem meam, & custodieritis Pactum meum, eritis mihi in peculium de cunctis populis; mea est enim omnis terra. Et vos eritis mihi in Regnum Sacerdotale & gens sancta. Idem narratur, Tit. 2. 14. ubi dicitur Christum dedisse se pro nobis, ut purificaret sibi nos, in populum περιστοι, id est peculiarem, id est (ut sequitur Exod. 19.) non sicut gentes aliae meae sunt. Cæteræ enim gentes potentiæ quidem Divinæ subditæ erant per naturam, non autem per consensus & Pactum sicut Israëlitiæ. Dicitur autem in textu prædicto Regnum Sacerdotale, & (1 Petr. 2. 9.) Sacerdotium Regale, Propterea quod Summam Potestatem post Deum, habuere in illo Regno summi Sacerdotes. Manifestum ergo est Regnum Dei usque ad Samuëlem fuisse Regnum propriè dictum. Nec dissentire videntur Potestatis Pontificiæ propugnatores, qui argumenta sua pro Potestate Papæ pleraque deducunt ab exemplo Summorum Sacerdotum populi Israëliti. Rursus, idem confirmatur ab eo, quod populum suum appellat gentem sanctam. Sanctum enim significat, id quod Dei est Iure speciali. Dei est omnis terra; sed non omnis terra Sancta dicitur, sed ea sola quæ separatur & consecratur ad usum Divinum specialiter. Regnum Dei & Civitas Dei idem significant; nec modo Leges Ceremoniales & Cultum Divinum apud Israëlitas ordinavit Deus, sed etiam Leges Civiles, quibus scirent Israëlitiæ officia sua erga se invicem.

Rursus (1 Sam. 12. 12.) alloquitur Samuël populum dicens, Videntes quod Naas Rex filiorum Ammon venisset adversum vos, dixistis mihi, Nequaquam sed Rex imperabit nobis: cum Dominus Deus vester regnaret in vobis. Vnde constat eorum Regem propriè dictum fuisse Deum.

De loco Regni Dei loquitur Isaïas 24. 23: Erubescet Luna, & confundetur Sol, cum regnaverit Dominus exercitum in monte Sion, & in Ierusalem, id est super Terram. Et Micajas 4. 7: Et Dominus regnavit super illos in monte Sion, id est in Terra. Et Ezech. 20. 23: Vivo ego, dicit Dominus Deus, quòd in manu forti, & in brachio extento, & in furore effusio, regnabo super vos. & vers. 37: Subjiciam vos sceptro meo, & indi-

& inducam vos in vinculis faderis, id est faciam, ut stetis Pacto quod pepegistis mecum per Mosem.

Etiam in Testamento Novo de Servatore nostro, dicit Angelus Gabriël Luc. 1. 32, 33: Erit magnus, & filius Altissimi vocabitur, & dabit illi Dominus Deus sedem David patris ejus, & regnabit in domo Iacob in æternum. Regnavit autem David in Terra. Adde, quod eo nomine ad mortem condemnatus sit, quod regnum Iudæorum postulaverit sibi, & ut inimicus Cæsaris; quod titulum in cruce ejus scriperit Pilatus, Iesus Nazarenus Rex Indeorum; quod corona ex spinis per ludibrium coronatus sit; quodque Discipuli ejus (Act. 17. 7.) in crimen vocati sint à populo clamante, Hi qui orbem concinant huc venerunt, quos suscepit Iason, & hi omnes contra decreta Cæsaris faciunt, Regem d'ium dicentes esse Iesum. Regnum ergò Dei in Scripturis, propria, non metaphorica significazione dicitur. Idque agnoscunt, quicunque in Oratione Dominica dicunt: Tuum est Regnum, Potentia, & Gloria. Iesus confirmatur à prædicatione Apostolorum, appropinquat Regnum Cælorum; & ab omnibus Christianis precantibus, adveniat Regnum tuum.

Idem confirmantia, loca Scripturae Sacrae, adeo multa sunt, ut quod interpretatio contraria reciperetur, mirandum estet, nisi Regibus Christianis, ut Iura sua in regenda Ecclesia perspicerent, Lucem nimiam præferrent.

Concludimus ergo Regnum Dei, Regnum esse Civile; primùm in populo Israëlitico, ubi à Mose Leges Civiles receperunt; & Proregem Dei primum fuisse Mosem, & post eum Summos Sacerdotes singulos, usque ad tempus electionis Regis Saul quando abolitum est; & quod prædixerunt Prophetæ restituentum esse; & quam restitutionem à Deo rogamus, quoties dicimus in Oratione Dominica Adveniat Regnum tuum; & cujus Ius agnoscimus dicendo, tuum est Regnum Potentia, & Gloria in æcula seculorum; & cujus Promulgatio facta est ab Apostolis; & ad quod præparandi sunt homines per Evangelii prædicationem. Item Regnum Dei (propter Divini Throni celsitudinem dictum Regnum coeleste) si à Proregibus & Vicariis suis administrandum non est in terris, tanta contentio tum Scriptis tum Bello, quantam videmus, de quæstione per quem Deus nos alloquitur, non suisset; neque tantum curarum sibi dedissent Sacerdotes circa Iurisdictionem Spiritualem, quantum prætendunt; neque Iurisdictionem in Cælo Rex quisquam illis indidisset.

Ab hâc interpretatione secundum literam vocabuli Regnum Dei, manifesta sit significatio vocabuli Sanctum. Sanctum enim in Regno Dei, respondet vocabulo Publicum, in Civitatibus humanis.

Rex in omni Civitate est persona Publica; In Civitate Dei appellatus est Deus Sanctus Israëlis. Populus ubique Civitatis, populus est ejus, qui personam gerit Publicam; Israëlitae autem, nempe populus Dei, dicuntur (Exod. 19. 6.) Gens Sancta. Nihil enim in Scripturis Sacris Sanctum dicitur, praeter id, quod Dei est peculiariter vel ipsum Deum; sicut Publicum semper est vel Civitatis ipsius persona, vel aliquid, quod illius est ita proprium, ut nemo privatus in eandem rem jus ullum habeat.

Itaque Sabbathum (dies Dei) est dies Sanctus; Templum Dei (quod est Dei domus) Domus Sancta; Sacrificia, Decimae & Oblationes (quae sunt vestigalia Dei) officia Sancta; Sacerdotes, Prophetae, Reges uncti (Ministri Dei) Viri Sancti; Spiritus Cœlestes, qui Deo ministrant (Dei nuncii) Angeli Sancti. Vbicumque denique vox Sanctum propriè sumitur, ibi significatur aliquid quod Dei est proprium.

Vox Profanum in Scripturâ Sacra sumitur pro eo quod est Commune; & per consequens Sanctum, & Proprium in Regno Dei idem sunt. Metaphorice autem Sancti vocantur etiam viri devoti, qui rebus mundanis renunciantes, Deo se totos dedicaverunt. Sanctificari autem dicitur, quod dedicando vel consecrando servitio divino. Sanctum factum est; ut Septimus dies in præcepto Decalogi quarto; & ut Eleæti in Testamento Novo, quando præditi Spiritu Pietatis, dicuntur sanctificari. Sacrum autem est, quod Deo ab hominibus datum & dedicatum, sive Sanctum factum est, ita ut in solo cultu Divino utendum sit; qualia sunt Templia, aliaque domus Orationis, una cum Vrnsilibus, Ministris, Victimis, & Oblationibus.

Sanctitatis gradus sunt. Earum enim rerum quae ad usum Divini cultus separantur, aliquæ separari rursum possunt ad servitium vel cultum magis specialem. Tota gens Israëlitarum gens Sancta erat; erant tamen inter Israëlitas, Tribus Levi speciatim tribus Sancta; & inter Levitas sanctiores cæteris erant Sacerdotes; & inter Sacerdotes Sanctissimus erat Sacerdos summus. Terra Iudæorum erat Terra Sancta, sed Vrbs, in qua colendus erat Deus magis Sancta erat; & Vrbe Sanctius erat Templum; & Templo Sanctior ea pars, quae appellabatur Sanctum Sanctorum.

Sacramentum est, quod à communi usu separatum Deo consecratur, in signum admissionis in Regnum Dei (quae est quasi Naturalizatio sive Iuris Civitatis acquisitio) vel in memoriam tanti beneficii institutum. In Vetere Testamento signum Admissionis erat Circumcisione, Levitae.

in Testamento Novo, Baptismus. Commemoratio in Vetere Testamento erat Agni Paschalis elus, per quem renovabatur noctis illius memoria in qua liberati erant à servitute Ægyptiaca; in Testamento novo, celebratio Coena Dominicae, in qua memoratur liberatio nostra per mortem in cruce Servatoris nostri, à servitute peccati. Sacramentum Admissionis semel tantum fit, propterea quod semel tantum Admititur. Sed quoniam ut beneficium Dei in hominibus servandis, & debitum nostrum fidelitatis opus habet, ut sàepe inculcetur, Sacramentum commemorationis sàpius repetendum est. Atque hæc duo Sacramenta præcipue sunt, & quasi Iuramenta solennia Fidelitatis nostræ erga Deum nostrum Regem & Redemptorem. Actio quidem consecrandi omnis Sacramentum dici potest; sed Sacramentum id est Iuramentum Fidelitatis in Civitate Dei aliud nullum erat, in Vetere Testamento, præter Circumcisionem & Pascham; neque in Novo Testamento præter Baptismum & Canam Dominicam.

C A P V T XXXVI.

De Verbo Dei & Prophetis.

Quando in Scripturis Sacris reperitur Verbum Dei, vel Verbum Hominis, non intelligendum est pro parte Orationis, ut sumitur Verbum apud Grammaticos; sed pro Sermone perfecto, significante aliquid; ut quando is, qui loquitur, affirmat, negat, jubet, promittit, minatur, optat, vel interrogat. In quo sensu Verbum non est vocabulum, sed sermo, Græcè λόγος.

Rursus, Verbum Dei, vel Hominis intelligitur aliquando pro eo, quod Deus vel Homo loquutus est. Sic Evangelium Matthei, Verbum est Matthei; aliquando pro eo, de quo loquutus est. Atque hoc sensu, ubi legimus in Vetere Testamento, Verba dicrum Regum Israëlis, intelligenda sunt res illis diebus gestæ quæ Verborum illorum Subiectum erant.

In Testamento Novo Græcè scripto, Verbum Dei sàepe ponitur, (non pro eo, quod loquutus est Deus) sed pro eo, quod de Deo, & de Regno ejus; id est pro doctrina Christiana dictum est.

In hoc autem sensu idem significant λόγος & Theologia, ut manifestum est Act. 3. 46. Tunc constanter Paulus & Barnabas dixerunt, Vobis oportebat primum loqui Verbum Dei. Sed quoniam repellitis illud, & indignos vos judicástis æterne vitae, ecce convertimur ad Genes. Id quod appellatur hic Verbum Dei, Doctrina erat Christiana. Item (Act. 5.

(Act. 5. 20.) ubi Angelus Apostolos alloquitur dicens, Ite, & stantes loquimini in Templo plebi omnia verba vitae hujus: verba hujus vitae significant Doctrinam Evangelicam; ut patet ex eo, quod versu ultimo fecisse dicuntur, nempe, Omni autem die non cessabant in Templo docentes & praedicantes Iesum Christum. Christus itaque subjectum erat Verbi Vitae. Porro (Act. 15. 7.) Verbum Dei appellatur Verbum Evangelii, quia continet Doctrinam de Regno Christi. Idem verbum (Rom. 10. 1, 9.) vocatur Verbum Fidei, id est, ut ibi explicatur, Doctrina de Christo venturo & a mortuis suscitato. Et (Matth. 13. v. 19.) appellatur idem Verbum Regni, id est Doctrina, quam docuit Deus circa Regnum Dei. Idem denique Verbum (Act. 12. 24.) Crevisse & multiplicatum esse dicitur. Id quod de Doctrina Evangelica intelligere facile est, sed de Voce Dei difficilimum. Etiam ubi Sanctus Paulus loquitur de doctrina Daemonum, non intelligit id, quod dictum est de Daemoni aliquo, sed Daemonologiam Gentium.

Ex his duabus Verbi Dei significationibus, posterior, ubi sumitur pro Doctrina Christiana, continet Scripturam Sacram totam. Prior non item. Quanquam enim verba haec, Ego sum Dominus Deus tuus &c. usque ad finem Decalogi, verba sunt iplius Dei Mosem alloquentis; praesatio tamen illa Loquutus est Dominus cunctos sermones hos, sunt verba ejus, qui Historiam conscripsit. Verbum Dei, quando sumitur pro eo, quod loquutus est Deus, significationem habet interdum Propriam, interdum Tropicam. Propriam, ut verba, quae loquutus est ad Prophetas suos: Tropicam, quando ponitur verbum pro Sapientia, vel Potentia Dei, vel pro Decreto ejus aeterno de condendo mundo. Atque hoc sensu Verbum Dei est Fiat lumen, Fiat firmamentum, Faciamus hominem. Eodem sensu (Ioh. 1. 3.) de Verbo Dei dictum est, Omnia per illud facta sunt, & sine illo factum est nihil eorum quae facta sunt. Et (Heb. 1. 3.) Per quem fecit secula, & porrat omnia verbo virtutis sue. Et (Hebr. 11. 3.) Fide intelligimus aptata esse secula Verbo Dei. Verbum autem hoc sensu verborum omnium quae Deus loquutus est, est primum, ut in ipso principio mundi pronuntiatum. Etiam Latini Ethnici vocabulo Fatum in eodem sensu usi sunt.

Sumitur etiam saepissime in Scripturis Sacris Verbum pro Verbi effectu vel eventu, id est pro eo, quod verbo Affirmatur, Imperatur, vel promittitur; ut (Psal. 105. 19.) ubi Ioseph dicitur in carcere retentus, donec Verbum ejus venerit, id est donec factum esset, quod praedixerat Pharaonis pincerna circa restitutionem ejus in ministerium suum. Item 1 Reg. 18. 36, dicit Elijah Deo, feci omnia verba tua, pro feci omnia quae jussisti. Et (Ier. 17. 15.) ubi est Verbum Domini, ponitur pro, ubi est malum quod minatus est Dominus. Et (Ezek. 12. 28.) & quodcumque loquimus fuero Verbum, fiet. Non prolongabitur amplius, Verba ponuntur pro factis, quae facere populo promiserat. Etiam in Testamento Novo (Matth. 24. 35.) Caeli & Terra transibunt, sed mea verba non transibunt, id est quicquid promisi fiet. Item Iohannes Evangelista (Ioh. 1. 1.) in hoc sensu, Verbum Dei appellat ipsum Christum, & paulo post Verbum factum est Caro. Christus enim a principio promissus est, (Gen. 1.) eratque in principio apud Deum, nempe venturum illum ab æterno decreverat Deus, & assumpturum carnem humanam. Itaque Servator noster eo loco appellatur Verbum, non quia Christus Promissio, sed res Promissa. Verbum hoc, idem Iohannes in Epistola prima, appellat Verbum Vitæ, & Vitam aeternam quae erat apud Patrem; & in Apocalypsi 19. 13. Nomen ejus est Verbum Dei, quasi dicaret, hic est quem venturum esse Deus ab æterno decreverat, & in principio mundi promiserat. Nihil ergo hic dicitur de incarnacione promissione, Vocis, aut Soni, sed de Incarnatione ipsius Dei Filii.

Sunt etiam loca nonnulla in Scriptura Sacra, ubi Verbum Dei ponitur pro Verbis Æquitatis & Rationis, et si neque à Prophetæ prolata neque à viro Sancto. Nam Pharaoh Necho Idololatra erat; quando tamen Nuntio misso Iosiam monuit, ne sibi invadenti Carchemish opponeret, Verba ejus profecta esse dicuntur ab ore Dei; etiam Iosias, quia verbis illis non obedivit, prælio occisus est, ut legere est 2. Chron. 35. vers. 21, 22, 23.

Verbum Dei aliquando etiam sumitur pro dictamine rectæ Rationis; ut quando, in cordibus hominum scriptum dicitur, ut Psal. 36. 31. Ierem. 31. 33. & multis aliis locis.

Vox Prophetæ in Scripturis Sacris significat aliquando Prolocutorem, id est, illum, qui alloquitur homines, ut missus à Deo; vel Deum alloquitur ab homine. Significat etiam aliquando eum, qui futura praedicit. Aliquando etiam illum, qui (ut mente captus) loquitur verba incohaerentia. Sæpissime autem ponitur pro eo, qui in nomine Dei alloquitur populum. Quo sensu Moses, Samuel, Elijah, Isaiah, Ieremiah, aliique Prophetæ erant. Etiam in hoc sensu Summus Sacerdos Prophetæ erat, ut (Ioh. 11. 15.) hoc autem (Caiphas) a semeipso non dixit, sed cum esset Pontifex anni illius, Prophetavit. Etiam qui populum in Ecclesiis Christianis docuerunt (1 Cor. 14. 3.) dicuntur Prophetæ. Eodem sensu ad Mosem dicit Deus (Exod. 4. 16.) de Aarone, erit tibi pro Prolocutore ad populum; eritque ubi instar oris, & erit et tu instar Dei. Et cap. 7. 1. Ecce feci te Pharaoni Deum, & frater tuis Aaron erit Prophetæ tuus. Abrahamus autem idè Prophetæ dicitur, (Gen. 27.) quia loquutus est pro homine ad Deum. Deus enim Abimelechum in somnio alloquens dicit, nunc ergò restitue homini uxorem suam, nam est Prophetà, & oratit pro te. Intelligi hinc potest illos, qui in Ecclesìis Christianis, ad officium vocati sunt publicè precandi, non improprie Prophetas dici. Prophetae etiam erant, quibus immiscuit le Saul. (1 Sam. 10. 5, 6.) Eodem sensu Miriam (Exod. 15. 20.) dicitur Prophetissa. Ita quoque sumi debet (1 Cor. 11. 4, 5.) ubi dicit S. Paulus, Vnusquisque qui precatur vel prophetat capite operto, &c. Prophetia enim aliud non significat eo loco præterquam Pàlmiis & Cantilenis Sacris laudare Deum; id quod facere in Ecclesìis etiam fœminis licuit.

Prophetia, quatenus sumitur pro Prædictione futurorum Continentium, non solum veris Prophetis, sed etiam aliquando Impostoribus attribuitur, qui prædicere se futura dicunt per Spiritus, & per Divinationem superstitionis, idque multibus modis, ut supra (Cap. 12.) speciatim diximus. Atque hi existimationem Prophetiae majorem per unum aliquem eventum fortuitò prædictum sibi acquirunt, quam quae innumeris prædictionibus rerum quae non evenerunt, potest tolli. Prophetia non est Ars, neque (ut sumitur pro Prædictione) negotium constans, sed onus temporarium atque extraordinarium impositum à Deo, plerumque viris bonis, sed interdum etiam malis. Mulier illa ab Endor, quae dicta est suscitasse Phantasma Samue lis per Spiritum familiarem, prædixitque mortem Saulis, non ob eam rem Prophetissa erat. Neque enim Scientiam aliquam habuit, per quam id potuit facere, neque appareat jussu Dei factum esse, etli Imposturam illam ita rexit Deus, ut Saul inde territus debilitatusque animo, prælio victus caderet. Etiam Sermones incohaerentes apud Gentes habebantur pro Prophetia; Prophetae enim Oraculorum suorum, tunc prophetabant, quando vapor aliquis animos eorum expulerat, ita ut verba quidem protulerint inter se incohaerentia, & ex quibus, ut ex Materia prima, fieri posset quicquid quisque vellet.

Quanquam autem in Scripturis Sacris, vocabuli Prophetà tot sint significationes, frequentissima tamen ea est, in qua sumitur pro eo cui Deus illud immediatè loquutus est, quod is homini vel hominibus loquutus erat. Sed quomodo (dicet aliquis) propriè dici potest loquutum esse Deum, qui linguam, aliaque organa loquendi non habet, sicut homo. Quid autem, qui fecit ocul'um (dicit David) non videbit? Is qui fecit aurium non audiet? Etli nec videt nec audit Deus ut homo, scit tamen quae dicimus & facimus. Cæterum verba illa Davidis non ponuntur ad naturae Divinæ declarationem, sed ad voluntatis nostrae

in Deo honorando significationem. Videre enim & audire sunt Attributa honoris, & Deo attribui possunt. Sed si in propria & stricta significatione sumerentur, à cæteris etiam partibus corporis humani argumenta similia sumi possent, tribuendi Deo cæteras omnes actiones humanas; quarum plurimæ turpes sunt, & proinde attribuere illas Deo contumelia maxima esset. Itaque vocem Dei ad homines immediatam sumere oportet eo modo (quicunque is sit) per quem facit Deus, ut voluntas sua intelligatur. Modi autem quibus id facit, multi sunt, & in Scripturis Sacris solis reperiendi.

Ad Adamum, Evam, & Cain loquutus est Deus, voce supernaturali. Quomodo loquutus est Deus Abrahamo, antequam è patria sua venisset ad Sichem Chananæorum, non dicitur; tunc autem (Gen. 27. 7.) dicitur apparuisse ei. Unus ergo modus, quo Deus praesentiam declaravit, erat Apparitio sive Visio. Rursus (Gen. 15. 1.) Verbum Domini venit ad Abrahamum in Visione, id est signum aliquod illi apparuit praesentiae Divinæ. Deinde Dominus (Gen. 18. 1.) apparuit Abrahamo in Visione trium Angelorum; & Abimelecho (Gen. 23.) in Somnio; & ad Lot (Gen. 19. 1.) in Apparitione duorum Angelorum; & ad Hagar (Gen. 21. 17.) in Apparitione unius Angeli. Iterum ad Abrahamum (Gen. 20. 11.) in Voce à Cælo; & ad Isaac (Gen. 26. 24.) noctu in Somnio; & Iacobo (Gen. 18. 12. & Gen. 32. 1.) in Visione Angelorum. Ad Mosèm (Exod. 3. 2.) in Visione flammæ & Rubo. Etiam post ævum Moïs (ubi modus Divinæ loquutionis immediatae in veteri Testamento exprimitur) semper loquutus est per Visionem vel per Somnium; ut Gideoni, Samuei, Elias, Elishæ, Isaiae, Ezechielis, cæterisque Prophetis; & in Novo Testamento, ut Iosepho, Petro, Paulo, & Iohanni Evangelistæ in Apocalypsí.

Soli Moïs, modo extraordinario loquutus est in monte Sina, & in Tabernaculo; & Summo Sacerdoti in Tabernaculo; & in Sancta Sanctorum. Sed Moïs, & post eum Summi Sacerdotes, Prophetæ erant eminentioris gradus quam cæteri, & gratiam apud Deum majorem invenerunt. Nam Deus ipse de Moïs id testatur (Num. 12. 6, 7, 8.) dicens: Si quis fuerit inter vos Prophetæ Domini, in Visione apparebo ei, vel per Somnium loquar ad illum. At non talis servus meus Moïs, qui in omni domo mea fidelissimus est; ore enim ad os loquor ei palam, & non per enigmata & figuras Dominum videt; Et (Exod. 33. 11.) Dominus loquutus est ad Moïs os ad os, sicut homo loquitur ad amicum suum. Veruntamen Moïs non aliter alloquutus est Deus quam per Angelum vel Angelos; ut habetur verbis perspicuis (Act. 7. 35.) ubi Stephanus de Moïs loquens, Hic est (inquit) qui fuit in Ecclesia in solitudine cum Angelo qui loquebatur ei in monte Sinai. Ubi Paulus de Lege dicit; Ordinata erat per Angelos in manu Mediatoris. Mediator autem ille erat Moses. Quid ergo dicendum est de modo quo Deus loquutus est Moysi, nisi quod Visio erat, sed clarior quam cæteris Prophetis data est. Deut. 13. 1. Si surrexerit inter vos Prophetas vel Somniator Somniiorum, vox posterior, interpretatio tantum est prioris. Ioël. 2. 28. dicit Deus, & erit post hæc, effundam de Spiritu meo super omnem carnem, & prophetabunt filii vestri, & filiae vestri, & Senes vestri somnia somniabunt, & juvenes vestri visiones videbunt, ubi rursus Prophetia exponitur per Somnia & Visiones, & Spiritum. Item quando Deus Solomoni promisit sapientiam, somnium erat, ut constat ex verbis ipsis, (1 Reg. 3. 15.) Evigilavit Solomon & intellexit quod esset somnium. Manifestum ergo est Prophetas extraordinarios Veteris Testamenti Vocem Dei non aliter intellexisse, quam per Somnia & Visiones, id est à Phantasias supernaturalibus. Quæ vocabantur etiam Spiritus Dei, ut (Zach. 7. 12.) ubi dicit Deus, Cor suum posuerunt in adamantem ne audirent Legem & verba quæ misit Dominus exercituum in Spiritu suo Sancto per manum Prophetarum priorum.

Prophetarum autem in Veteri Testamento habentium Vocationem perpetuam, alii Supremi, alii Subordinati erant. Supremorum primus erat Moses, & post eum Summi Sacerdotes, suo quisque tempore, dum Sacerdotium regale erat. Postquam autem jugum Dei excusserant Israëlitæ, & factum est Officium Summi Sacerdotis Ministeriale; quoties consulendus erat Deus, Sacerdotes Israëlitarum vestimenta sacra induerunt, & consuluerunt Dominum, non suo arbitrio, sed jussu Regum, à quibus aliquando etiam Sacerdotio privabantur. Nam Saulus (1 Sam. 13. 9.) Holocaustum afferri jussit sibi, & (1 Sam. 14. 18.) Sacerdoti imperat, ut Arcam afferret sibi, & (vers. 19.) ne afferret. Etiam in eodem Capite, consuluit Deum Saulus. Idem fecit David, postquam unctus fuisset, etsi antequam Regnum possedisset; quæsivit enim à Domino (1 Sam. 23. 2.) utrum pugnaret necne contra Philistæos in Keilah. Item (vers. 10.) imperavit David Sacerdoti ut Ephodum opportaret ipsi, ut Dominum consulueret. Præterea Rex Solomon (1 Reg. 2. 27.) Sacerdotium Abiatharo auferens, dedit Zadocho. Moses ergo, Summi Sacerdotes, & Reges Pii, qui Deum semper in rebus difficilibus consuluerunt, Prophetæ erant Supremi. Quod Prophetis extraordinariis loquutus sit, dictum est supra. Quomodo autem loquutus est ad Prophetas hos, Vocationis perpetuae? Si dicamus Deum loquutum esse, vel apparuisse eis, prout in sua natura existit, negabimus Deum infinitum, invisibilem, incomprehensibilem esse. Si dicamus loquutum esse per Infusionem

sionem Spiritus Sancti, quatenus Spiritus Sanctus significat Divinitatem ipsam, aequabimus Mosem Christo, in quo solo Divinitas (Coll. 2.9.) habitat corporaliter. Postremò si dicamus loquutum Deum esse per Spiritum Sanctum, quatenus Spiritus Sanctus significat Gratias Divinas, nihil illis attribuimus supernaturale. Homines enim ad Pietatem, Iustitiam, Misericordiam, Veritatem, Fidem, & Virtutum genus omne, tum Morale tum Intellectuale disponit Deus per Doctrinam, Exemplum, aliasque vias naturales & quotidianas. Quomodo ergo Deus Prophetas perpetuae Vocationis alloquutus est, quando ab illis consulebatur, scriptum non invenio, nisi quod Summis Sacerdotibus in Sancto Sanctorum per vocem, ex inter Cherubinos loquutus est; sed vox illa, ut & cætera omnia Divina praesentiae signa, Angelus dici potest, quemadmodum Somnia & cætera signa supernaturalia.

Prophetis autem vocationis perpetuae, sed subordinatis loquutum esse Deum supernaturaliter, in Scripturis nusquam constat, sed naturaliter tantùm, eo modo quo ad Pietatem Fidem, & Iustitiam disponit Deus quos ad salutem destinavit. Qui modus, et si consistat in Instructione, Educatione hominum, verè tamen dici potest Spiritus Sancti operatio; nam inclination omnis tum ad sanctitatem tum ad virtutem à Deo est; quando igitur Prophetia loqui dicitur per Spiritum Dei, intelligere debemus, ita illum loqui, ut Deus per Prophetam suum summum (cui Prophetia subordinatus obediens obligatur) loqui illum jussit.

Vivente Mose, praeter ipsum, in castris Israëlitarum Septuaginta erant viri qui prophetaverunt. Quo modo illos Deus alloquutus sit, declaratum est Num. 11.15: Descendit Dominus per nubem, & loquutus est ad Mosem, auferens de Spiritu qui erat in Mose, & dans Septuaginta viris. Cumque requievisset in eis Spiritus, prophetaverunt, nec ultra cessaverunt. Ex quibus verbis manifestum est, primò, Prophetationem eorum ad populum, subservientem & subordinatam fuisse Prophetationi Mosis, per cujus Spiritum prophetaverunt, id est, ita ut voluit Mosis; quod confirmatur (vers. 27.) ex eo, quod cum Mosis dixisset Iosua prohibe illos, noluit Mosis, dicens: ne amulare pro me. Secundò, ex eodem loco colligitur, Spiritum Dei non aliud ibi significare, praeter parendi voluntatem, & adjuvandi Mosem in administratione Regiminis. De substantia enim Divina intelligi non potest, quae solummodo in Christo habitavit corporaliter. Spiritus ergo ibi significat Donum sive Gratiam Divinam, qua ducti cum Mose cooperabantur, cujus habebant Spiritum; Septuaginta enim illi viri, electi a Mose antè erant, quam Spiritum Mosis accepissent. Etiam (1 Sam. 16.13, 14.) Spiritus Dei eandem habet significatorem, ubi ablatus a Saulo, in Davidem collatus est, nimium, quem ad populum suum regendum elegerat Deus, eidem gratiam suam, qua id rectè facere posset, impertivit.

Loquutus Deus est etiam aliquando per Sortes; quae Sortes per illos semper ordinabantur, qui Summam in populo habuerunt potestatem. Sic manifestam fecit per Sortes, quos ordinavit Saulus (1 Sam. 14.43.) culpam Jonathani filii Sauli; & (Iosh. 18.10.) divitit Deus terram Canaanæorum per Sortes, quas Iosua ordinavit coram Domino in Shiloh. Videtur etiam per Sortes fuisse, quod detexit Deus (Iosh. 17.16.) Achani furtum. Atque hi modi sunt per quos voluntatem suam patefecit Deus in Testamento Veteri.

Iisdem eriam usus est in Testamento Novo. Nam Virgini Maria loquutus est per Visionem Angeli; Iosepho per Somnium; Paulo proficiscenti Damascum in Visione; Petro in Visione lintei magni emissi e cælo; eidem in carcere per Visionem Angeli: Apostolis & Scriptoribus Testamenti Novi per Gratias varias Spiritus Divini; & Apostolis rursus (cum Matthiam in Apostolum eligere) per Sortes. Cum ergo omnis Prophetia presupponat Visionem, vel Somnium, vel Gratiam aliquam Divinam egregiam; cumque tam hujusmodi Gratiae quam Somnia vel Visiones, proficisci possint, non solum supernaturaliter & immediatè, sed etiam naturaliter, & per Causas secundas; judicio & ratione naturali opus est, ut inter Gratias, Visiones, Somnia naturalia & supernaturalia rectè distinguamus; debemusque cauti esse in obedientia praestanda homini qui Prophetam se esse dicit, jubeque ut in via ad salutem æternam, illum sequamur. Nam qui ducem se offert viæ ad felicitatem, regere & regnare vult; cujus rei per naturam homines omnes avidi sunt, & per consequens Ambitionis & Imposturae merito suspecti; & proinde ab unoquoque, antequam obedientiam praestat examinandi, nisi forte regere in via salutis is vult, qui in Civitate Summam habet Potestatem, vel qui ab eo Authoritatem acceperit. Nisi enim examinatio Prophetarum, & Spirituum, unicumque ex populo permissa esset, notæ & signa omnia quibus Prophetæ veri a falsis distinguuntur, frustra fuissent. Quoniam ergo signa distinguendi Prophetas & Spiritus, exposita sunt Deut. 13.1. & I Joh. 4.1; & quoniam tanta erat sub Veteri Testamenti, & in Novo, tanta praedicatio contra Prophetas; & quoniam major plerumque est Prophetarum falsorum, quam verorum numerus, obligatitur unusquisque periculo animæ suæ Doctrinas Prophetarum examinare, & quem sequatur.

tur diligentem considerare. Tempore Regis Achab (1 Reg. 12.) in quadringentis Prophetis unicus erat verus Michaías. De Prophetis Ieremias Prophetae cap. 14. 14. dicit à Deo, Falsò Prophetae vaticinantur in nomine meo, non misi eos & non praecipi eis, neque loquutus sum ad eos; visionem mendacem, & divinationem fraudulentam, & seductionem cordis (uti prophetant vobis; Et (cap. 23. 16.) jubeit Deus ipse ne illos audiamus. Nolite (inquit) audire verba Prophetarum, qui Prophetant vobis, & decipiunt vos: Visionem cordis sui loquuntur, non de ore Domini.

Quoniam igitur sub Testamento Veteri inter Prophetas Visionarios tot erant rixae, contendentium inter se, & quaerentium, Quando discessit à me Spiritus iturus ad te, vocantiumque se mutò mendaces (ut Ierem. 14. 14.) totque controversiae hodie sunt sub Testamento Novo, praetendentium Spiritum Sanctum; unusquisque tunc obligabatur, & nunc obligatur Ratione sua naturali uti, ad regulas illas, quas nobis praescriptit Deus, ad distinguendum inter verum & falsum Prophetam, Prophetarum Doctrinis applicandas. Quarum regulorum sub Testamento Veteri, una erat, ut Doctrina Prophetae conformis esset Doctrinae, quam docuerat Propheta supremus Moës, nempe qui Summam habuit in castris Israëlitarum Potestatem. Regula altera erat, ut posset Miracula operari, ut ostensum est supra ex Deut. 13. 1, &c. Sub Novo Testamento unica distinguendi inter Prophetas regula reperitur, nempe si Doctrinam hanc prædicaret Iesum esse Christum, id est Iesum esse Iudæorum Regem, quem venturum Prophetae Veteris Testamenti prophetarunt. Quicunque autem Doctrinam hanc negaret, quæcunque Miracula videretur facere, Prophetae falsus est. Nam Iohannes Evangelista (1 Epist. 4. 2, &c.) de examine Spirituum, an ex Deo essent necne differens, In hoc (inquit) cognoscitur Spiritus Dei. Omnis Spiritus qui constitetur Iesum Christum in carnem venisse, ex Deo est, id est, Prophetae Dei est Concionator Euangelicus ille, qui constitetur prædicatque Iesum esse Christum, sive Concionator talis sit vir pius, sive impius. Prophetae enim non per suos ipsius mores, aut fidem, sed per Authoritatem Legitimam Prophetae fit. Loquitur enim interdum Deus per Prophetas, quorum personas reprobavit, ut per Baalamum, & foeminam ab Endor maleficam. Rursus versu proximo Iohannes idem, Omnis (inquit) Spiritus qui soluit (id est non prehendit) Iesum, ex Deo non est; & hic est Antichristus. Regula ergo utrinque recta est, nempe eum, qui Messiam jam venisse prædicat in persona Iesu, Prophetam verum esse; eum autem, qui venisse negat, sed venturum expectat in persona alicujus Impostoris futuri, Prophetam esse falsum. Uniuscujusque ergo hominis Christiani, & de

& de salute animae suae solliciti interest, conari scire, & diligenter considerare, quis sit in Civitate sua Propheta Summus, id est, quis sit ille homo, vel Coetus hominum, qui in Civitate gerit Personam Dei; & quando illum cognovit, Doctrinam quam doceri ille jussit in Dei nomine, pro regula habere in Doctrinarum earum discussione, quae a Prophetis, sive cum, sive sine Miraculo proferuntur. Quod si Prophetam aliquem contra regulam hanc docentem audierit, non ipse vindicabit, sed faciet quod fecerunt illi qui in castris Israëlitarum prophetantes audierunt; id est Summo Imperanti indicabit, atque illi permittet statuere ut vult; & siquidem doctrinas eorum improbet, improbabit; si probet, sequetur, illisque obediet, ut quibus Deus Spiritum dedit ex Spiritu ejus cui Summam dederat Potestatem. Nam homines Christiani, nisi Regem suum, vel Coetum Supremum, pro Prophetae Dei agnoscant, necesse est, ut sua ipsorum somnia, & cordium suorum tumorem, pro Spiritu Dei habeant, & sequantur; vel ut duci se sint a Potestatibus externis, contra salutem Civitatis; vel a concivibus suis ambitiosis, per calumnias, ad seditionem excitari, sine alio, quod doctrinam eorum confirmet, Miraculo, praeter successum, & impunitatem aliquando admirabilem.

C A P V T XXXVII.

De Miraculis, & eorum usu.

Per Miracula intelliguntur opera Dei mirabilia. Quoniam autem dubitare solent homines suam ipsorum sequuti Rationem naturalem, utrum quod a Propheta pro mandato Dei pronuntiatur, mandatum ipsius Dei sit necne, Miracula in Sacris Scripturis vocantur Signa, ut quae voluntatis Dei signa sunt; sicut etiam apud Scriptores Ethnico, propter eandem causam vocantur Ostenta & Portenta. Vt intelligatur ergo, quid sit Miraculum, observandum est, quae nam opera ea sint, quae homines Admirantur. Sunt autem, quae faciunt, ut opus aliquod admirentur, duae tantum res. Altera si sit rara, cujus simile raro aut nunquam ante factum viderant; altera, si postquam factum est, concipere non possunt per causas naturales factum esse, sed solummodo per operationem Dei immediatam. Nam si facti causas naturales intelligimus, utcunque opus rarae fuerit, vel si factum simile saepe viderimus, etsi causam ejus naturalem non concipimus, non amplius admiramur, nec Miraculum appellamus.

Itaque si Bos aut Equus loqueretur, Miraculum vocaretur, quia

rarium, & cujus causam naturalem non possimus imaginari. Similiter in generatione animalium, naturae deviatio omnis insolita, pro Miraculo habetur. At si Homo vel animal aliud sui simile generet, quamquam & hoc & illud quomodo factum sit æquè nesciamus, Miraculum esse non putamus. Item si homo transformaretur in lapidem, Miraculum esset; quia rarum. Sed si lignum ita mutaretur, quia sèpe fit, Miraculum non est; æquè tamen ignoramus, quomodo id in homine & ligno Deus operetur.

Arcus primus in Cælo apparens, Miraculum erat; quia primus, id est insolitus; & quia pro signo in Cælo à Deo ostensus est, ad significandum non amplius diluvio periturum esse mundum. Verum hodie, quia arcus coelestes videntur sèpe, Miracula nemini sunt. Rursus opera Mirabilia Arte humana multa producuntur; quia tamen postquam facta sunt, quomodo facta sunt, intelligimus, non habemus ea pro Miraculis.

Admiratio dependet plerumque à scientia & experientia hominum, ita ut alii videatur, quod vidit Miraculum, alii non videatur. Itaque homines imperiti & superstitionis pro magnis Miraculis habere solent ea, quæ periti doctiique omnino non mirantur. Eclipses Solis & Lunæ pro operibus supernaturalibus à vulgo habitæ quondam sunt; quarum causas naturales docti viri intelligentes, eas prædixerunt. Etiam homines callidi inter se confoederati, secretas actiones incauti & imperiti hominis exquirentes, easdemque ipsi post narrantes, magnæ admirationi fuerunt, cum cautiis prudentibusque viris non tam facile imponere potuissent.

Ad naturam Miraculi etiam pertinet, ut eo fine factum sit, ut Nunciis, Ministris & Prophetis Dei fides apud populum habeatur, sciatque inde populus missos illos esse à Deo. Itaque Creatio Mundi, & postea Diluvium universale mirabilissima opera erant; quoniam tamen non eo fine à Deo facta erant, ut Ministro suo fidem facerent, Miracula appellari non solent. Sed opera Dei in Ægypto per Mosèm, Miracula erant; propterea quod eo fine facta sunt, ut crederet populus Israëliticus venisse ad eos Mosèm, non consilio suo, & commodi sui causa, sed missum à Deo. Quando enim jussérat illum Deus Israëlitas à servitute Ægyptiaca liberare, dixit Deo Mosèm, Non mihi credent, sed dicent, Dominus non apparuit mihi. Potestatem ergò illi deit Deus convertendi Virgam, quam in manu habebat, in Serpentem, & rursus Serpentem convertendi in Virgam; & manum suam leprosâm faciendi, & rursus sanandi, eo fine ut crederent Israëlitae Deum Patrum suorum illi apparuisse. Cum autem Miracula hæc coram populo operatus esset, tunc dicitur populum illi credidisse. Populus tamen illi non statim obedivit, metuens Pharaonem. Alia igitur Miracula fecit Deus, percutiens Aegyptios, sed de eo fine ut Mosi Israëlitae crederent. Similiter si Miracula facta à Deo per Mosem, Prophetasque, usque ad Captivitatem; atque ea, quae facta sunt à Servatore nostro, & Apostolis ejus, consideraverimus, inveniemus facta esse eo fine omnia, ut fidem facerent, vel confirmarent, non advenisse eos sua ipsorum causa, sed à Deo missos fuisse. Nec tamen Miraculorum scopus erat universim in omnibus fidem facere, sed in Electis tantum, nempe iis, qui salvandi erant. Plagarum enim Aegypti finis non erat conversio Pharaohnis, cuius cor obduraturum se esse praedixerat Deus, ne populum abire sineret; & Pharaoh cum eos dimisit, non Miraculis, sed Plagis motus id fecit. Item de Servatore nostro (Matth. 13. 58) scriptum est, non multa Miracula operatum illum esse in patria sua, propter eorum incredulitatem; & (Marc. 6. 5.) scribitur, non poterat ibi virtutem ullam facere, nisi paucos infirmos impositis manibus curavit, & mirabatur propter incredulitatem eorum. Absit, ut putemus Potentia caruisse; aut finem Miraculorum alium fuisse, quam convertere incredulos. Nam quae fecerunt Miracula Moses & Prophetae, & ipse Christus, & Apostoli ejus, homines ad Ecclesiam aggregandi causa omnia fecerunt. Quid ergo dicendum est, nisi quod Servator noster missus à Patre, Potentia à Patre data aliter uti non potuit, quam ad conversionem eorum tantum quos Pater ejus non reprobaverat. Quod locum hunc S. Marci exponentes quidam poni dicunt, non poterat, pro non voluit, non necessariò id faciunt, & sine exemplo linguæ Graecæ. Ab his, quae jam dicta sunt de natura Miraculi, definiri potest, Miraculum esse opus Dei (preter operationem naturae in Creatione ordinatam) co fine factum, ut cognoscerent Electi Nuncium à Deo extraordinarium ad eos salutis eorum causa missum esse.

Ab hac autem definitione inferimus, primò, Miraculum non esse effectum Virtutis alicujus in ipso Propheta, ad cujus verbum factum est, sed opus Dei immediatum.

Secundò, neque Diabolum, neque Angelum, neque Spiritum creatum quaecumque Miraculum facere posse. Nam neque si virtute Naturalis alicujus Scientiae id faciunt, neque si Incantatione, aut Excantatione, id est Virtute Verborum Miraculum dicendum est. Si propria Potentia id facere posse: Incantor, Potentia aliqua esset, quae à Deo non dependeret; quod omnes negant. Sin Potentia à Deo data extraordinaria faciat, Miraculum eorum non est, sed Dei factum immediatum.

Sunt Scripturae Sacrae loca aliqua, quae Miraculorum operationem attribuere videntur Incantationibus, & Artibus Magicis; ut ubi legimus quod postquam Moses Virgam suam projiciendo in terram convertisset in Serpentem, Magi Aegyptii simile fecerunt Incantationibus suis. Et quod postquam Moses aquas Aegyptiorum convertisset in Sanguinem, idem fecerunt Magi Incantationibus suis; & postquam Moses per Potentiam Dei in terras Aegyptiorum induxisset ranas, simile fecerunt Magi; Nonne Miracula efficaciam habere à sono verborum, & ab his locis satis probari existimabimus? Attamen nullus Scripturae locus docet, quid sit Incantatio. Itaque si Incantatio non sit (ut multi esse putant) effectio Mirabilium per Verba & Sonos, sed Impostura, & modis naturalibus facta illusio, adeoque procul ab operatione supernaturali, ut Impostores ipsi scientia nulla causarum naturalium, ut ea faciant nec alia re indigeant, quam ignorantia, stupore, & superstitione communi generis humani; loca illa, quae opinioni de Magica & Incantationibus favere videri possunt; alium sensum habere debent, quam primo intuitu habere videantur.

Satis enim manifestum est Verba effectum, nisi in eos qui intelligunt, habere nullum. Neque effectum in ipsos intelligentes ullum, praeter declarationem quid cogitant illi qui loquuntur. Itaque quando Virga videtur Serpens, aut Aqua sanguis, aut aliud Miraculum factum videtur per Incantationem; nisi fiat ad populi Dei aedificationem, neque Virga neque Aqua, neque aliud Incantatur praeter Spectatorem, totumque Miraculum Incantatoris in eo consistit ut Impostor hominem deceperit; quod Miraculum non est.

Tanta enim est humani generis ignorantia, & ad errandum proclivitas, sed maxima eorum qui causarum naturalium, & consiliorum humanorum imperiti sunt, ut infinito numero fallaciarum obnoxii perpetud vivant. Sed Thaumaturgorum genera persequi longum est; hi tamen quicquid fecerunt, sua singuli agilitate fecerunt. Sed si Imposturas eorum consideremus, qui foederati faciunt, nihil factu impossibile videbitur, quod possibile est credi. Homines enim improbi si duo tantum conspirarent, unus ut simularet se claudum esse, alter ut Incantatione illum sanet, multos deciperent: sed si conspirent multi, ut unus simularet se claudum esse, alter ut eum sanet, & reliqui omnes, ut testimonium dicant, decipient multo plures.

In tali generis humani proclivitate, fidem Miraculis temere adhibendi, cautela melior esse non potest, quam quae à Deo per Mosem (ut ante dictum est) docetur in Cap. 18. Deuteronomii initio, & fine; nempe, ne pro Prophetis habeamus illos, qui Religionem aliam docent, quàm quæ ab eo, qui personam Dei in Civitate gerit, Legibus permittitur; neque etiam illos, si novum aliquem articulam obtrudere conentur, pro Prophetis habeamus, sine Miraculo indubitato. Itaque ut Mosis suo tempore, & Aaron Successoresque ejus temporibus suis; ita Summi Imperantes in populo Christiano, id est Ecclesiarum Summi rectores omnibus temporibus consulendi sunt, quas doctrinas doceri permiserunt, antequam Miraculis aut Prophetis ignotis fidem habeamus. Etiam Miracula, quæ prætenduntur doctrinis novis, debemus videre ipsi, & quantum postulamus executere, & examinare, & secundum Rationem publicam, id est secundum rationem ejus qui Summam habet in Civitate Potestatem, de veritate Miraculi judicare. Exempli gratiâ, si quis dicat, quod post certa verba ab ipso prolatâ super buccam Panis, non sit amplius Panis, sed Deus, vel Homo, etli oculis, ut antè, Panis videatur; causa nulla est, cur quis ita factum realiter esse putet, neque illum timeat, donec à Deo per illum, qui locum ejus in Civitate tenet, utrum realiter factum sit necne, inquisierit; & siquidem ille negat, tunc sequitur id, quod à Mose dictum est Deut. 18. 22. temere loquuntur est, non timebis illum; Sin factum esse realiter dicat, acquiescendum est. Item in Miraculis quæ non vidimus facta, sed sana tantum audivimus, consulenda est Ecclesia Civitatis, id est is, qui Summam in ea habet Potestatem, quousque sanae Authoribus credendum sit. Atque hæc illis præcipue dico, qui vivunt in Civitatibus Christianis. Hodie enim ne unum quidem hominem cognosco, qui per Incantationem, vel ad vocem, aut ad Orationem hominis, opus ita mirabile factum vidit, ut homini mediocriter cauto videri possit supernaturale. Quæstio ergo hodie non est, utrum Miraculum, quod vidi mus, vel legimus, vel sana audivimus realiter factum sit; sed utrum Miracula quæ legimus, aut sana accipimus, non sint linguae aut calami solius opera. In qua quæstione, non Rationis vel Conscientiae privatæ Iudicium est, sed Rationis (ut dixi) publicæ, id est Rationis illius Hominis vel Coetus, quem in omni quæstione Iudicem antè constitueramus. Privato autem homini (quia cogitatio omnis libera est) credere vel non credere quæ pro Miraculis approbata sunt, liberum semper est, atque de illis judicare intra pectus suum, prout narrantibus bonum inde proventurum vel non proventurum est, licitum est. Verum quando ad fidei Confessionem ventum erit, Privato Iudicio amplius locus nullus est; sed adeundus est is, qui Summam sub Deo in Ecclesia habet Potestatem. Quis autem ille est, suo loco infra considerabitur. Nam Præstigiori, aut Ventriloquo Artifici,

208 De Civitate Christiana. Cap. 38.

Fictori callido, & narratori Mirabilium impudenti, Perjuro strenuo, Simulatori sanctitatis Histrionico, vel (maximè) multis simul nebulonibus foederatis, quis non credat homo malarum artium imperitus?

C A P V T X X X V I I I.

De significatione quam habent in Scripturis Sacris Vocabula Vita aeterna, Infernum, Salvatio, Mundus venturus, & Redemptio.

Quoniam Societatis Civilis conservatio dependet à Iustitia; & Iustitia à Potestate Vitae & Necis, aliarumque Pœnarum leviorum (quam Potestatem habet is, qui Summam in Civitate Potestatem possidet) impossibile est eßet conservari Civitatem illam, in qua Persona alia sit, quæ Potestatem habeat majoris infligendi poenas quam est mors, vel majora præmia tribuendi, quam est vita. Cum ergo Vita aeterna præmium majus est quam Vita praesens, & Cruciatus aeterni poena gravior, quam mors naturalis; res diligentia multa digua est, illis, qui per obedientiam civilem, confusionem calamitatesque belli civilis vitare cupiunt, quid sit quod in Sacris Scripturis per Vitam aeternam, & Cruciatus aeternos intelligendum est perscrutari; & propter quæ crimina, & contra quos commissa, cruciandi in Aeternum sunt; & propter quæ facta Vita aeterna fruituri sunt.

Adamum ea conditione creatum esse legimus, ut nisi mandatum Dei violasset, potuisset in aeternum vixisse in Paradiso, ubi à Deo ab initio collocatus erat. In Paradiso enim erat Arbor Vitæ; cujus esus illi tamdiu permittus erat, quamdiu ab esu fructus Arboris Scientiae Boni & Mali se abstinuisset. Itaque quam primum ex fructu Arboris hujus vetito comedisset, Deus illum e Paradiso expulit, ne forte mittat manum suam, & sumat etiam de ligno Vitæ & comedat & vivat in aeternum. Constat ergo Adamum non creatum esse immortalem virtute naturæ suæ, sed per gratiam Dei adventitiam, nempe, virtute Arboris Vitæ, cujus comedendi dum copiam haberet, non potuit mori. Videtur ergo Adamus nisi peccasset victurus fuisse in terrestri Paradiso in aeternum; Mortalitatem autem in se & posteros suos intrasse per hoc peccatum ejus primum; Mortalitatem, inquam, tunc statim intrasse, non Mortem ipsam. Vixit enim longo post tempore, suamque vidit antequam moreretur posteritatem numerosam. Vbi autem dicitur, in quocunque die comederis ex eo, morte morieris. Intelligendum est, non de morte in illo die, sed de certitudine mortis, id est de Mortalitate. Quod autem non dicitur simpliciter moriiris, sed morte moriiris, ita intelligendum est (ut interpretatur Athanasius) quando morieris, non revivisces. Cum ergo Vita æterna per peccatum amissum esset, manifestum est, quod quicunque peccatum illud aboleret, Vitam illi æternam, quàm perdiderat, restiturus esset. Sed Iesus Christus peccatum illius, & omnium in ipsum credentium abolevit, & proinde omnibus credentibus Vitam illam æternam, quam perdidit Adamus recuperavit, nempe Vitam in Paradiso futuram. In quo sensu S. Pauli rectè stat comparatio Rom. 5. 18, 19. Igitur scit per unius delictum in omnes homines Condemnatio; sic & per unius Iustitiam in omnes homines Iustificatio vitae. 1 Cor. 15. 21, 22. Cum quidem per hominem mors, & per hominem resurrectio mortuorum. Et scit in Adam omnes moriantur, ita & in Christo omnes vivificabantur. Quod attinet ad locum in quo Vita illa æterna homines fruituri sunt, duo illi Scripturæ Textus significare videntur fore locum illum in Terra. Siquidem enim perdidit Adamus Paradisum, & Vitam illic æternam; Paradisum & Vitam illic æternam, credentibus in ipsum Christus recuperavit, nec aliam. Cui doctrinæ congruere videtur quod dicit Psalmista (Psal. 133. 3.) Dominus, qui fecit Cælos & Terram, benedicat tibi è Zion. Altoqui dixisset benedicat tibi è Cælo; item Iohannes Apoc. 2. 7. Illi, qui vincit dabo comedere ex fructu Arboris Vitæ, quæ est in medio Paradisi Dei, quæ Arbor, Adamo Arbor Vitæ erat, sed in Terra. Idem confirmari videtur à Iohanne Apoc. 21. 2. Et ego Iohannes vidi sanctam Civitatem Ierusal' em novam descendentem de Cælo, à Deo paratam sicut sponsam ornatam viro suo, & audivi vocem magnam de Throno dicentem; Ecce Tabernaculum Dei cum hominibus. Id est Ierusalem nova (in quo est Mons Zion) nempe locus Electorum descendit in Terram. Item Angeli duo in vestimentis albis dicunt (Actor. 1. 11.) Hic idem Iesus qui assumptus est in Cælum, ita veniet sicut vidisti ipsum ascendere. Quæ verba ita sonant ac si dixissent venturum esse ad populum Dei Patris sui regendum hic; non quasi illos in Cælo regendos, in Cælum sublatus esset; quod etiam Regni Dei sub Mose instituti restitutioni consentaneum est. Regnum autem illud erat Civitas Iudæorum in Terra. Porrò, id quod dicit Servator noster Matth. 22. 30. In resurrectione neque nubent neque nubentur; sed erunt sicut Angeli Dei in Cælo, descriptio est Vitæ æterne, similis ejus, quam perdidimus in Adamo, quatenus attinet ad Matrimonia. Nisi enim peccassent Adamus & Eva, vixissent in Paradiso terrestri ipsi sine prole in perpetuum. Nam si sicut homines nunc, ita immortales generarent.

nerarent, deesset non magno tempore locus hominibus, ubi pedes ponerent. Iudæi qui Christum interrogaverant, cujus Vxor futura esset foemina illa in resurrectione, de consequentiis Vitæ aeternæ non cogitaverant; itaque docet illos Christus generationem hominum non magis futuram esse in Resurrectione quam Angelorum. Comparatio hæc inter Vitam aeternam ab Adamo amisam, & à Christo morte sua restitutam, etiam in hoc congrua est, quod sicut Adamus, et si Vitam aeternam peccato suo perdidit, vixit tamen postea aliquamdiu; ita Christiani fideles Vitam aeternam morte Christi receperunt, & tamen moriuntur morte naturali, & mortui aliquamdiu manent, nimium usque ad Resurrectionem. Sicut enim Mors computata est in Adamo, non à Condemnatione, sed ab ipsa Morte; ita etiam Electorum Vita ab Absolutione sive remissione peccatorum, non à Resurrectione computatur.

Quod locus, in quo in æternum post Resurrectionem habitaturi sunt Electi, sit Cœlum, id est partes illæ quæ à Terra remotissimæ sunt, ut ubi sunt Stellæ, aut adhuc altius in Cœlo quod vocatur (non in Scriptura Sacra) Empyreum, non confirmatur ab ullo, quod sciam textu Scripturæ Sacrae. Regnum quidem Dei Cœlum inhabitantis, Regnum cœleste propriè dicitur, Cives autem Regni illius in Terra degebant, regebanturque à Dei Vice gerentibus, nempe Mose, Eleazar, cæteriique summis Iudæorum Sacerdotibus, usque ad tempora Samuelis. Postquam etiam Servator noster per prædicationem Ministrorum suorum Iudæos ad obedientiam Dei revocaverit, & vocaverit Gentes, Regnum erit Cœleste novum, sine ulla necessitate in Scripturis apparente, ascensurum esse hominem ad felicitatem suam altius, quam ad scamnum pedum Regis sui cœlestis. In contrarium, scriptum invenimus (Iohan. 3. 13.) Quod nemo in Cœlum ascendit præter eum, qui à Cœlo descendit, nempe Filium hominis, qui est in Cœlo. Item (Actor. 2. 24.) ad probandam Christi ascensionem, utens verbis Psalmistæ (Psal. 16. 10.) Non relinques animam meam in inferno, nec dabis sanctum tuum videre corruptionem, dicit Petrus, non ea de Davide sed de Christo dita esse; probans ex eo, quod David non ascendit in Cœlum. Sed huic loco respondere aliquis poterit, quod et si corpora eorum non ascensura erant in Cœlum ante diem Iudicii ultimi; animæ tamen eorum ascenderunt simul atque ex corporibus eorum excederant; quod confirmari videtur ex verbis Servatoris nostri Luc. 20. 37, 38, qui probans Resurrectionem ex verbis Mosis, sic dicit, Mortuos resurrecturos esse, etiam ostendit Moses, qui ad rubrum Dominum invocans, appellat Deum Abrahami, Deum Isaaci, & Deum Iacobi. Non est enim Deus mortuorum, sed viventium. Sed si verba illa intelligenda sunt de Immortalitate animae, non id probant, quod probatum voluit Christus, nempe, Resurrectionem Corporis, quae est Immortalitas Hominis. Dicit ergo Servator noster; Patriarchas illos Immortales quidem esse, at non per proprietatem aliquam humanae Essentiae consequentem, sed per voluntatem Dei, qui ex mera gratia Electos donavit Via eterna. Quod autem Patriarchae illi, aliique multi fideles homines tunc mortui essent, vivere tamen eos dixit Christus. Causa erat, quod nomina eorum scripta erant in Libro Vitae; & propterea addidit verba haec, ut in textu videre est, quod viverent Deo. Quid autem est, propter quod animae Iustorum in Coelum irent ante corpora, cum mercedem operum suorum recepturi non sint homines ante Iudicium, ut manifestum est ex Luc. 14. 14. Cum facis convivium, voca pauperes, debiles, claudos, & caecos, & beatus eris, quia non habent retribuere tibi, retribuuntur enim tibi in Resurrectione Iustorum. Itaque ante Resurrectionem, nil habet in coelo quod faciat anima et si per se existeret. Verbum hoc Anima Immortalis in Scriptura Sacra nusquam, Vita eterna passim invenitur. Caput Iobi decimum quartum (ubi non aliquis amicorum suorum loquitur, sed ipse) totum quaeerimonia est de mortalitate hominum, sine tamen negatione Immortalitatis post Resurrectionem. Lignum habet spem. Si praecisum fuerit, rursus virescit, & rami ejus pullulant. Si senuerit in terra radix ejus, & in pulvere emortuus fuerit truncus illius, ad odorem aquae germinabit, & faciet comam, quasi cum primum plantatum est: homo vero, cum mortuus fuerit, & nudatus atque consumptus, ubi quae so est? Et paulo post, Homo cum dormierit, non resurget donec atturretur coelum. Sed quando erit quod coelum atturretur; respondet S. Petrus, futurum esse in Resurrectione. Dicit enim 2 Epist. 3. 7. Coeli autem qui nunc sunt, & Terra eodem verbo repositi sunt igni, reservati in diem Iudicii, & perditionis hominum impiorum, & ver. 12. Adveniet autem dies Domini, ut sur, in quo Coeli magno impetu transient, elementa vero calore solventur, terra autem, & quae in ipsa sunt opera, exurentur, novos vero coelos & novam terram, & promissa ipsius expectamus, in quibus Iustitia habitat. Vbi ergo dicit Iob hominem non amplius surrecturum, idem est, ac si dixisset vitam immortalem in Resurrectione incipere, & pro causa habere, non naturam humanam sed Promissionem.

Postremò, cum Capite 35. ostensum sit Regnum Dei Civitatem esse propriè dictam (quae Civitas erat in Terra) in qua Virtute pacti tum Veteris tum Novi Summam habet Potestatem Deus; & eam per

Vicegerentem regit; etiam quando Servator noster adveniet in Gloria & Majestate regnaturus, Regnum ejus erit in Terra.

Sicut Regnum Dei, & Vita aeterna; ita etiam Hostes Dei post Iudicium ultimum, & cruciatus eorum, locum in Scripturis videntur habituri in Terra. Loci, ubi homines qui sepulti vel absorpti à Terra erant, mansuri sunt usque ad resurrectionem, Nomen vocatur plerumque in Scripturis Infernus, & Inferi, Graecis ἀδης, id est locus ubi nihil videri potest, continentque tam Sepulchrum, quam locum alium omnem inferiorem. Sed reproborum post Resurrectionem locus quis sit, ex situ ejus, non definitur, neque in veteri neque in novo Testamento. Indicatur tantum per nomina hominum qui in eo loco esse supponuntur, extraordinaria, & quasi miraculosa morte à Deo deleti. Exempli causa, dicuntur in Inferno, in Tartaro esse, propter Corah, Dathan, & Abiram vivos à terra absorptos, non enim voluer Scriptores Sacri, ut crederemus Globum Telluris (qui non modo finitus est, sed etiam coeli Stellarum fixarum altitudini comparatus, insensibilis magnitudinis) puteum habere in se infinitae profunditatis, qualem finixerunt nomine Tartari, Poëtæ; sed ut eos ibi esse crederemus, ubi erant illi qui à Terra absorpti esse dicuntur. Rursus, quia homines illi, qui tempore Noæ vixerunt, paulò ante diluvium, in Scripturis Gigantes dicit (à Graecis fortasse Heroes, genti, ut dicunt Poëtæ, ex copulatione Deorum & Hominum) in diluvio generali deleti erant; locus reproborum à Iudæis significatur per locum Gigantum, ut Prov. 21. 16. Vir qui erraverit à via doctrinae, in coem Gigantum commorabitur. Et Iob. 26. 5. Ecce Gigantes gremium sub aquis, & qui habitant cum eis. Locus Reproborum hic sub aquis esse significatur. Et Isaiah 14. 9. Infernus conturbatus est in occursum adventus tui suscitavit tibi Gigantes. Dictum hoc ab Isaiah est contra Regem Babylonis, locum Reproborum rursus innuens sub aquis esse.

Tertio, quia Vrbes Sodoma. & Gomorra propter impietatem incolarum Igne & Sulphure è cælo consumptae erant, & regio vicina in lacum bituminis foententis conversa; locus Reproborum sœpe in Scripturis Sacris significatur per Ignem & Lacum ignis, ut Apoc. 21. 8. Timidis autem & incredulis, & execratis, & homicidis, & fornicatoribus, & veneficis, & idololatris, & omnibus mendacibus, pars illorum erit in stagno ardenti igne & sulphure; quod est mors secunda. Manifestum ergo videtur locum Reproborum non esse certum aliquem locum in quo torquentur Impii, sed nomen cujuscunque perditionis appellativum.

Etiam Cap. 20. vers. 14. Ipse infernus & mors missi sunt in stagnum ignis. Hac est mors secunda. Adeo ut sensisse videtur Evangelista impios omnes Iudicio ultimo damnatos, & in lacu ignis denuo moriuros esse, & propterea mortem hanc secundam appellavisse.

Quartò, à plaga Ægyptiaca, Tenebrarum (Exod. 10. 23.) de quibus Tenebris dicitur, Nemo vidit fraterum suum tribus diebus, nec movit se de loco in quo erat; ubiunque autem habitabant Filii Israel lux erat, locus Reproborum à Iudæis appellabatur Tenebrae exteriores, ὀνότης ἐξωτερικόν.

Postremò, quoniam locus, quidam erat prope Jerusalem qui appellabatur Vallis filiorum Hinnon, in cujus parte, dicta Tophet, sacrificaverant Iraëlitaæ Idolo Molech; ubi etiam Deus hostes eorum perdiderat, & ubi Iosias Sacerdotes Molech super ipsorum Altaria combusserat (ut legitut 2 Reg. 23.) locus ille à Iudæis pro loco ubi cruciandi erant Dei hostes appellatus est Gehenna; & proptèr ignes illic perpetuè ardentes (nimirum tollendi causa fetorem perpetuum rerum putridarum istuc projectarum) Ignis perpetuus.

Quoniam autem nemo hodie est, qui ita Scripturas interpretatur, quasi Reprobi in æternum cruciandi essent in Valle Hinnon; aut quasi sub aquas, aut in Tartaro detrudendi; aut quasi moturi se non essent præ Tenebris; sequitur (ut puto) necessario, quæ dicuntur in Scripturis de loco Reproborum, dicta esse metaphorice; ac proinde sensum verborum circa locum illum & cruciatus illos propriorem quaerendum esse.

Quod attinet ad Tortores, naturam & proprietates eorum propriè traditas habemus, in nominibus Satan, Diabolus, Abaddon. Quae Nomina Satan, Diabolus, Abaddon personam individuam nullam (ut Nomina solent Propria) designant; sed officium, vel qualitatem aliquam; & proptèra sunt Appellativa. Sumpta autem pro Propriis imperitos fallunt, faciuntque ut Spectra & Dæmonas totidem esse putent, quales adorabant Gentes. Quoniam autem verba illa significant Hostim, Accusatorem, & Exterminatorem; intelligenda sunt, de Hoste Ecclesiæ Dei. Si ergo Regnum Dei post Resurrectionem futurum sit in Terra, etiam Hostes & Regnum eorum in Terra esse debent. Quando enim Regnum Dei in Israëlitis erat. Regna Gentium vicina, pro Regnis Satane habebantur.

Cruciatus inferni significantur interdum per fléatum & stridorem dentium, ut Matth. 8. 12. Interdum per vermen Conscientiae, ut Isa. 66. 24. Marc. 9. 44, 46, 48. Interdum per ignem inextinguibilem. Interdum per opprobrium, ut Dan. 12. 2. Quæ loca omnia dolorem significant

metaphoricè, ab eo oriundum, quod felicitatem illam æternam ab aliis acquisitam esse vident, quam ipsi per incredulitatem & contumaciam suam perdidierunt. Cum autem felicitati, aliorum non invideatur, nisi ab illis qui dolores & calamitates patiuntur; consequens est, ut poenas luant corporales; inter quas numeranda etiam est Mors secunda. Quanquam enim Scriptura Sacra Resurrectionem affirmet, quod tamen Reprobis Vita æterna promissa sit, nusquam legimus. S. Paulus (1 Cor. 15, 42, 43.) quaestionem tractans, quibus corporibus resurgendum sit, Corpus (inquit) seminatur in corruptione, surget in incorruptione. Seminatur in ignobilitate, surget in gloria. Seminatur in infirmitate, surget in virtute. Seminatur corpus animale, surget Corpus spiritualis. Gloria autem & Virtus, & Spiritualitas Corporibus Reproborum attribui non potest; neque Mors secunda illis qui semel tantum possunt. Scio Metaphoricè dici post mortem, vitam illam quam comitantur perpetuae calamitates & miseriae; sed Mors secunda dici non potest. Ignis paratus hominibus impiis, perpetuus esse potest, nimium poena illa, post Resurrectionem qualiscunque sit, & vocari inextinguibilis; atqui inde inferri non potest, quod illi qui in ignem illum conjicierunt, in eo æternum ardebunt aut cruciabantur, nec tamen consumuntur. Contrarium enim dicitur Apoc. 20, 13, 14. Et dedit mare mortuos qui in eo erant; & mors & infernus dedecerunt mortuos qui in ipsis erant. Et judicabantur unusquisque secundum opera eorum. Et Mors & Infernus conjeciti sunt in stagnum ignis. Et hæc est Mors secunda.

Vitæ autem æternæ gaudia comprehenduntur à Scriptoribus Sacris sub nomine Salutis sive Salvationis. Salvati autem Servari est, sive specialiter à Malis certis, sive universaliter à malis omnibus, nempe Indigentia, ægritudine & morte ipsa, à quibus omnibus, nisi peccasset Adamus, incolumis virtute arboris Vitæ, vixisset in æternum. Servari ergo ab his malis omnibus idem est ac servari à Peccato. Et in Scripturis Sacris eadem res est, Peccata remitti, & à morte & miseriis servari, ut constat ex verbis Servatoris nostri Matth. 9, 2. Confide fili, remittuntur peccata tua. Et vers. 5. Virum est facilius dicere, dimittuntur tibi peccata tua, an dicere; Surge & ambula. Etiam Rationis naturalis est, cum Mors & Miseria, punitio fuerit peccatorum, ut remissio peccatorum abolitio esset mortis & miseriarum, & proinde Salvati, & peccata sibi remitti eadem res sit; & ab hac remissione peccatorum per mortem Christi est, quod Christum appellemus Servatorem nostrum.

De Salvationibus specialibus, quales sunt intelligendæ, 1 Sam.

14, ubi Deus salvasse dicitur Israelitas ab hostibus suis Philistaeis, & 2 Sam. 22, 4, Dominus petra mea & robur meum, & Salvator meus. Et 2 Reg. 13, 5, & dedit Dominus Salvatorem Israelit, & liberatus est de manu Regis Syriæ; & de similibus, ut loquar non est opus. Nam loca hæc, neque habent difficultatem, neque spectant ad institutum nostrum.

Sed de loco Salvationis universalis fidelium hominum, in Regno Coelesti, difficultas magna est; cum enim Regnum Coeleste, Civitas sit, ab hominibus securitatis causa contra hostes, instituta videitur Salvatio contra hostes debere esse in Terra. Per Salvationem enim innuitur Regnum illius Regis coelestis per Victoriæ, non incolumitas per fugam. Ubi ergo salutem illam expectamus, expectamus Triumphum; & ante Triumphum, Victoriæ; & ante Victoriæ, Prælium; quæ non facile supponi possunt futura esse in Cælo. Videamus autem, de hac re quid dicant Scripturæ Sacrae Isaias 33, vers. 20, 21, 22, 23, 24: Respice Zion Civitatem solennitatis nostræ: oculi tui videbunt Jerusalem habitacionem opulentam, tabernaculum quod nequaquam transferri poterit: nec auferentur clavi ejus in sempiternum, & omnes funiculi ejus non rumpentur: quia solummodo ibi magnificus est Dominus noster: locus fluviorum rivi latissimi, & patentes: non transibit per eum navis remigium, neque trieris magna transgredietur eum. Dominus enim Index noster, Dominus Legifer noster, Dominus Rex noster: ipse salvabit nos. Laxati sunt funiculi tui, sed non prævalebunt, sic evit malus tuus, ut dilatare signum non queas. Tunc dividentur spolia pradarum multarum: clandi diripient rapinam. Nec dicet vicinus, Elangui. Populus qui habitat in ea, auferetur ab eo iniquitas.

Quibus verbis designatur primo, locus Salutis, Jerusalem habitatio opulenta; secundò, duratio ejus, Tabernaculum, quod nequaquam transferri poterit; tertio, Salvator quis sit, Dominus Index noster, Legifer noster, Rex noster; quartò, ipsa Salvatio qualis est, locus fluviorum, rivi latissimi; quintò, conditio eorum qui salvabuntur, non dicet vicinus, Elangui; sextò, conditio hostium, Laxati sunt funiculi, sed non prævalebunt &c. postremò, continentur hæc omnia Civium prospera, nomine Remissionis peccatorum, populo dimittetur iniquitas ejus. Quibus verbis perspicuum videtur esse. Salvationem in Terra tunc futuram esse quando regnabit Deus (in adventu Christi) in Jerusalem; & à Jerusalem procedere debere Salutem Gentium: id quod apertius etiam declaratur ab eodem Prophetæ, cap. 66, 20, 21. Et adducunt omnes fratres vestros de cunctis gentibus, donum Domino, in equis, & in quadrigis, & in lexicis, & in mulis, & in carrucis, ad montem sanctum meum Ierusalem, dicit Dominus, quemodo si inferant filii Israelis, munus in vae mundo in dominum Domini. Et assumam ex eis in Sacerdotes, & Levitas, dicit Dominus. Intelligi hinc potest Civitatis Coelestis artem, unde Salus gentibus dirivanda sit, futuram esse, in Terra, urbem Ierusalem. Idem etiam confirmari videtur à Servatore nostro, in colloquio cum muliere Samaritana, circa locum divini cultus futuri Ioh. 4, 22, ubi mulieri dicit Christus Salvationem esse ex Iudaeis, id est Salvatorem non à Samaria futurum esse, sed à Iudae. Cui Respondens dicit Múlier, scimus venturum esse Messiam. Quod ergo dicit Christus Salvationem esse ex Iudaeis, idem est, quod dicit Paulus Rom. 1, 16, 17. Non enim erubescio Evangelium, Virtus enim Dei est in salutem omni credenti, Iudaeo primum, & Graco. Injustitia enim in eo revelatur ex fide in fidem, id est ex fide Iudaei in fidem Graeci. Eodem sensu Prophetia Iocel describens diem Iudicii, (cap. 2. 30, 31.) Dabo prodigia in coelo & in terra, sanguinem, & ignem, & vaporem fumi. Sol convertetur in tenebras, & Luna in sanguinem, antequam veniam dies magnus & horribilis, & erit ut omnis qui invocaverit nomen Domini, salvus erit, quia in monte Zion & in Ierusalem erit Salvatio, scit dixit Dominus. Et Obad. vers. 17. In monte Sion erit Salvatio, & erit sanctus, & possidebit domus Iacob eos qui se possederant; quas possessiones versibus sequentibus nominat, necne montem Esau, terram Philistaeorum, agros Ephraim, & Samaria, & Gilead, & Vrbes ad Meridiem, concluditque his verbis, Et Domino erit regnum.

Quid autem, Regnum Dei eo tempore, nonne erat Domino? Non erat tunc Domino Regnum illud, quod per Pactum habuit initium in monte Sinai. Quando ergo erit Domino, Regnum illud per Pactum? Domino tunc erit Regnum illud, quando veniet Servator noster cum Majestate & Gloria, ad judicandum vivos & mortuos. Quod autem attinet ad Regnum aliquod in Cælo Empiræo, aliave regione Ætheræa, nihil reperitur in Scripturis Sacris. Regnum tamen Coeleste erit propter Thronum in Cælo Regis Coelestis. Ex his quae dicta sunt de Regno Dei, & Salvatione, facile intelligitur quid sit Mundus venturus. Invenitur in Sacris Scripturis mentio facta trium Mundorum, nimirum, Mundi Veteris, Mundi Presentis, & Mundi Venturi. De primo loquitur S. Petrus (2 Petr. 2, 5.) Si originali Mundo non pepercit Deus, sed octavum Noem justitia praecomen custodivit, diluvium Mundo impiorum inducens &c. Mundus ergo Vetus ab Adamo computatur usque ad diluvium. De Mundo Praesente loquitur Christus (Ioh. 18, 36.) Regnum meum non est ex hoc Mundo. Venit enim Christus ad Pactum Vetus renovandum; ad regnandum autem

veniet in die Iudicii. De Mundo venturo loquitur S. Petrus (2 Pet. 3, 13.) Novos vero Caelos & novam Terram & promissa ipsius expectamus. Atque hic est Mundus ille, in quo Christus è Cælo in nubibus descendens in potentia & gloria magna, Angelos suos mittens congregabit Electos suos, à quatuor ventis, & ab extremis Terræ, & regnabit super eos in æternum.

Salvatio peccatoris supponit Redemptionem præcedentem; nam qui semel peccati reus est, poenas debet, quas ipse vel alius pro ipso solvere obligatur, pro pretio Redemptionis; quod pretium tantum est, quantum is qui Iesus est postulabit. Læsus autem Deus est; pretium ergo Redemptionis est quicquid Dco imponere visum erit. Damnum quod alii sit tolli potest per Restitutionem, vel compensationem, quarum neutra tollit peccatum. Ignosci tamen peccatori à læso aut gratis, aut poena quantulacunque, peccatum ejus redimi, potest. Id autem quod Deus plerumque à peccatore (sub vetere Testamento) pro peccati Redemptione exigere solitus est, Sacrificium erat vel Oblatio. Peccatori enim ignoscere is qui injuriam passus est, quamquam illum punire minatus erat, jure potest; cum etiam apud homines eti Promissio Boni Promissorem obliget; minæ tamen, id est Promissio Mali, neminem obligat; Multo minus obligabunt Deum, cujus misericordia est infinita. Servator ergo noster, ut nos redumeret, non ita pro peccatis hominum patri suo satisfecit, ut punitio peccatorum propter eam rem injusta esset; sed Sacrificium tantum erat mors ejus, quam placuit Deo acceptare pro peccatis poenitentium, & in Redemptorem suum credentium. Et propterea Redemptionis in Scripturis Sacris, & Sacrificium, & Oblatio, & Pretium sæpenumero idem significant.

C A P V T XXXIX.

De significazione quam habet in Scripturis Sacris Vocabulum Ecclesia.

Ecclesia in Scripturis Sacris variè accipitur. Interdum pro Domo Dei, id est pro Templo in quo populus Dei publicè congregari consuevit ad cultum Divinum; ut 1 Cor. 14, 34. Mulieres in Ecclesiae raseant. In hoc sensu à Paribus Græcis dicitur Ecclesia Κυκλανή, id est Domus Domini. Frequentissime autem sumitur, juxta ἐπιμεν. Græca enim vox est, significatque Coetum hominum evocatorum, Levit.

nempe Cives congregatos, & evocatos ad concionem publicam, à Magistratu, secundum Leges; atque hæc Ecclesia erat legitima. Etiam Cives per tumultum & seditionem in unum locum multi convenientes, vocantur interdum Ecclesia, sed Ecclesia confusa, ut Act. 19, 29. Manifestum autem hinc est, Ecclesiam nullam legitimam esse posse, quæ Authoritate illius non sit convocata, qui Summam habet in Civitate Potestatem. Sumitur etiam interdum pro hominibus, qui in Coetum jure intrare possunt, etiam si non sint actu congregati, ut Act. 8, 3. Ubi dicitur Saulus autem devastabat Ecclesiam. Interdum etiam pro solis Electis ut Eph. 5, 27. Vt exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam aut rugam. Id quod intelligi non potest nisi de Ecclesia Triumphante. Cæteris significacionibus omissis, loquemur hoc loco de Ecclesia in sensu proprio, nempe quatenus legitima est, habetque authoritatem legitimam, sicut sumitur Matth. 18, 17, ubi dicitur Dic Ecclesia; si autem Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut Ethnicus, & Publicanus. In hoc enim sensu est, quod Ecclesia est Persona, quod velle, pronuntiare, imperare, audiri, Leges ferre, aut quicquam agere potest. Nam quod in congregatione hominum Authoritatem non habentium factum est, singulorum quidem factum est, si consenserunt, non autem Congregationis, totius, ut corporis unius, neque illorum, qui non consenserunt. Ecclesiam itaque Christianam sic definio, Ecclesia Christiana est Coetus hominum Religionem Christianam proficentium, unitorum in persona una summam habente Potestatem; cujus jussu converire debent, & cujus injussu convenire non debent. Quoniam autem in omni Civitate conventiones illæ, quæ sine Authoritate habentur Imperantis summi, illegitima sunt; etiam Ecclesia illa, quæ habetur in illa Civitate, quæ conventiones tales Lege vetuit, illegitima est.

Manifestum etiam hinc est nullam in terra esse Ecclesiam universalem quam audire obligantur Christiani universi; cum nulla sit in terra Civitas aliarum Civitatum omnium Domina. In Civitatibus singulis, Christiani Legibus Civitatis suæ obediere obligantur: & per consequens, Legibus Civitatis aliae teneri non debent. Ecclesia ergo cui Potestas est Iudicandi, Absolvendi, Condemnandi, aut actionem quamcunque Agendi, eadem res est cum Civitate: & Civitas ideo quidem est, quia Cives sunt Homines: Ecclesia autem, quia Cives sunt Christiani. Quare regimen Timpore, & Spirituale, verba inania sunt introducta eo fine, ut propter duos Status apparentes minus cognoscerent homines, utri eorum obedientiam praestarent. In Cælo quidem corpora hominum post Resurrectionem æterna & Spiritualia erunt: sed in vita praesente, homines & caduci, & crassii sunt, necque patiuntur Statum neque Religionem ullam, praeter eam quam statuit Potestas Temporalis: neque Doctrina ulla à Cive doceri jure potest, quam Civitas Temporalis doceri prohibet. Unus denique Rector tum Spiritualis, tum Temporalis esse debet, aut utraque simul Potestas interbit, nimium per contentiones inter Ecclesiam & Civitatem, inter Spiritualistas & Temporalistas, inter gladium Iustitiae & Scutum Fidei: & (quod majus est) in uniuscujusque Christiani pectore, inter Christianum, & Hominem. Doctores quidem Ecclesiae, Pastores vocantur: sed ita etiam vocantur Reges: sed nisi Pastor unus alii subordinatus sit, ita ut unus sit Pastor Summus, Doctrinae docebuntur inter se contrariae: quarum utraque esse potest, sed altera necessariò falsa est. Quis autem Summus ille Pastor sit juxta Leges Naturae, ostensum est superius, nempe, illum cui Summa est Potestas in Civitate: quis autem sit juxta Scripturas Sacras, videbimus in Capitibus sequentibus.

C A P V T XL.

De Iure Regni Dei in Abrahamo, Mose, Summis Sacerdotibus, & Regibus Iudae.

Pater Fidelium, & per Pactum primus in Regno Dei erat Abrahamus. Cum illo primo Pactum initium fuit: per quod Pactum seipsum & semen suum post se obediere mandatis Dei obligavit, non solum naturalibus, sed etiam illis mandatis, quae Deus supernaturaliter manifesta faceret, per Somnia & Visiones. Legibus enim Naturalibus, ante tenebatur: ut de illis pacisci opus non esset. Pactus ergo est cum Deo Abrahamus, pro mandato divino habere, quicquid in Dei nomine, per Somnium, vel Visionem illi imperaretur, & idem familiae suae præcipere, & facere ut observarent. In Pacto hoc tria veniunt consideranda, maximi momenti in populi Dei gubernatione. Primum, quod in Pacti hujus institutione, solum alloquutus est Deus Abrahamum: neque omnino cum familia quicquam Pactus est, neque adhuc cum semine, nisi quatenus voluntates eorum intelligantur in voluntate Abrahami comprehensae esse: habuit enim jus Abrahamus familiam suam cogendi, ut quae pro illis promiserat, illi præstarent: juxta id quod legitur Gen. 18, 18, 19, ubi dicit Deus de Abrahamo: Benedicenda sunt in illo omnes nationes terrae. Scio enim quod præcepturus Civitate Christiana.

cepturus sit filiis suis, & domni sue post se, ut custodiant viam Domini, & faciant Iudicium & Iustitiam. Manifestum hinc est, illos quibus Deus immediatè loquutus non est, accipere pro Legibus Dei eas debere, quas dictaverit is, qui Summam in eos habet Potestatem; sicut & Familia & semen Abrahami, eas acceptit ab Abrahamo Patre & Domino suo. In omni ergo Civitate, qui Revelationem supernaturalem non habent in contrarium, Legibus ejus, qui Summam habet in Civitate Potestatem, in omnibus actionibus externis circa Religionem obedire obligantur. In externis (inquam) actionibus; quia cogitationes & fides hominum interna, ab humanis rectoribus cognosci non possunt; neque voluntariae sunt; neque Legum sed potentiæ tantum divinæ effectus sunt; & proinde sub obligatione cadere non possunt.

Atque hinc oritur notandum Secundum, Abrahamo licitum suisse; si subditorum suorum aliquis Visionem vel Spiritum vel Revelationem Divinam contumaciae sue, vel novis Doctrinis quas Abrahamus vetuerat prætenderet, hujusmodi homini iisque qui illi adhaerebant, poenas infligere; & per consequens Summis Imperantibus illos punire qui Legibus Civitatis opponunt Spiritum suum Privatum, etiam nunc licere. Habent enim in Civitate eandem Authoritatem nunc Summi Imperantes, quam tunc habuit in sua familia Abrahamus.

Deducitur inde tertio, quod sicut solus Abrahamus in Familia sua, ita is solus, qui Summam habet in Civitate Christiana potestatem, scire supponatur, quid sit, quod Deus loquutus est; id est solus Divini Verbi interpres existimandus est.

Idem Pactum renovatum erat cum Isaaco, & deinde cum Iacobo. Postremo, cum Mose & Israelitis ad montem Sinai, ubi facti sunt Israelitae in Regnum Dei peculiare, rexitque eos sub Deo (pro suo tempore) Mose, cui succedere debuerunt Summi Sacerdotes, nempe ut esset Regnum Sacerdotale in perpetuum.

Per hanc constitutionem, Regnum Israelitarum acquisitum est Deo peculiare. Quoniam autem Israelitis Imperandi, Mose jus ab Abrahamo nullum habuit, unde obligari potuit populus, ut illum pro Vicegerente Dei diutius haberent, quam colloquiis inter illum & Deum fidem haberent. Authoritas autem Mosis (etsi cum Deo pro illis Pactus esset) dependeret à sola, quam habebant de sanctitate ejus, & de realitate colloquiorum ejus cum Deo, & de veritate Miraculorum, quae operatus est, existimatione: Quae existimatio si mutari contingeret, causa nulla apparebat, propter quam, quicquam ab illo in nomine Dei proponeretur pro Lege Divina obedere obligarentur, Fundamentum obligationis populi Israelitici ad obediendum Moſi, aliud quærendum est. Non enim ut obedirent jussit Deus: nec enim illos alloquutus est, nisi mediante Moſe ipſo. Dicit autem Christus (Ioh. 5. 31.) Si testimoniorum dico de meipſo, testimonium meum non est verum. Authoritas ergo Moſis, licut Authoritas cæterorum Principum omnium, fundari debuit, in Consensu populi promittentis obedientiam. Atque ita erat. Populus enim (Exod. 20. 18.) Videbat vocem & lampades, & ſonitum buccinae, montemque fumantem, & perterriti ac pavore concufi, ſteterunt procul, dicentes Moſi, loquere tu nobis, & audiemus, non loquatur nobis Dominus, ne forte moriamur. Hæc sunt verba promittentium obedientiam, & quibus obligavérunt ſe imperata facere omnia, quæ à Deo ipſis imperaret Moſes.

Quanquam autem Regnum Pacto constitutum Sacerdotale ſeſſet, id est Regnum Aaroni haereditarium; ipſe tamen Constitutor ejus Moſes, ſummum Imperium pro ſuo tempore habuifle intelligendus est: quia Civitatis cujuscunque Constitutor dum eam constituit, Potestatem Summam, ut necessariam habere debet. Quod autem Moſes Potestatem illam retinuit, manifestum est ex Scripturis Sacris: nam illi, non Aaroni obediere populus promiserat. Præterea Exod. 24. 1, 2. Moſi dixit Deus; ascende ad Dominum tu & Aaron, Nadab, & Abiu, & septuaginta Senes ex Israel, & adorabitis procul. Solusque Moſes ascendet ad Dominum, & illi non appropinquabant, nec populus ascendet cum eo. Manifestum ergo est, Moſiem ſolum personam Dei gessisse, sine septuaginta illis Senibus: illumque ſolum eo tempore Summam habuifle, ſub Deo, Potestatem. Et (vers. 9.) ascenderuntque Moſes, & Aaron, Nadab, & Abiu, & septuaginta de Senioribus Israel, & viderunt Deum: Israel, & sub pedibus ejus quasi opus lapidis Saphirini, & quasi Coelum cum ſerenum est. Fæcum autem est hoc, postquam Moſes cum Deo loquutus est, & postquam populo verba Dei renuntiaverat. De populis rebus Deum consuluit ſolus Moſes; qui cum eo erant, honoris tantum causâ admissi sunt. Præterea quod Deus Moſiem alloquutus est passim legitur, Aaroni rariis. Etiam Religionis Ceremonias, quæ continentur Capp. 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, & per totum librum Leviticum, ſolus ordinavit Moſes. Vitulum, quem fecerat Aaron, in ignem conjecit Moſes. Postremò, in controversia de Authoritate Aaronis mota ab ejus & Marie contra Moſiem rebellione, Deus ipſe (Num. 12) jus imperandi adjudicavit Moſi. Etiam in quæſtione de Iure Imperii, inter Moſiem & Congregationem, quo tempore Corah, Dathan & Abiron, cum ducentis quinquaginta populi Principibus (Num. 16. 3) contra Moſiem & Aaronem conspiravérunt,

runt, dixeruntque, Sufficient nobis, quia omnis multitudine Sanctorum est, & in ipsis est. Dominus, cur elevamini super populum Domini, fecit Deus, ut terra Coram, Dathan, & Abirom, cum uxoribus & filiis vivos absorberet; ducentos autem & quinquaginta illos Proceres consumpsit igne. Neque ergo Aaron, neque Populus, neque ex Proceribus Aristocratia, Imperium Summum tunc habuere, sed solus Moses, idque non solum in rebus Civilibus, sed etiam in rebus Divinis. Notandum etiam est, quod illis, qui praesumereint, in Montem Sinai, in quo Deus cum Mose colloquutus est ascendere, poenam statuerat Deus mortem. Constatues (dicit Deus Exod. 19. 12.) terminos populo per circuitum, & dices ad eos, Cavete, ne ascendatis in montem, nec tangatis fines illius; omnis, qui tetigerit montem, morte meretur. Et rursus vers. 21, Descende, & contestare populum, ne forie velit transcendere terminos ad videndum Dominum, & percet ex eis plurima multitudine. Ex quibus verbis conclusi potest, illum, qui in Civitate Christiana locum habet Moses, solum esse Nuncium à Deo, & mandatorum ejus solum Interpretarem; neque in Interpretatione Scripturae Sacrae cuicquam licere terminos transcendere à summo Imperante constitutos. Scripturae enim Sacrae, in quibus hodie loquitur Deus, sunt instar Montis Sinai, in quibus termini sunt positi, nempe Leges eorum, qui Personam Dei in terra praesentant. Illas alpicere, & inde discere Deum timere, permittum est; sed interpretari, id est curiosè inquirere, & scrutari, quid illis, quos Deus Rectores nostros fecit, dixerit, & Iudices nosmetipsos facere, utrum nos ita regant, sicut illos jussit Deus, terminos politos à Deo transcendere est.

Dum vixit Moses, nullus erat in Castris Israelitarum Propheta, aut Spiritus Divini ostentator, nisi quos Moses approbaverat, & quibus Authoritatem dederat. Septuaginta tantum prophetasse tunc dicuntur, sed per Spiritum Moses; & quos Moses elegerat. Nam Num. 11, 16, dicit Deus ad Mosem, Congrega mihi septuaginta viros de Senibus Israelis, quos tu nosti, quod Senes populi sint, ac Magistri. His autem Spiritum dedit Deus Spiritui Moses contormem, ut constat ex vers. 25, Descenditque Dominus per nubem, & loquutus est ad eum, auferens de Spiritu, qui erat in Mose, & dans Septuaginta viris. Hujus loci ergo sensus est, Septuaginta illos viros Spiritum habuisse ipsius Moses, illique Prophetas suisse subordinatos; in Administratione Regni Dei. Colligo hinc in Civitate Christiana, prophetare, aut docere contra doctrinam à Summo Imperante stabilitam, Civi licere nemini.

Mortuo Aarone, Regnum (ut quod erat Sacerdotale) virtute Pacti, ad Eliazarum pervenit, filium Aaronis, Summum Sacerdotem. Atque illum Summam habere Potestatem declaravit Deus, eo tempore, quo Ioshaum Ducem fecit Exercituum. Dicit enim Dominus (Num. 27, 21.) Tolle Ioshaum filium Nun, virum, in quo est Spiritus Dei, & pone manum tuam super eum. Qui stabit coram Eliazaro Sacerdote & omni multitudine, & dabis ei praecipia cunctis videntibus, & partem gloriae tuae, ut audiat eum omnis Synogoga filiorum Israelis. Pro hoc si quid agendum erit, Eliazar Sacerdos consulet Dominum. Ad verbum ejus egredietur & ingredietur ipse, & omnes filii Israel cum eo, & cætera multitudine. Belli ergo & Pacis in Sacerdote Potestas Summa erat. Etiam Iudiciorum Summa Potestas penes eundem erat, illi enim Libri Legis commissa est custodia; Sacerdotes & Levitæ soli in rebus civilibus Iudices subordinati erant, constat ex Deut. 17, 8, 9, 10. Quod autem ad cultum Divinum attinet, quin à Summo Sacerdote ordinandus esset, nunquam dubitatum est. Potestas ergò Civilis & Ecclesiastica conjuncta hactenus fuit in una & eadem personâ, Summo Sacerdote.

Post mortem Ioshae usque ad Regnum Sauli, temporis intercedenti nota inditur passim in Libro Iudicum, quod illis diebus non erat Rex in Israel, addito quandoque quod Vnusquisque faciebat, quod retinuerat in omnibus suis. Quod dicitur, quod non erat Rex, idem est, ac si dictum esset, non erat in Israelitis Summa Potestas. Id quod, si pro exercitio Summae Potestatis accipiamus manifestum est. Nam post mortem Ioshae & Eliazari (Iud. 2. 10.) Surrexerunt alii qui non moverunt Dominum, & opera que fecerat cum Israel. Feceruntque filii Israel malum in conspectu Domini, & servierunt Baalim. Iudæorum enim, ut notat S. Paulus, singulare erat, expectare signum, id est miraculum; ut à Mose expectârunt, non solûm ante quam obedire voluerunt, sed etiam postquam obedire se obligâissent. Signa autem & Miracula, finem habent, Fidem facere, non Fidem servare. Nam Fidem servare obligantur homines Lege naturali. Verum, si Summae Potestatis non exercitium consideraverimus, sed Ius, mansit Summa Potestas etiam tunc in Summo Sacerdote. Quæcunque ergo obedientia Iudicibus illis (qui à Deo ad liberationem populi sui è manu hostium extraordinariè electi erant) præstâra fuerit, in argumentum trahi contrâ Summi Sacerdotis Summam Potestatem, non potest, neque in rebus Politicis, neque in Divinis. Neque enim Iudices illi, neque ipse Samuel aliam Potestatem habuit, quam extraordinariam; & temporariam; obeditumque illis erat à populo, non ex debito, sed ex reverentia, quam genuit in illis gratia Divina, in eorum prudentia; fortitudine,

titudine, vel fœlicitate, elucessens. Hactenus ergo Ius Civile & Ecclesiasticum extitère inseparabilia.

Indicibus succellere Reges, & sicut antè in sacerdotibus, ita nunc Authoritas utraque in Regibus esse coepit. Populus enim Iugum Dei jam excusserant; Sacerdos summus Vicem Dei non amplius sustinuit. Mutationi Regiminis Deus ipse (1 Sam. 8.5.) consensit. Samueii populus dixerat, fac nobis Regem qui nos judicet, more omnium gentium; Samuei autem Deus dixit (ver. 7.) Audi vocem populi in omnibus quæ loquuntur tibi. Non enim te abj. cerunt, sed me, ne Regnum super eos. Cum ergo Deum populus Israeliticus, sub quo Regnaverant Summi Sacerdotes, rejecissent; cestavit Authoritas Sacerdotum, nec ex eo tempore, aliam habuerunt, nisi à Rege permisam; quæ prout Reges boni aut mali erant, major erat vel minor. Quod autem spectat ad Potestatem Civilem, manifestum est, fusile penes Regem totam. Nam eodem Capite vers. 20, dicit populus, velle se esse sicut omnes Gentes; & Regem habere, qui eos judicabit, & eorum Prælia pugnabit. Totam ergo illi dederunt Belli & Pacis Potestatem. In qua continebatur etiam judicare de cultu Dei; propterea quod nulla erat eo tempore regula Religionis; præter legem Mosaicam, quæ erat Israelitarum Lex Civilis. Præterea legimus 1 Reg. 2. 27, Solomonem abstulisse Abiatharo Summum Sacerdotium. Habuit ergo Solomon Ius in Sacerdotium; & subditi erant, sicut populus reliquus, Summi Sacerdotes; id quod Suprematus Ecclesiasticus Signum magnum est. Legimus etiam (1 Reg. 8.) Solomonem ipsum, Templum dedicasse; populo benedixisse, atque orationem illam excellentem Orâsse, qua utuntur hodie omnes, qui Ecclesias consecrant; quæ nota alia magna est Suprematus Ecclesiasticus. Legimus etiam (2 Reg. 22.) cum quaestio erat de Libro Legis, in ruderiibus Templi reperto, quaestionem illam non determinasse Summum Sacerdotem, sed & ipsum & alios misit Rex Iosias de eà re ad prophetissam Huldam; quæ alia nota est, Suprematum Ecclesiasticum fusile in Rege. Postremò legimus (1 Chron. 26, 30.) Regem Davidem Hashabiam, & fratres ejus Hebronitas, ministros constituisse, in Israelitis versus Occidentem, in rebus omnibus Domini, & in servitio Regis. Similiter (vers. 32.) constituisse illum, Hebronitas alios Rectores Rubenitarum, Gaditarum, & dimidia Tribus Manasse, (hi erant Israelitæ, qui habitabant ultrâ Iordanem) in omni re pertinente ad Deum, & de rebus Regis. Nonne est Potestas hæc, tum Temporalis, tum (ut vocant, illi, qui potestatem summam vellent dividere) spiritualis plena? Ab ipso denique initio Regni Dei, usque ad Captivitatem, Suprematus in rebus Divinis, in eadem semper manu erat, in qua erat Summa Potestas

stas Civilis. Sacerdotium autem post Electum Saulum in Regem, non erat Magisteriale, sed Ministeriale.

Quamquam autem Potestatem Summam Civilem & Ecclesiasticam hactenus semper conjunctione esse, quod Ius, manifestum fecimus; non tamen sequitur neque ex Scriptura Sacra, neque ex ratione Naturali, Ius illud intellexisse populum. Vulgus enim, non nisi in rebus suis privatis ratione utitur; nec diutius obedire solet, quam aut miracula; aut (quod Miraculo ferè par est) in Rectoribus suis vim egregiam, aut in rebus gestis felicitatem extraordinariam aspiciunt. Iudaei ergo, postquam Moses & Joshua mortui essent, neque famam, neque cum Deo colloquia Sacerdotum, magni aestimaverunt; sed quandoque Politiam, quandoque Religionem criminantes, Rectoribus suis obedientiam negaverunt. Arque inde turbae, seditiones, & calamitates protegunt, quae Israelitarum Gentem tandem evertent. Mortuis enim Eliazar, & Joshua, Iudaei, qui Miracula non viderant, neque se Sacerdotalis Regni Pacto obligatos esse intelligentes, Imperium Sacerdotis, & Leges Mosaicas parvi pendentes, fecerunt unusquisque, quod rectum videbatur sibi, illisque obediverunt, quos ipsi idoneos esse putaverunt qui se quoties a vicinis gentibus opprimerentur, liberarent. Itaque non amplius Deum consuluerunt, sed virum vel feminam aliquam futurorum praedictorem, & huic obedientiam & honorem praesiterunt, ut Prophetae à Deo. Etiam postea, cum Regem sibi dari, more Gentium, postularent, id tamen non eo consilio fecerunt, ut cultum Dei pristinum desererent, sed quia Iustitiam à filiis Samuelis desperantes, voluerunt Iudicia Civilia à Rege administrari, non quod ceremonias Leviticas abolitas vellent. Itaque praetextum semper aliquem sibi reservarunt, vel à Iustitia vel à Religione, qua se obedientia Rectoribus suis debita expedirent. Succeduit populo Samuel quod Regem (rejecto Deo) postularent; Idem, quando Saulus consilium suum in occidendo Agag, juxta mandatum Dei neglexerat, alium Regem unxit, nempe Davidem, qui Sauli Hæredes Regno privaret. Rehoboam Idololatra quidem non erat, sed populus, quia videbatur sibi regnare duriusculè, ab eo defecit. Per totam denique historiam Regum Iudææ & Israeis, Prophetae surrexerunt indies, qui Reges criminali sunt, aliquando quod religionem, aliquando quod statum Civilem male administrarent. Sic Rex Iehosaphat reprehensus est à Prophetae Iehu, quod Regem Israelis adjuvasset contra Syrios, & Rex Hezekias ab Iisiah, quod thesaurum Regium ostendisset Legatis Babilonicis. Constat ergo, etsi utrumque Ius rerum Civilium & Divinarum, esset in Regibus; neminem tamen ferè Regum illorum Ius suum sine reprehensio

sionibus populi potuisset exercere. Illi soli Reges, quorum vis terribilis, aut felicitas admiranda erat, vixerunt laudabiliter. Cum ergo & Ius Regum manifestum sit, & populus, atque etiam aliquando ipsi Prophetae id non intelligant. Iura Regum, exemplis ductis ab ignorantiae populi, vel à doctrina Prophetae, oppugnari iniquum est. Iudaei durante captivitate, Civitatem omnino non habuere. Post reditum autem, et si Pactum cum Deo renovârunt, non tamen aut Esdras aut alii cuiquam promiserunt obedientiam. Deinde, non multò post subditi facti sunt Graecorum; à quorum Daemonologia, cum doctrina Cabalistarum mista, eorum Religio insigniter corrupta est. Ita, ut à confusione tum Politiae, tum Religionis eorum, de Suprematu in utraque colligi nihil possit. Quantum ergo attinet ad Testamentum vetus, nihil impedit, quin concludamus, tum Summam Potestatem Civilem, tum Suprematum in rebus Divinis, semper in una & eadem persona fuisse conjunctos.

C A P V T XLI.

De Servatoris nostri Benedicti Officio.

Officii Servatoris nostri reperimus in Scripturis Sacris tres Partes; Primam Redemptoris, sive Servatoris: Secundam Pastoris, sive Consiliaris, id est Missi à Deo, ad Conversionem Electorum Prophetae: Tertiam Regis, Aeterni Regis; sed sicut Moses, & temporibus suis Summi Sacerdotes, sub Patre suo. Atque his tribus Partibus respondent tria Tempora. Nam in primo ejus adventu, per sui ipsius propter peccata nostra Oblationem in Cruce nos Redemit Conversionem nostram operatus est, partim ipse, dum erat in terris, docendo; partim operatur nunc utque per Ministros suos: Post Adventum ejus secundum regnabit super Electos suos, & Regnum ejus durabit in aeternum.

Ad Officium Redemptoris, id est, illius, qui Redemptionis pretium solvit, pertinuit, ut Victima fieret, & iniquitates nostras ferret auferretque. Quod tamen ita intelligendum est, non ut pro peccatis omnium hominum unius hominis mors, quamquam justissimi, secundum Iustitiae strictas regulas posset satisfacere; sed quia quod Deus summe misericors in pretium Redemptionis Lege postulaverat, illud Christus praestitit. In Lege Veteri (ut legimus Levit. 16.) jussit Deus, pro peccatis Israelis, tum Sacerdotum, tum populi, quotannis fieri reconciliationem hoc modo, Aaron pro se & Sacerdotibus sacrificare debet

debebat Vitulum; acceptis autem à populo duobus Hircis alterum pro populo sacrificare, alterum emittere, qui vocabatur Hircus Emissarius. Super caput hujus antequam emittendus esset, imposuit manus suas Sacerdos Summus, & per Confessionem peccatorum Populi, peccata illa omnia in caput Hirci imposuit, & deinde per hominem aliquem opportunum, Hircum emittebat in desertum, ut peccata populi fugiens absportaret. Sicut autem Sacrificium alterius Hirci pretium Redemptionis Israel sufficiens erat, (quia majus non postulabatur) ita quoque mors Christi pro peccatis totius humani generis, idèd satisfecit, quia nihil amplius à Deo postulatum est. Atque Servatoris nostri Passio non minus videtur his ceremoniis perspicue praesfigurata, quam in Oblatione Isaici, aut, quovis alio ejus typo in Testamento Vetere. Erat enim Christus non modo Victima, sed etiam Emissarius. Dicit Isaia 53. 7, Oblasus est, quia ipse voluit, & non aperuit os suum: Sic ut ovus ad occasionem ducetur, & quasi agnus coram tondente obmutescet, & non aperiet os suum. En Hircum Sacrificatum. Idem, Prophetae (dicam an Evangelista) vers. 4, Languores nostros ipse tulit, & dolores nostros ipse portavit. Et vers. 6, Posuit Dominus in eo iniquitatem omnium nostrum. Ecce Emissarium. Deinde vers. 8, Abscissus est de terra viventium: propter scelus populi mei percussi eum. Hic rursus est Hircus sacrificatus. Deinde vers. 11. Et ipse peccata multorum tulit. Vbi rursus Emissarius. Utrumque ergo Hircum unus valet Agnus Dei, sacrificatus in Cruce; mortem in resurrectione ejus superans, à Patre suo opportunè suscitatus; & à terra viventium remotus in Ascensione.

Quoniam autem Redemptor Ius in Redemptum, antequam pretium solutum sit, nullum habeat, manifestum est; Servatorem nostrum ante mortem suam, Redemptorem Regem non fuisse. Veruntamen per Patrum cum Deo in Baptismo renovatum, obligati sunt, quicunque baptizantur, Christo obedere, pro Rege (sub Patre ejus) tunc, quando docunque illi placuerit Officium Regis exercere. Itaque Servator noster ipse dissertis verbis Ioh. 18. 36: Regnum meum (inquit) non est hujus mundi. Quoniam ergo post hunc mundum, mundus futurus ille est, in quo Terranova, & Coeli erunt novi, id est, post Resurrectionem, manifestum est, Regnum Christi, ante Resurrectionem incepturum non esse. Id quod intelligi etiam debet ex verbis Servatoris nostri (Matth. 16. 27.) Filius hominis veniet in gloria Patris sui, cum Angelis suis: & tunc retribuet unicuique secundum opera sua. Iam retribuerre unicuique secundum opera sua, idem est, quod Regnum administrare; & propterea Christus. Regnum exerciturus non est, antequam

veniat in gloria Patris, nempe post Resurrectionem universalem. Quando Christus dicit (Matth. 23. 2.) Scribae & Pharisei sedent in Cathedra Mosis. Omnia ergo quæcunque facere jubeant, ea observate & facite. Nonne aperte pro eo tempore, non sibi Summam Potestatem, sed illis attribuit? Sic etiam facit (Luc. 12. 14.) Quis me constituit Judicem aut Divisorem super vos? Item (Ioh. 12. 47.) Non veni ad judicandum, sed ad salvandum mundum. Attamen in hunc mundum venit Christus, ut regnaret, & judicaret, sed mundum futurum. Cum enim esset Messiah, id est Unctus Sacerdos, & Prophetæ Dei supremus, potestatem habere oportebat illum, quam habuerat aut Moses Prophetæ, aut Summi Sacerdotes, aut qui Summis Sacerdotibus succederunt Reges. Item expressè dicit Sanctus Iohannes (Cap. 5. 22.) Pater judicat neminem, sed judicium omne commisit Filio. Neque tamen repugnat hoc cum textu illo: non veni ad judicandum mundum. Nam textus hic de mundo praesente, alter de mundo venturo loquitur; sicut etiam textus ille (Matth. 19. 28.) ubi Christus dicit Vos qui sequunt estis me in regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede Majestatis sue, sedebitis & vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel.

Si Christus ergo, quando in terra versabatur, Regnum in hoc mundo non haberet, quæ causa erat (rogabit aliquis) adventus primi? Venisse, respondeo, ut Deo Patri per Pactum novum, restitueret Regnum, quod a populo in Electione Sauli rejectum fuerat. Quod ut faceret, oportebat illum manifestum facere praedicando & docendo, quod ipse Messias erat à Prophetis promisitus; & pro peccatis hominum Victimam se offere, & siquidem à populo Iudæo non recipieretur, vocare ad obedientiam ex gentibus, omnes qui in eum crederent. Itaque Officii Servatoris nostri dum versatus est in terra duæ erant partes: Altera, ut se Christum esse profiteretur; altera, ut per doctrinam suam & per operationem Miraculorum, populum persuaderet, pararetque ita vivere, ut digni essent immortalitatis, qua illi, qui in eum crederent, fruituri erant in adventu ejus secundo. Arque ob hanc causam est, quod tempus praedicationis ejus, ab ipso vocatur Regeneratio. Regeneratio autem Regnum non est, neque ergo causa inde adduci potest, quæ minus Civis in quacunque Civitate Legibus Civilibus obedire tenerentur. Eriam in Cathedra Mosis eo tempore sedentibus, obedientiam praestari, & Cæsari tributum solvi jussit. Populus tunc sub Regnum Dei non actu erant; Arrhabonem introitus in Regnum Dei futurum habuerunt, qui crediderunt; & propterea status ille vocatur aliquando Regnum Gratiae, id est Civitatis coelestis, non possessio, sed jus.

Hactenus nil factum aut dictum est à Christo, quod ad diminutionem tendit juris Civilis Iudaeorum, aut Caesaris. Nam quod attinet ad Iudaeos, Christum omnes expectabant, & renovationem Regni Dei; id quod non fecissent, si Legibus suis, ne cum advenerit manifestaret se illum esse, prohibitum fuisset. Cum ergò nihil fecit, nisi quod se praedicando, & operando Miracula, Messiam se esse probare connotatus sit, nihil fecit contra Iudaeorum Leges. Regnum quod postulavit sibi erat futurum in alio mundo: docuit interea obedientiam illis, qui cathedram Mosis possederunt, praestandam esse: Caesari tributum solvendum esse confirmavit: Officium Iudicis in se non suscepit. Quomodo igitur aut verba aut actiones ejus potuerunt esse seditiones, aut tendere ad regiminis Civilis subversionem? Sed Deus, qui illum propter reductionem Electorum ad obedientiam suam pristinam, ad Sacrificium destinaverat, ad eum finem malitiâ & ingratitude hominum infidelium usus est. Quod autem Leges Caesaris non violavit, in confesso erat. Quanquam enim Pilatus, ut gratiam iniret Iudaeorum, crucifigendum illum tradiderit; ante tamen insontem illum palam pronuntiavit.

Quod attinet ad Officium ejus Regium, ostensum ante est Regnum ejus incepturum non esse ante diem Iudicii. Tunc vero Rex erit, non tantum ut Deus, sed etiam ut Homo, virtute Pacti novi, quod in Baptismo factum est; & propterea dicit Servator noster (Mat. 19, 28.) quod Apostoli ejus sedebunt super duodecim Thronos, & judicabant duodecim tribus Israelis, tunc, cum Filius hominis sedebit in Throno gloriae sua; & (Matth. 16, 27.) Filius hominis veniet in gloria Patris sui, cum Angelis; & tunc retribuat unicuique secundum opera sua. Idem legimus Marc. 13, 26, & 14, 62, & expressius Luc. 22, 29, 30. Et ego dispono vobis scitut dispositit miki Pater meus Regnum, ut edatis & bibatis super mensam meam, in Regno meo, & sedeatuis super Thronos judicantes duodecim tribus Israelis. Unde manifestum est, Regnum quod Christo disposuit Pater, non futurum esse antequam Filius hominis veniat in gloria, Apostolosque suos judicare faciat duodecim tribus Israelis. Sed quæri hic potest, cum in Regno coelesti nulla futura sint Matrimonia, utrum homines edent & bibent; & quid per edere & bibere hoc loco intelligendum est. Explicitat hoc (Ioh. 6, 27.) Servator noster, Operamini non cibum qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam, quam Filius hominis dabit vobis. Itaque per edere, & bibere super mensam Christi, intelligitur vita aeterna, sive arbor vitae, quæ præbebitur in Regno Filii hominis. Atque hæc loca sufficiunt ad probandum Regnum Christi administrandum esse ab eo,

in naturâ suâ humanâ post Resurrectionem. Etiam tunc, non aliter Rex erit, quam sub Patre suo, sicut Moes in deserto, & ut Sacerdotes Summi ante Regnum Sauli, & sicut Reges post illum. Sic enim dicit Deus (Deut. 18, 18.) Mosem alloquens, juscitabo illis Prophetam, ex medio fratribum suorum similem tibi, & ponam verba mea in ore ejus. Similitudo autem haec cum Moše, apparet etiam in Servatoris nostri actionibus. Sicut enim Moses elegit duodecim Principes tribuum, qui sub se regerent; ita Servator duodecim elegit Apostolos, qui sedebunt super duodecim thrones, & judicabunt duodecim tribus Israelis. Et sicut Moses Authoritatem dedit Septuaginta Senioribus prophetandi ad populum; ita Servator noster Septuaginta ordinavit Discipulos ad praedicandum. Et sicut, coram Moše cum querebant quidam, esse qui (praeter Septuaginta Seniores) prophetarent in Castris, Moše factum eorum approbavit; ita Servator noster; conquerente Ioanne, quod essent, qui in nomine ejus ejiciebant Dæmonia, factum approbavit, dicens Luc. 9, 50, Ne prohibe, nobiscum enim est qui non est contra nos.

Etiam in Institutione Sacramentorum, tum Admissionis in Regnum Dei, tum Commemorationis, Servator noster Mosem & Abrahamum imitatus est. Sicut enim populus Israeliticus habuit pro Sacramento Admissionis in Regnum Dei ritum Circumcisionis, ita habent Christiani ritum Baptismi; quo usus est primo Iohannes Baptista in receptione eorum omnium, qui nomina dederunt Christo. Eodem ritu, Servatoris nostri jussu usi sunt Apostoli & Ministri Christi omnes usque hodie. Quam habuit ritus Baptizationis originem primam, in Scripturis Sacris non declaratur. Sed imitationem suiâe legis Mosaicae circa Leprosos, conjectura est non improbabilis. Leprosos enim extra castra Israelis custodiri jubebat Lex, donec à Sacerdote pronuntiarentur mundi, & tunc solenniter lavati in castra denuò recipiebantur. Potest ergo esse, ut typus hic fuerit lavacri Baptismalis; in quo, qui per fidem à peccati Lepra mundati erant, recipiebantur in Ecclesiam. Est etiam conjectura ducta à ceremoniis Ethnicorum, sed in casu quodam rarissimè contingente. Quando enim aliquis pro mortuo habitus, vitam recepisset, cæteri homines conversationem cum illo, tanquam cum Spectro, horruerunt, nisi ante in numerum hominum per lavationem reciperetur, eo modo, quo infantes recens nati ab immunditia maternâ lavari consueverunt; atque hoc pro Regeneratione quadam habebatur. Ritus autem hic, in Judæam videtur irreplisse temporibus illis, quibus Alexander & Successores ejus in Judæis dominabantur. Veruntamen quia ritum Gentilem Servatorem nostrum tanto honore dignari voluisse, probabile non est, ritum Baptismi imitationem fuisse Legis Moaicae, mihi quidem videtur esse verisimile. Sacramentum autem Coenae Dominicae, veteris Paschae imitatio manifesta est. Sicut enim Agni Paschalis esus, commemoratio erat liberationis populi Israelitici a Servitute Aegyptiacâ; ita etiam in Coena Dominica, fractio Panis Sacramentalis, & Vini effusio, commemoratio est liberationis per mortem Christi a Servitute peccati.

Quoniam ergo Authoritas Mosis subordinata erat, & ipse Dei Prorex, sequitur etiam Christum, cujus Authoritas, in quantum erat homo erat timilis Authoritati Mosis sub Deo Patre suo Regnaturum esse. Id quod significatur etiam, in eo quod precari nos docuit, Pater noster, adveniat regnum tuum; & tuum est Regnum, Potentia, & Gloria; & ex eo quod dicitur, veniet in gloria Patris sui; & ex eo, quod dicit Sanctus Paulus (1 Cor. 15. 24.) Deinde finis, cum tradiderit Regnum Deo & Patri; & ex aliis locis nonnullis.

C A P V T X L I I .

De Potestate Ecclesiastica.

V T intelligatur Potestas Ecclesiastica, quid sit, & quorum hominum, tempora nobis distinguenda sunt ab Ascensione Christi, in partes duas; alteram antè, alteram post, quam Reges ulli, vel Coetus Summa Potestate præditi, Christi fidem amplexi esent. Spatium enim erat plus, quam trecentorum annorum, à Christi assumptione, ad Regem, qui primus Christianam fidem amplexus, & publice doceri passus est.

De priori tempore in confesso est, Potestatem Ecclesiasticam totam fuisse in Apostolis; & ab his transisse ad eos qui ab Apostolis, ad homines ad Christi fidem perducendos, perductosque in via Salutis retinendos Ministri Evangelii constituti fuerant. Quibus successe alii ab his itidem instituti, per manuum impositionem; quo rite significare voluerunt Spiritus Sancti donum, in Ministros illos, ad Regnum Coeleste promovendum, collatum esse. Manuum autem Impositio, nil aliud erat, praeter commissae illis Potestatis prædicandi Christum, doctrinamque ejus docendi Sigillum; & imitatio quaedam Mosis. Hic enim Impositione manuum usus est; cum Ministrum suum Ioshaum Ducem exercituum Dei constitueret, ut legere est Deut. 34. 9. Ae Iosha Filius Nun plenus erat Spiritus Sapientiae; nam Moses manus super illum imposuerat. Servator autem noster inter resurrectionem suam, & assumptionem, Spiritum suum contulit in Apostolos, primùm spirando in eos, dicendoque Accipite Spiritum Sanctum; & postea, cum jam assumptus esset in Cœlum, immittendo in illos Flatum violentum, & dispertitas linguas instar ignis: sed manus illis non imposuit, sicut nec Moïs Deus. Dum ergo nulla esset Civitas Christiana, quorum hominum erat Potestas Ecclesiastica manifestum est, nempe Apostolorum, illorumque quibus ab Apostolis per manuum successivam impositionem concessa erat; etiam ut tantæ Potestati idonei essent in eosdem Spiritus Sanctus (qui & Paracletus dicitur) simul collatus est.

Cardinalis Bellarminus, in controversia sua generali tertia; quæstiones multas tractat circa Potestatem Ecclesiasticam Pontificis Romani. Quarum prima est, an Potestas illa Monarchica sit, an Aristocratica, an Democratica: quæ Potestatum species, singulæ summae sunt, continentque Potestatem Coërcivam. Si jam apparuerit, Potestatem Coërcivam illis à Servatore nostro relictam esse nullam, sed Potestatem tantum prædicandi Christum Regem; persuadendique ut Regno ejus homines submittere se vellent; præceptisque & Consilio recto, docendi eos, qui submittent quid facerent, ut in Regnum Dei futurum reciperentur; Et Apostolos aliosque ab illis Euangelii Ministros Imperatores nobis non esse, nec eorum Præcepta Leges esse; sed Ludimagistros illos esse quorum Præcepta Monita tantum sunt; hæc Bellarmini disputatio tota periiit.

Ostensum autem est Capite proximè superiore, Regnum Christi non esse ex hoc mundo; neque ergo Ministri ejus (nisi Reges sint) obedientiam præstari sibi in nomine ejus postulare jure possunt. Nam si, is, cujus jure postulant jus Regium, in hoc mundo Regnum non habuit, quo jure imperium habebunt Ministri ejus? Sicut Pater (dicit Christus) misit me, ita ego mitto vos. Sed Christus misus est ad Iudæos revocandos ad Regnum Dei, & vocandas Gentes; non autem ut regnaret in Majestate, ante diem Iudicii.

Tempus autem inter Assumptionem Christi & Resurrectionem universalem, nusquam vocatur Regnum, sed Regeneratio, id est Præparatio & Aptatio hominum ad adventum Christi secundum, cum gloria; nempe ad diem Iudicii, ut apparat ex verbis Christi Matth. 19. 28. Vos qui sequuit me estis in Regeneratione, Cum sedebit filius hominis in throno, vos quoque sedebitis super duodecim thrones. Et ex verbi Sancti Pauli, State ergo succincti lumbos vestros in veritate, & induti loricam Iustitiæ, & calceati pedes in Præparationem Evangelii.

Etiam officium Ministrorum Piscationi, id est hominum ad obedientiam, non per coactionem & poenas, sed per consilium conductioni, non venationi comparat. Ministeriorum Christi opus Evangelizatio est, idest, praedicatio Christi, hominumque ad secundum ejus adventum praeparatio; sicut Evangelizatio Iohannis Baptista erat Praeparatio hominum ad adventum ejus primum.

Porrò Ministeriorum Christi officium in hoc mundo erat, ut homines credere in Christum persuaderent. Credere autem cogi nemo potest, neque jussu neque vi, sed Ratione tantum, argumentisque ductis vel à Ratione vel ab aliqua re, quam jam antè crediderint. Ministri ergo Christi in hoc mundo, eo nomine, quod illorum Doctrinæ non sit creditum, vel quod sit contradicatum, Potestatem non habent quemquam puniendi. Eo nomine (inquam) quod Ministri Christi sunt, Potestatem Coercivam nullam habent. Veruntamen si quis Potestatem Civilem summam habeat, sitque idem Minister Christi, punire illos, qui Doctrinæ suæ Legibus explicitæ contradicunt, jure ille poterit. Etiam Sanctus Paulus de seipto cæterisque sui temporis Praedicatoribus (2 Cor. 1. 24.) Non habemus (inquit) dominium in fidem vestram, sed gaudii vestri adiutores sumus.

Quod Ministri Christi in hoc mundo jus imperandi non habeant, deduci potest argumentum etiam ab Authoritate legitima, quam reliquit Christus Principibus omnibus, tum Christianis, tum Ethnicis. Collos. 3. 20. dicit Sanctus Paulus: Filii, obedient parentibus per omnia, hoc enim placitum est Domino: & vers. 22, Servi, obedient Dominos carnalibus, non ad oculum servientes, quasi hominibus placientes, sed in simplicitate cordis timientes Deum. Dieta autem hæc sunt ad eos, quorum Domini erant Ethnici; jubentur tamen obedere in omnibus. Rursus de obedientia Principibus debita dicit Rom. 13. 6. Dei enim Minister est Princeps, vindex in iram ei, qui malum agit. Ideoque necessitate subditi estote; non solum propter iram, sed etiam propter Conscientiam. Et Sanctus Petrus Epist. 1, cap. 2, vers. 13, 14, 15. Subjecti estote omni humanae constitutioni propter Deum, sive Regi, quasi præcellenti, sive Ducibus tanquam ab co missis ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum, quia sic est voluntas Dei, &c. Tit. 3. 1. Admone illos Principibus & Potestatibus subditos esse, & dicto obedere. Principes autem & Potestates, de quibus Petrus & Paulus hic loquuntur, omnes erant Ethnici. Quanto ergo magis Christiani Principibus suis Christianis obedere debent? Quo jure Ministerio Christi si quid facere contra mandata Regis aliusve summae Potestatis juberet vel doceret, illi obedere obligamur? Perspicuum ergo est, Christum Ministris suis, in hoc mundo, nisi etiam Authoritate Civili praediti sint, jus Civibus imperandi nullum concessisse.

Quid autem (inquiet aliquis) si Rex, vel Senatus, aut quicunque summam in Civitate habet Potestatem, credere in Christum prohiberet? Respondeo prohibitionem talem frustraneam ideò esse, quia Credere, & non Credere non sequuntur imperata hominum, qui an credamus necne scire non possunt, nec si scirent, mutare. Fides est donum Dei, quam promissis praemiis aut poenarum comminatione neque dare neque tollere potest Homo. Si porrò quaeratur, Quid si jubeamur à Principe nostro legitimo dicere, quod non credamus, obediendumne est? Respondeo, Vocem hominis rem externam esse, neque significare obedientiam proferentis posse, magis quam alius quicunque gestus corporeus; & Christianum hominem in rebus hujusmodi, si corde in Christum credat, eandem habere Libertatem, quam concessit Naamano Syro Prophetae Elisha. Conversus erat Deo Israelis in corde suo Naamanus; dixitque (2 Reg. 5. 17.) Non faciet utro servus tuus holocaustum aut victimam Diis alienis, nisi Domino. Hoc autem solum est, de quo depreceris Dominum pro servo tuo. Quando ingredietur Dominus meus in templum Remmon, ut adoret, & illo innitente super manum meam, si adoravero in temp' o Remmon, adorante eo in eodem loco, ut ignoscat mihi Dominus servo tuo pro hac re. Hoc illi Prophetae concessit, respondens, vade in Pace. Naamanus hic credidit in corde Deum verum; adorando autem videri voluit non credidisse, ne offenderet Regem suum. Quid ergo respondebimus ad verba Servatoris nostri, Quicunque negat me coram hominibus, Ego negabo illum coram Patre meo, qui est in Coelis? Respondebimus, illum qui subditus est, ut erat Naamanus, & à Rege suo ad aliquid quodcunque id sit, facere coactus est, ita ut non sponte sua, sed in ordine ad obedientiam Legibus Patriis faciat, factum illius non esse, nec illi imputandum, sed Regis, id est Civitatis factum esse, & Legibus imputandum; neque illum esse, sed Regem suum qui negavit Christum. Si quis doctrinam hanc cum Christianitate sincerâ non satis consentire dicat, libenter ab illo doceri velim. Si in Civitate Christiana contingeret habitare Mahometanum aliquem eundem Civem illumque Civitatis illius Rex adorare Deum ritu Christiano in Ecclesia juberet, sub mortis poena; utrum is, Mahometanum illum in Conscientia, mortem pati obligatum esse diceret, potius quam Legi Patriae suae obedire. Si dicat debere mori, privatis Civibus omnibus libertatem concedit, Principibus suis, pro Religione sua privata, sive vera sive falsa, obedientiam Regibus suis legitimis denegare. Si dicat debere adorando obedire, tunc sibi permittit, & jus postulat quod aliis negat; quod est verbis Servatoris nostri contrarium, dicentis, quicquid vultis ut faciant vobis homines, id facite illis, & contra:

Legem Naturae (quae est Lex Dei æterna & indubitata) ne facias alteri, quod tibi fieri non vis.

Quid ergo dicemus de Martyribus illis omnibus, de quibus legimus in Historiis aliisque Legendis? An quod vitas suas sine necessitate projecerunt? Respondebimus, homines qui Religionis causa occisi sunt, distinguendos esse. Eorum enim alii ad praedicandum vocati, & missi fuerant, & Regnum Christi palam profiteri, in se receperant. Alii rursus vocati non erant, neque ab iis requirebatur amplius, quam sua cujusque Fides propria. Priores, si mortem passi sunt eo nomine quod huic articulo Iesum à morte resuscitatum esse testimonium praebuerunt, Martyres propriè dicti erant. Martyr enim Christi propriè est ille, qui Resurrectionis Iesu Christi testis est; id quod testari nemo potuit, nisi qui versatus cum eo erat in terra, aut post Resurrectionem ejus, illum viderat. Testem enim vidisse oportet quod testatur, alioqui testimonium ejus idoneum non est. Quod autem alii Martyres Christi propriè non sint, manifestum est ex verbis Sancti Petri, Act. 1. 21, 22. Oportet ergò ex his viris, qui nobiscum sunt congregati, in omni tempore quo intravit, & exivit inter nos Dominus Iesus, incipiens a Baptismate Iohannis usque in diem qua assumptus est à nobis, testem resurrectionis ejus nobiscum fieri, unum ex istis. Ubi perspicue significatur; qui Christi Resurrectionis testis est, eundem oportere Christum vidisse, & per consequens, quod resurrexit certò scisse. Alioqui amplius testari non potest, quam quod ex antecessoribus suis id audierit; neque Martyr est nisi Martyrum, id est Martyr Secundarius.

Qui autem ad unamquamque doctrinam, quam ipse ab Historia vitae Christi, vel ab Actis, aut Epistolis Apostolorum deduxerit; & qui Privati hominis Authoritati confisus Leges Civiles violare ausus fuerit, is ab honore Martyris Christi tum Primarii, tum Secundarii longè abest. Vnicus articulus Fidei est, pro quo mori Martyris nomen honorificum meretur. Est autem articulus ille, Iesum esse Christum, id est illum qui nos morte sua redemit, & venturus iterum est & nos in Regno Coelesti vitam æternam procuraturus est. Pro omni doctrina quæ lucro vel ambitioni inservit Ministrorum, non requiritur ut moriamur; neque Mors est, quæ Martyrem (id est testem) facit, sed Testimonium; neque in verbo Martyr amplius continetur, quam in verbo Testis.

Praeterea si quis ad Articulum illum praedicandum missus non fuerit, sed consilio suo facit, etsi Testis sit Christi primarius, vel Apostolorum, Discipulorum, vel Successorum suorum; non tamen ob eam rem, mortem pati obligatur; quia, nec vocatus, nec missus

fecit; nec, si forte præmium expectatum non acceperit conqueri jure potest. Martyr enim neque primi neque secundi gradus esse potest, nisi ad prædicandum Christum, Authoritatem Potestatemque legitimam habeat, ut habent qui ad convertendas gentes fideles mitti solent. Nam iis qui jam crediderint teste opus non est, sed illis solis qui negant, dubitant, vel non audierunt. Apostolos, Discipulosque suos ad prædicandum Evangelium misit Christus ad non credentes, mitto vos (inquit) quasi oves ad lupos; non dicit quasi ad alias oves.

Videamus jam Ministrorum Christi Mandata, ut reperiuntur in Evangelio, an jus aliquod contineant in populum Imperandi.

Legimus primo (Matth. 10.) misso esse Apostolos ad Oves que perierunt domus Israel; quid autem prædicaturos? Regnum Dei appropinquat. Prædicare autem actus Preconis est, Regem aliquem proclamantis. Neque jus Imperandi in quemquam habet Praeco. Et (Luc. 10, 2.) Septuaginta Discipuli, ut Operarii, non ut Domini ad messem emissi sunt, & jussi prædicare appropinquat Regnum Dei, & (Matth. 20, 28.) Discipulos suos, qui inter se de dignitate contendeant, admonet Servator noster, officium eorum Ministeriale esse, sicut ipse venit, non ut sibi Ministraretur, sed ut Ministraret. Itaque Prædicatores Evangelii potestatem Magisterialem non habent, sed Ministerialem tantum. Et (Matth. 23, 10.) Ne vocamini, dicit Christus, Magistri, unicus enim vobis est Magister.

Secundo, in Mandatis eorum est, docere omnes Nationes. Docere autem & Prædicare conjuncta sunt. Nam qui Regem prædicanter sive proclamant, eodem tempore docent, quo jure Regnum habet. Vt S. Paulus fecit apud Iudæos, qui erant in Thessalonica, nempe tribus Sabbatis, cum illis ex Scripturis differuit explicans illas, & probans ex illis Christum mori oportuisse, & resurrexiisse, & Iesum esse Christum. Sed docere ex veteri Testamento Iesum esse Christum, & a mortuis resuscitatum, non est docere illos, qui crederent, docentibus sibi obediendum esse, contra Civitatis suæ Leges, & Mandata Regum, sed admonere eos, ut adventum Christi, cum Patientia & Fide & cum obedientia Legibus Civitatis debita, vellent expectare.

Mandatum illis datum est à Christo tertium, Baptizare in nomine Patris, & Filii, & Spiritus Sancti. Quid autem est Baptizari? In aquam immergi. Sed in aquam in nomine aliquo immergi, quid est? Sensus verborum horum est, immergi fideles, ut signum Regenerationis; & quod qui sic immerguntur fideles se in Civitate Dei Cives

futuros esse, nempe in Civitate Dei Patris, Ecclesiae fundatoris; Dei Filii ejusdem Ecclesiae Redemptoris; Dei Spiritus, Ecclesiae ejusdem Sanctificatoris. Hoc est Pactum nostrum. Quomam tamen Regum terrenorum Authoritas ante diem Iudicii deponenda non est (sic enim expressis verbis à S. Paulo affirmatur 1 Cor. 15, 22, 23, 24.) Sicut in Adamo omnes moriuntur, nia & in Christo omnes vivificabantur. Vnusquisque autem in suo ordine; primiiae Christi, deinde ii, qui sunt Christi, qui in adventum ejus crediderunt. Deinde finis, cum tradiderit Regnum Deo & Patri, cum evacuaverit omnem Principatum & Potestatem. Manifestum est, in Baptismo nostro non constituere nos in nosmetipso Authoritatem aliam, qua vitae nostrae actiones externae regendae sunt; sed promittimus tantum pro directione nostra in via Salutis aeternae, doctrinam sequi Apostolicam.

Quartò, in Mandatis, Potestatem habent peccata Remittendi & Retinendi, id est Ligandi & Solvendi; quae Potestas dicitur etiam Regni coelestis Claves, cohaeretque cum Authoritate Baptizandi. Est enim Baptismus Fidelitatis, illis qui in Regnum Dei recipiendi sunt, Sacramentum. Sicut enim vita aeterna per peccati commissionem, amissa erat; ita per peccatorum remissionem recuperanda est. Finis ergo Baptismi est peccatorum Remissio. Itaque S. Petrus, illis qui die Pentecostes ab illo conversi erant, quid facerent ad vitam aeternam, adipiscendam quaerentibus respondit, Poenitentia, & Baptizamini in nomine Iesu ad Remissionem peccatorum. Ex eo, quod Baptizare est declarare receptum esse Baptizatum in Regnum Dei, & Baptismum negare, est declarare è Regno Dei exclusionem, sequitur Potestatem Receptionis & Exclusionis datam esse Apostolis & Successoribus suis. Itaque Servator noster postquam in illos spirasset, addidit (Ioh. 20, 22.) Accipite Spiritum Sanctum, & versu proximo: Quorumcunque peccata remisititis, remittuntur illis, & quorumcunque peccata reiunieritis, retinentur. Quibus verbis conceditur Authoritas peccata remittendi & retinendi, non simpliciter & absolutè, sicut peccata remittit & retinet, qui cordis humani intima, & poenitentiae sinceritatem videt Deus; sed conditionaliter, nempe si verè poenituerint.

Atque hae Absolutio illis, qui poenitentiam Simulant, sine omni Absolvientis sententia, irrita est, neque ad salutem omnino valet, sed contra ad peccati Aggravationem. Apostoli ergo & eorum Successores poenitentiae notas exteriores tantum sequi debebant; & illis apparentibus, Potestatem non Absolvendi nullam habuerunt; non apparentibus absolvere non potuerunt. Idem etiam dicendum est de Baptismo: Nam Iudæo aut Græco ad Fidem converso Baptismum negandi, Potestatem, ne Apostoli quidem habuerunt, nec penitentem non Baptizandi. Quoniam autem poenitentiam alterius, an sincera sit necne, homo nemo scire potest, nisi per conjecturam ex notis externis, altera orietur quaestio, notarum externarum poenitentiæ quis Iudex constitutus est. Quæstionem autem hanc determinat Christus ipse dicens Matth. 18, 15, 16, 17, ) Si autem peccaverit in te frater tuus, vade, & corripe eum inter te, & ipsum solum: si te audierit, lucratus eris fratrem tuum; si autem te non audierit, adhibe tecum adhuc unum vel duos, ut in ore duorum vel trium testium sit omne verbum. Quod si non audierit eos, dic Ecclesiæ; si autem Ecclesiam non audierit, sit tibi scilicet Ethnicus & Publicanus. Constat hinc, Iudicium circa poenitentiæ sinceritatem, non penes unum hominem, sed penes Ecclesiæ fuisse, id est, penes Fidelium congregationem, vel penes illos qui congregationis gesterint Personam. Præter quaestionis hujus Iudicium, etiam Sententiae pronuntiatio necessaria erat; atque haec pronuntiatio Sententiae, Apostoli, vel Pastoris alicujus erat, ut congregationis Prolocutoris; & de illis dici intelligitur à Christo vers. 18, Quodcunque ligaveritis in terra, ligabitur in caelo; & quodcunque solvetis in terra, solvetur in caelo. Et (1 Cor. 5. 3, 4, 5,) dicit Sanctus Paulus, Ego quidem absens corpore, praesens autem spirito, jam judicavi ut praesens, eum qui scopertus est in nomine Domini nostri Iesu Christi, congruatibus vobis & meo spirito, cum virtute Domini Iesu, tradere hujusmodi hominem Satanae. Tradere Satanae, idem est, quod ex Ecclesia ejicere hominem cujus non essent peccata remissa. Sententiam ergo pronuntiavit Paulus, sed postquam causam cognovisset congregation. Eodem Capite (vers. 11, 12) Scripsi vobis in Epistola, Ne commiscemini fornicariis: non utique fornicarius hujus mundi, aut avarus, aut rapacibus, aut idolis servientibus: alioquin debueratis de hoc mundo exisse. Sed scripsi vobis non commiscerit, si is, qui frater nominatus inter vos est fornicator, aut avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax, cum ejusmodi nec cibum sumere. Quid enim mihi de tuis qui foris sunt judicare? Nomine de tuis, qui intus sunt vos judicatis? Videmus hic Sententiam quidem à Paulo pronuntiatam; judicaste autem congregationem. Atque ita quidem res se habuit ante conversionem Regum, & eorum, qui summam habuere in Civitatis suis Potestatem.

Pars hæc Potestatis Ecclesiasticae Excommunicatione dicitur & ἀποστολικὴν ποιεῖν; & ritus erat etiam à Iudæis usitatus; sed ut videtur, post captivitatem Babyloniam; nam non legimus quenquam ante id tempus doctrinæ causa ejectum esse è Synagoga, neque etiam in

Testamento Novo, sed tantummodo pro malis moribus, in Scandalum Eccletiae.

Excommunicationis Usus & Effectus, antequam a Potestate Civilis vim acceperat, alius non erat, quam ut Excommunicatus a non Excommunicatis fugiendus esset. Ut pro Ethnico habetur, qui Christianus nunquam fuerat, non suffecit; cum his enim cibum sumere licuit; cum Christiano non licuit, ut paulo ante ostensum est ex 1. Cor. 5. 9, 10, &c.

Ut autem illos ex Coetibus suis, aut Synagogis excluderent, Ius, nisi a Domino loci concessum, sive ille Christianus, sive Ethnicus esset, nullum habuere. Ius autem in Civitatis loca omnia, est illius, qui Summam habet in Civitate Potestatem; & propterea, non modo illi, qui Excommunicati erant, sed etiam illi, qui nunquam Baptizati erant, in Synagogas (data a Summo Imperante Potestate) intrare potuerunt; sicut Paulus, ante conversionem suam, ingressus est Synagogam Christianorum in Damasco, ut eos comprehenderet, vinctoque ad Ierusalem, juxta Summi Sacerdotis duceret.

Constat ergo Excommunicationem in homines Christianos; qui a Religione Christiana desicerent, in eo loco ubi Potestas Civilis Ecclesiam aut persequebatur, aut non protegebat, nullam vim habuisse, neque ad damnum, neque ad terrorem; quia huic mundo favorabiliores inde futuri essent; neque in mundo futuro, pejore conditione fore expectabant, quam quia usui erant illi, qui nunquam crediderant. Imo ad Ecclesiam pertinuit quicquid erat in hoc mundo damni, qua illum Excommunicando, inimicos contra se irritabat.

Effectum ergo in eos solos habuit Excommunicatione, qui credebant Iesum Christum reditum esse in Gloria, Regnaturumque vivos & mortuos, & e Regno suo, illos qui Excommunicati ab Ecclesia erant, exclusurum. Hoc est, quod metuerunt in Excommunicatione Christiani veri. Dixerat enim Sanctus Paulus, hominem Excommunicatione traditum esse Satanae. Nam extra Regnum Christi, post diem Iudicii, Regna alia omnia Regnum erant Satanae. Intelligitur, hinc Excommunicationem, quo tempore Religio Christiana a Potestate Civili nondum protegebatur, in usu fuisse pro Morum tantum correptione, non Opinionum: genus enim illud punitionis, tale erat, ut sentiri a nemine poterat nisi a Fidelibus, & Servatoris nostri adventum secundum expectantibus. Hi autem cum jam veri Christiani essent, Doctrina nulla ad Salutem, sed sanctitate vitae solam indigebant.

Excommunicari potuit Christianus illis temporibus, propter Injustitiam

justitiam; ut (Matth. 18.) Si frater tuus te læserit, admones solus illum solum; deinde coram testibus; postremo, dic Ecclesiam; sin Ecclesiam non audierit, sit tibi ut Ethnicus, & Publicanus.

Excommunicari potuit pro dato Scandalo; ut (1 Cor. 5. 11) Si quis, qui vocatur frater, Fornicarius, vel Avarus, vel Idololatra, vel Ebriecus, vel Oppressor, cum tali cibum simul sumere non oportet. Sed Excommunicandi illum, qui fundamentum hoc Iesum esse Christum firmiter teneret, propter hoc, quod ab Ecclesia in opinione aliqua dissentiret, quae fundamentum illud non destruebat, neque Scripturis, neque ab Apostolorum exemplis, ulla omnino Authoritas derivari potest. Dicit quidem Sanctus Paulus (Tit. 3. 10,) hominem Haereticum post primam & secundam admonitionem rejice. Haereticus enim est, qui cum Ecclesiae membrum sit, doctrinam tamen docet, quam Ecclesia doceri vetuerat; rejicere autem, non est hominem Excommunicare, sed desinere illum admonere, & cum illo non amplius disputare. Apostolus idem (2 Tim. 2. 23.) Stultas & indoctas questiones rejicere. Rejici autem possunt sine Excommunicatione, & Tit. 3. 9. Stultas questiones, & genealogias, & contentiones, & pugnas circa Legem rejice: nam inuti es sunt & vanae. Locus autem alius, qui Excommunicationi Fidelium favere videri potest, eorum, qui Fundamentum tenuerunt, propter Opinionem aliquam eorum singularem, fortasse à bona & pia intentione procedentem nullus est. Monita autem illa de vanis & stultis disputationibus fugiendis, Pastoribus (quales erant Timotheus & Titus) solis scripta & eo consilio Scripta erant, ne controversias omnes, etiam parvi momenti definientes, novos cuderent Articulos fidei, neve Conscientias hominum sine necessitate onerarent, eosque ad fugiendum Ecclesiae communionem provocarent. Sancti Petrus & Paulus, etsi magna esset inter eos controversia, non tamen alter alterum Excommunicavit.

Ut si quis Excommunicationi obnoxius sit, multa requiruntur; primo, ut sit alicujus Coetus legitimi membrum, alicujus dico Ecclesiae Christianae legitima Potestatem cognoscendi causam habentis, propter quam Excommunicandus aliquis sit. Ubi enim non est Communitas, ibi neque esse potest Excommunicatione. Neque ubi cognoscendi causam Potestas non est, neque ferendi sententiam esse potest.

Sequitur hinc, Ecclesiam unam ab alia Excommunicari non posse. Siquidem enim Excommunicandi se mutuo Potestatem æqualem habeant, non Disciplina Excommunicatione est, sed Schisma. Sin Ecclesia una alteri subordinata sit; unica tantum sunt Ecclesia, & qui Excommunicantur, homines privati sunt, sed non Ecclesia.

Quoniam autem Excommunicationis sententia admonitionem continet congressum & convictum cum Excommunicato fugiendi; si is, qui Summam habet in Civitate Potestatem Excommunicatus fuerit, Sententia invalida est. Cives enim adesse summo Imperanti, quoties jussurit, Lege Naturae obligantur; neque illum à loco quocunque dominii sui, sive prophano, sive sacro prohibere jure possunt; neque exire ex ejus dominio, Civium quilkam, nisi illo permittente debet; multo minus cum illo (si ad tantum honorem evocentur) cibum una capere recusare. Quod autem ad Reges aliosque Summam habentes Potestatem attinet; cum non sint ejusdem Ecclesiae, nec ejusdem Civitatis partes, non opus est sententia Excommunicationis, ut alter alterius congressum viret: ipsa enim Civitatis Institutio, sicut homines privatos in una Community conjunctit; ita Communityes ipsas alteram ab altera disjunctit. Neque in Civem Christianum, si Legibus Civitatis suae obediat vim ullam habet. Nam si credit Iesum esse Christum, Spiritum habet Dei, I Ioh. 4, 1. Et Deus in illo habitat, & ille in Deo, I Ioh. 4, 15. Sed is, qui Spiritum habet Dei, is qui in Deo habitat, is in quo habitat Deus nihil pati potest mali, ab Excommunicationibus hominum. Quicunque ergo credit Iesum esse Christum, damnum ab Excommunicatione nullum habet. Qui vero articulum illum non credit, non est Christianus.

Si quis Patrem, vel Matrem habeat Excommunicatum, à congressu & convictu cum illo vel illa prohiberi non potest. Est enim hujusmodi prohibitio sapenumero, prohibitio ne Cibum omnino sumeret, ut qui à parentibus plerumque alitur; eadem est prohibitio Parentibus, & dominis suis obediendi; quod est contra Præceptum Apostolorum.

Summatim, Excommunicationis Potestas extendi ulterius non potest, quam ad Finem in Apostolorum & Pastorum à Christo acceptis Mandatis definitum. Regere autem Imperando & cogendo in mandatis non est, sed docendo, & in via ad salutem in mundo futuro, conduendo. Et sicut in Scientia qualibet, Magister Discipulum suum regulas ejus negligentem deserere quidem potest, Injustitia autem acculare non potest; ut qui nunquam Magistro obedire teneretur: ita Doctrinae Christianae Doctor, Discipulum suum, qui vitam agere Christiano homine indignam persistet, relinquere quidem potest, sed accusare non potest. Doctori enim, qui de contumacia Discipuli sui conquireret, responderi posset, sicut Samueli in querela simili respondit Deus, non te rejecerunt, sed me. Excommunication ergo si careat Potestate Civili, ut revera caret, quoties unus Princeps alterum excommunicat, inutilis est; neque igitur metuenda. Vocabulum illud, Fulmen Excommunicationis ab alicujus Episcopi Romani imaginatione falsâ profectum est, qui Regum Regem le esse putans, Poetas Ethnicorum, qui Iovi Fulmen attribuerunt, imitatus est. Imaginatio autem illa ex duplii errore nata est; altero, quod Regnum Christi hujus mundi sustine putaverint, contra ipsa Christi verba, Regnum meum non est ex loco mundo; altero, quod ipse Episcopus Romanus Vicarius Christi sit non modo in Subditis suis Romanis, sed etiam in omnibus Christianis cæteris; quæ Opinio nec in Scripturis fundata, neque vera est, ut suo loco ostendetur.

Ut veniamus ad Scripturarum interpretem, Legimus, S. Paulum, cum esset Thessalonicae, Judæorum Synagogam, quæ ibi erat adiisse, & (Act. 17, 2, 3.) more suo intrivit, & per tria Sabbata disputavit cum illis ex Scripturis, aperiens & proponens, quod Christum oportebat parti, & ex mortuis resurgere, & quod hic Iesus, quem ego vobis praedico, est Christus Scripturæ quas citabat, erant Iudæorum, nempe Testamentum vetus. Illi ad quos probatus erat Iesum esse Christum & à mortuis resuscitatum, Iudæi quoque erant, & Scripturas illas Verbum Dei esse crediderunt, & (vers. 4.) aliqui eorum crediderunt, alii non crediderunt. Causa ergò, cum Scripturis omnes pariter crediderint, Paulo tamen pariter non crediderint, quænam erat, nisi quod de Interpretatione Scripturarum dissererint; & alius Interpretationem approbaverit S. Pauli, alius sibimet ipsi illas interpretatus fuerit? Quare autem hoc? Quia scilicet ad eos accessit S. Paulus sine omni mandato Civitatis, ut qui non ad Imperandum, sed ad persuadendum venisset; & quia persuadere voluit, necesse illi erat, vel per Miracula id facere, ut Moses Israelitis in Ægypto, ut Authoritatem suam ostenderet, per opera Divina, vel per disputationem in Synagoga, ex Scripturis quas receperant, ut veritas Doctrinæ suæ per Verbum Divinum apparere posset. Quicunque autem à Principiis scriptis ratiocinatur, interpretem Principiorum illum facit, quem alloquitur. Si quidem autem eorum, quæ citavit S. Paulus ex Scriptura Sacra, Iu læi Thessalonicenses Iudices non erant, quis erat alius? Si S. Paulus, quid opus erat, quicquam citare? Dixisse suffecisset, ita est scriptum in Lege vestra, cujus ego Interpres sum, a Christo missus. Manifestum ergò est Interpretem Scripturarum, in cujus Interpretatione Iudæi Thessalonicenses acquiescere obligabantur, fuisse nullum: credere vel non credere unicumque prout quæ dæa erant, probata vel non probata videabantur, licitum erat. Etiam

universaliter verum est, illum qui probare aliquod promittit, probationis judicem illum facit, quem alloquitur.

Ad conversionem Ethnicorum, tum Iudaeos tum Scripta eorum omnia contemmentium, ex Scripturis Sacris disputare, frustra suisset. Apostoli ergo Idololatriam eorum rationibus à natura sumptis aggressi sunt; deinde consutata illorum Religione falla, ad Fidem Christi adducere illos conati sunt per testimonium Vitae & Resurrectionis Christi praebitum. De Authoritate ergò Scripturas interpretantidi, nulla hic controversia esse potuit, propterea, quod cum Infideles essent, Scripturae nullius interpretationem sequi obligarentur, praeter Legum suarum Civilium interpretationem, Lege Civitatis comprobatam.

Videamus jam Conversionem ipsam an, ab ea obligari aliquis potuit. Convertebantur enim ad nullam aliam rem, quam ad Fidem habendam Doctrinæ, quam Apostoli praedicaverant. Apostoli autem nihil praedicaverant, nisi quod Iesus erat Christus, id est Rex à quo salvandi essent, & qui super eos in mundo futuro regnaturus esset; & per consequens, quod non mortuus esset, sed à mortuis resuscitatus, quodque rediturus esset ad mundum judicandum, & cuique secundum opera ejus tributurus. Nemo eorum Scripturae Sacrae interpretem se aut alium Apostolum talem esse praedicavit, ut omnes, qui Christiani esse voluerent interpretationi ejus obligarentur acquiescere. Nam Leges interpretari illorum est, qui actu regnant; id quod Apostoli non fecerunt. Precabantur tunc illi, & ab illis Pastores omnes, Adveniat Regnum tuum, Ethnicosque à se Conversos Principibus suis hortabantur obediere. Testamentum novum nondum totum publicatum erat. Evangelista quisque Evangelium suum interpretatus est, & unusquisque Apostolus suam Epistolam. De Testamento autem veteri dicit Christus ad Iudaeos (Ioh. 5. 39.) Scrutamini Scripturas: nam in illis expectatis Vitam aeternam: ille autem de me testatur. Quorsum hoc, nisi quod Scripturarum illarum interpretes esse voluit iplos?

Ad omnem, quæ oriebatur difficultatem, Apostoli & Presbyteri solebant convenire, & quidem quid praedicarent, & docerent, & quomodo ad populum Scripturas interpreterarentur, determinarunt; libertatem autem illas legendi, & interpretandi sibi, nemini ademerunt. Apostoli Ecclesis Epistolas, aliasque scripta miserunt instructionis causa; id quod frustra suisset, nisi illa interpretari permittum illis esset. Sicut autem permittum hoc erat tempore Apostolorum, ita permittendum est, quamdiu non sint Reges Doctores, vel Doctores Reges, qui Interpretationem, aut interpretem Legibus constituant.

Scriptura aliqua duobus modis Canonica dici potest; Canon enim Regula est, & Regula Praeceptum, quo in actione quacunque aliquis regitur. Quae Praecepta et si data sint à Magistro Discipulo suo vel à Consiliario ad Consulentem, absque potestate cogendi ut observentur, Canones tamen sunt, quia Regulae. Sed quando ab eo data sunt, cui is, qui illas accipit tenetur obedire, tunc non modo Canones sunt, sed etiam Leges. Quaestio ergo est hoc loco de Potestate faciendi, ut Scripturae Leges sint, cujus est.

Pars illa Scripturae Sacrae, quae prima Lex facta est, est Decalogus. Ante tempus illud, Lex Dei Scripta nulla erat; nondum enim populum suum ullum peculiarem sibi elegerat, nec aliam hominibus dederat Legem praeter Leges Naturales. Decalogi autem duae erant tabulae, quarum prima jus Regium continet; nempe primò, ne populus adoraret aut serviret Diis Gentium, his verbis, non habebis Deos alienos coram me. Quibus verbis prohibentur obedire vel honorem dare Regi vel Rectori alii, quam illi qui per Mosèm ad eos locutus est. Secundò, ne Imaginem ejus facerent, id est ne sibi Personam sui representativam facerent juxta Phantasias suas; sed ut Mosè obedirent. Tertiò, ne sumerent nomen Dei in vanum, id est, ne de Rege suo temere loquerentur, neque jus regnandi aut ea, quae à Mose imperarentur, disputarent. Quartò, unoquoque die septimo à laboribus suis jubetur requiescere, diemque illum in Deo publicè honorando collocare. Tabula secunda Officia continet Civium in concives; ut honora parentes; ne occidas: non moechabere: non surabete: Iudicium falso testimonio non corrumpes: denique injuriam quamcunque proximo faciendi ne corde quidem consilium sumes. Quaeritur jam, quis fuit, qui Tabulis hisce vim dedit obligatoriam. Dubium non est, quin Leges factae fuerint ab ipso Deo. Quoniam autem Lege obligari potest nemo, qui nescit an à Rege lata sit necne: quomodo obligari potuit populus Israeliticus ad praestandam omnibus Legibus Mojaicis obedientiam, qui ne ad Montem Sinai accederent, & quid Mosè Deus locutus est audire prohibiti fuerant? Ad quod respondeo Legum illarum aliquas, nempe, Tabulam secundam Leges naturales divinas, æternas esse & per se obligare. De Tabula prima, difficilis fortasse fuisset responsio, nisi populus seipso ad obediendum Mosè obligasset, his verbis (Exod. 20. 19.) Loquere tu nobis & audienus: sed ne loquatur nobis Deus, ne moriamur. Potestas ergo per quam Decalogus factus est in Legem Civitati Israeliticae, erat penes Mosèm, & post illum, penes Sacerdotem summum, qui erat Civitatis Summus Imperans. Haecnus ergo Scripturæ Sacrae Canonizatio ad eum pertinuit, qui Summam in Civitate Potestatem habuit Civilem.

Etiam Leges Iudiciales, id est Leges Magistratibus Israelis à Deo præscriptæ de Administratione Iustitiae ferendisque inter litigantes

Sententiis: item Lex Levitica, id est Regulæ à Deo præscriptæ de Ritibus & Ceremoniis cultus divini, traditæ omnes fuerunt à Mose solo:

ideoque Leges erant, quia obedientiam Mosi promiserant Summam habenti Potestatem Civilem.

Postquam venerint Israelitæ in Campestria Moabitarum è Regione Iericuntis, intraturi jam in Terram Promissam, Legibus prioribus addidit etiam alias Mose, quæ vocantur Deuteronomium, id est Leges

Secundæ quæ (Deut. 29. 1.) vocantur verba Paeti quod facere Dominus jussit Mosem cum Filis Iraelis, preter Paetum, quod fecerat cum illis in Horeb. Cum enim priores illas Leges, sub initium Libri Deuteronomii explicitæset, alias illas quæ incipiunt Cap. 12. desinuntque Cap.

26. superaddidit Mose. Atque hæc est Lex illa, quam populus lapidibus in transitu lordanis insculpere jussus erat: hæc eadem ab ipso Mose in volumine scripta Sacerdotibus, & Senioribus Israelis tradita erat, collocanda in Arcæ latere: hac eadem erat cujus exempla apud se habere jubebantur Reges Israelis: hæc denique est, quæ postquam diu perdita fuisset, reperta tandem in Templo erat, Regnante Iosia, cujus

Authoritate pro Lege Dei denuò recepta est. Sed tum Moses à quo scripta est, & Iosias à quo recuperata est, ambo Summam habuere

Potestatem Civilem. Haecnus ergo Ius Scripturas Canonizandi penes eos erat qui Summam Potestatem Civilem habuerunt.

Præter hunc, nullum alium habuere Librum Legis, ante reditum populi è Captivitate. Prophetæ enim (paucis exceptis) in Captivitate ipsâ vixerunt; adeoque procul aberat, ut Prophetiæ eorum pro Legibus haberentur, ut etiam ipsi vexarentur, & ad supplicium, partim a falsis prophetis, partim à Regibus quærerentur. Etiam Liber Legis hic, qui receptus pro Lege Dei & confirmatus fuerat à Iosiah,una cum

Divinorum operum Historia tota, tempore Captivitatis, cum caperetur Ierusalem, perditus erat, ut constat 2 Esdr. 14. 21. Lex iux arsa est; nemo est, qui cognoscit opera, quæ fecisti, neque opera quæ facturus es. Ante Captivitatem, à tempore, in quo Liber

Legis amissus est, (quod tempus in Scripturis Sacris non signatur, sed videtur fuisse tempore Rehoboami, quando Shishac Rex

Ægypti Templum spoliavit) usque ad tempus Iosiae, quando recuperatus erat, nullum habuere Iudæi Verbum Dei scriptum, sed

suo arbitrio regnaverunt Reges vel consilio eorum, quos habuere pro Prophetis.

Scriptura ergo Veteris Testamenti quam habemus hodie, Canonica Iudaeis non erat; neque Lex antequam renovassent Pactum sub Esdra, post quam a Captivitate rediissent in Iudaeam; ab eo autem tempore, pro Lege Iudaeorum semper habita est; etiam conversa in linguam Graecam a Septuaginta Senioribus Iudaeae, reposita est in Bibliotheca Alexandrina. Erat autem Esdras Sacerdos Summus, & proinde is, qui Summam in Iudaeis habuit Potestatem Civilem. Itaque Scripturae nunquam haetenus Leges factae erant, niti a Summo Civitatis Imperante. De Testamento Novo satis apparet ex antiquis Patribus qui fuerunt ante tempora Imperatoris Constantini Magni, quod a Christianis omnibus pro dictamine Spiritus Sancti, & proinde pro Regula fidei receptum erat; tanta erat illis Doctorum suorum reverentia. Dubium ergo non est, quin ea, quae Ecclesiae quas condiderant, scriperat Sanctus Paulus, aliusve Apostolus vel Discipulus Christi, ab illis Ecclesiae, hominibusque quos ad Christianismum ipsi converterant, pro vera Doctrina Christiana recepta fuerint. Veruntamen eo tempore, quando, non Potestas & Authoritas Doctoris, sed audientium Fides fecit, ut reciperentur, manifestum est, novum Testamentum Legem factum esse, non ab ipsis Apostolis, sed Scripturam illam Legem sibi ipsi factam esse ab unoquoque Prophetaryum.

Sed non quaeritur hoc loco, quid Christianus Legem vel Canonem sibi mete ipsi fecerit (qui eodem jure, quo fecerit, rejecere etiam potuit) sed quid ita ipsi Lex facta sit, ut illam transgredi sine Injustitia non potuerit Testamentum novum ante Constantinum Magnum hoc sensu, nemini potuit esse Lex; repugnat enim naturae Legis. Lex enim (ut supra lape dictum est) Mandatum est illius sive Hominis, sive Coetus, qui Summam habet in Civitate Authoritatem, Legumque ferendarum Ius, transgressorumque puniendorum solus habet. Quando ergo alius quicunque praeter illum Regulas vivendi Civibus praescribit, Regulae illae Leges non sunt, sed Consilium, quale sive bonum sive Malum, is cui Consilium datur, observare vel negligere potest absque Injustitia, & siquidem Legibus jam constitutis contrarium sit, sive bonum, sive malum sit, observare sine Injustitia non potest: observare inquam in actionibus & sermonibus sine Injustitia non potest, et si Doctoribus privatis credere, & ut doctrina eorum Legibus permissa esset, sine peccato optare potest. Fides enim interna per naturam suam invisibilis est, ideoque ab omni Iurisdicitione humana excepta.

empta. Quoniam ergò Servator noster Regnum suum in hoc mundo esse negavit, & non ad judicandum, sed ad salvandum mundum venisse se affirmavit, non aliis Legibus nos subjecit, quàm Legibus Civitatis, nempe ludros quidem Legibus Mosaicis (ad quas non evertendas, sed ad implendas venisse se dicit Matth. 5.) Gentes autem alias Civitatum suarum Legibus Civilibus: & genus humanum universum Legibus Naturalibus. Manifestum ergò est, Christum & Apostolos ejus, nullam novam Legem, quae nos in hoc mundo obligaret, sed novam tantum Doctrinam attulisse, qua ad mundum venturum præpararemur: & proinde Testamentum novum, in quo Doctrina illa continetur, quamdiu non essent Principes & Legitlatores, qui observationem ejus imperarent, non erat Lex, sed ad perducendos homines ad salutem, Consilium tutum, quod unusquisque accipere, vel rejicere suo periculo potuit sine Injustitia.

Porrò, Servator noster Apostolis & Discipulis mandatum dedit, ut prædicarent Regnum Dei appropinquare; ut nationes omnes docerent, & credentes Baptizarent; ut ubi non reciperentur, pulverem ejus Civitatis pedibus suis excuterent; sed non, ut ignem ex cælo ad destructionem eorum postularent; neque ut eos ad Fidem Christi gladio cogerent. Nihil hic est Imperii, sed Consilii tantum. Emisit illos Christus sicut Oves ad Lupos, non ut Reges ad subditos. Non habuerunt in Mandatis, ut Leges ferrent, sed ut Legibus obedirent latis, & obedientiam alios docerent. Non potuere ergò Apostoli ipsi facere, ut Doctrina eorum vim haberet Legum, sine voluntate eorum, qui in Civitatibus suis summam habuere Potestatem. Testamentum ergò Novum in iis locis tantum Lex est, in quibus ita à summa Potestate Civili facta est. In illis autem Reges ipsi eidem Legi se submittunt, non autem Doctori, vel Apostolo à quo conversi erant, sed ipsi Deo, & Filio suo Iesu Christo, immediatè.

Id quod Testamentum Novum, quo tempore Ecclesia à potestate Civili non protegebatur, Legem videri fecit, erant decreta in suis ipsorum Synodis facta. Legimus enim (Act. 15 28.) Concilii titulum, Visum est Spiritui Sancto & nobis, non imponere vobis onus ma,us quam necessaria hæc, &c. quo Titulo Potestas aliqua videtur significari, in illos qui Fidem amplexi erant imponendi onera, id est, ut aliquibus videri poteß, obligandi; unde inferunt illius Concilii aëta fuisse Leges. Leges tamen non magis sunt, quam præcepta hæc, pœnitemini; Baptizamini; custodite Mandata; credite Evangelium; venite ad me; vende omnia, quæ habes, & da Pauperibus; & sequere me; quae Imperia non sunt, sed hominum ad Christianismum invitationes, sicut illa Iisaiæ 55.1.

Vnusquisque quisitit, venite ad aquas; venite & emite vinum & lac sine pecunia. Apostoli enim Potestatem majorem non habuere, quam ipse Christus, nempe invitandi homines ad Regnum Dei, quod non praesens, sed futurum esse praedicaverunt ipsi; qui autem Regnum non habent Praesens, Leges ferre non possunt. Praeterea si Conciliorum tunc temporis actae fuissent Leges, obedientiam illis negare peccatum fuisset. Eos autem, qui Doctrinam Christi recipere noluerunt, eo nomine peccavisse nusquam legimus, sed hoc tantum, in peccatis suis mortuos fuisse, i.e. peccata eorum contra Leges quibus obedire debuerunt, remissa non fuisse, nimium peccata eorum contra Leges Nature & contra Leges Civiles suae cujusque Civitatis retenta fuisse. Constat ergo Onera quae in Fideles imposuisset dicuntur Apostoli, non fuisse Leges, sed illis, qui Salutem quasiverunt, propositae conditiones, quas accipere vel rejicere suo quisque periculo, line peccato novo potuit, quamquam non sine periculo exclusionis propter peccata eorum præterita, e Regno Dei. Itaque de Infidelibus dicit Sanctus Johannes, non quod ira Dei veniet super eos, sed quod ira D. i m. net super eos, nec quod damnabuntur, sed quod jam condemnati sunt. Neque intelligi potest Fidei fructum esse peccatorum Remissionem, nisi simul intelligatur damnum ab Infidelitate esse peccatorum Retentionem.

Quorsum autem (quæret forte aliquis) Apostoli aliique Ecclesiae Pastores convenerunt, determinandi causa quæ Doctrina tum Fidei tum Morum doceretur, si decreta eorum observare teneretur nemo? Ad quod responderi potest, Apostolos, Presbyterosque praesentes in Concilio, eo ipso quod praesentes esse voluerunt, Doctrinam illam, quæ doceri decernebatur docere obligatos fuisse, quatenus nulla Lege Civilis ad contrarium tenerentur. Neque enim eo fine convenerunt, ut quid reciperetur, sed ut quid doceretur deliberarent. Nam quid reciperetur, nisi Potestatem habuissent Legislativam, determinare non potuerunt. Verbum quidem Dei pro Lege habere obligantur homines universi; ut autem pro verbo Dei reciperent, quicquid in Dei nomine ab homine mortali pronuntiaretur, aut quod Legibus Civilibus quas custodiendas esse Deus jussit, contrarium docere obligati non erant.

Quoniam autem conciliorum Apostolorum Acta non erant Leges, multominus pro Legibus habenda sunt Conciliorum eorum Pastorum Acta, quæ postea sine Authoritate Civilis habita fuèrentur. Constat ergo Scripturas Sacras, et si Doctrinæ Christianæ Regulæ erant perfectissimæ, Leges tamen fieri non potuisset, sine consentu Regum aliorumque summam habentium Potestatem Civilem.

In quo primùm Concilio Scripturae Sacrae factae erant Canonicæ, non constat. Nam Canonum Apostolicorum Collectio quæ Clementi attribuitur Episcopo Romano post S. Petrum primo, etiam nunc disputatur: & quanquam Libri Canonici ibi numerantur; verba tamen hæc, Sint vobis omnibus Clericis & Laicis libri venerandi, &c. distinctionem habent Clericorum & Laicorum, quæ tam propè ad tempora Apostolorum usurpata non videtur. Itaque Concilium, quod Scripturas Canonicas primùm fecit, Laodicense erat quod Can. 59. Librorum aliorum Lectionem in Ecclesiis prohibet. Atque hæc de Canone Scripturarum dicta sufficient.

Officiorum Ecclesiasticorum, tempore Apostolorum alia erant Magisterialia, alia ministerialia. Magisteriale munus erat Evangelium Infi delibus prædicare; Sacramenta & omnem cultum divinum administrare; & Regulas fidei & Morum eos docere, quos ad Fidem converte rent. Ministeriale munus erat Diaconorum, id est, eorum, qui Ecclesiæ secularia administrabant, quo tempore Christiani à contributionibus Fidelium voluntariis, in commune collatis alebantur. Inter Munera Magisterialia, primum & maximum erat Apostolatus; Apostoli autem primo duodecim erant, omnes ab ipso Christo electi & constituti; quorum officium erat, non solum Prædicare, Docere, & Baptizare, sed etiam resurrectionem Christi (quanquam periculo vitae) attestari. Testimonium autem hoc Apostolatus nota specifica essentialisque erat. Itaque quando in locum Iudæ Iscariotæ Apostolus elgendus erat, praefatus est Petrus (Act. 1.21,22.) Oportet ergo eorum virorum qui nobiscum erant per omne tempus in quo introivit ad nos & exivit Dominus Iesus, à Baptismo Iohannis, usque ad diem in quo assumptus est, d'iquem constitui Resurrectionis ejus, nobiscum Testem. Necessarium ergo Apostolo erat, ut Christi Resurrectionem testaretur.

Eorum, qui Apostoli constituti ab ipso Christo non erant, fuit Matthias. Electus fuit sic: convenerunt in Ierusalem (Act. 1.15.) circiter 120. Christiani; atque hi constituerunt duos, Iosephum & Mathiam electionemque Sortibus permiserunt, & sic Apostolatum Sortitus Matthias, inter Apostolos numeratus est. Ex quo constat, electionem Apostoli penes Ecclesiam fuisse, non autem penes Petrum neque Apostolos undecim reliquos.

Post hunc Electi sunt in Apostolos, Paulus & Barnabas, de quorum electione legitur Act. 13.1,2,3: Erant autem Antiochiae in Ecclesia, Prophetæ & Doctores, Barnabas & Simeon cognominatus Niger, & Lucius à Cyrene, & Manaen & Saulus. Precantibus autem illis Dominum, & jejunantibus, dixit Spiritus Sanctus, Separate mihi Barnabam & Saulum ad opus ad quod vocavi illos. Cumque jejunassent, & precati essent, & manus illis impossissent, dimiserunt illos. Ex quo manifestum est, quamquam à Spiritu Sancto electi erant, vocatos tamen eos fuisse ab Ecclesia Antiochena. Munus autem ad quod vocati erant, fuisse Apostolatum, manifestum est ex eo quod (Act. 14.14) vocati sunt ambo Apostoli. Et quod in virtute hujus vocationis fuit, quod Apostoli erant, Sanctus Paulus manifestè indicat (Rom. 1.1.) Apostolum se separatum vocans, ad Evangelium Dei, alludensque ad verba Spiritus Sancti dicentis, Separate mihi Barnabam & Saulum, &c. Quoniam autem Apostolo opus erat, testem esse Resurrectionis Christi, quaeret fortasse aliquis, quomodo teletari id potuit S. Paulus, qui cum Servatore nostro ante mortem ejus, nunquam conversatus erat. Cui facile respondeitur, Christum ipsum Paulo apparuisse è caelo, postquam assumptus esset, illumque elegisse, ut nomen ejus ad Gentes portaret, & ad Reges, & ad Filios Israelis. Cum ergò Dominum vidiisset resuscitatum, Resurrectionis testis erat non inidoneus. Barnabas autem fuerat Christi Discipulus.

Episcopus (Inspector) erat is qui cuicunque negotio erat Praepositus speciatim autem Pastor sive Custos oviun; & inde Metaphorice vox illa usurpata est, ad significandum Regem, aliumve Rectorem populi, sive ille Legibus, sive Doctrina regeret. Qui Apostolus erat, Episcopus erat; itaque Apostolatus Iudae (Act. 1.20.) vocatus est Episcopatus. Etiam post constitutionem Presbyterorum, hi quoque Episcopi vocabantur. Presbyter (quod nomen non solum aetatis sed etiam officii erat) erat Timotheus, idemque Episcopus. Et S. Johannes, qui non modo Episcopus, sed etiam Apostolus erat, Presbyterum se appellat. Constat ergo nomina illa Episcopi, Pastoris, Presbyteri, Doctoris, nomina fuisse tempore Apostolorum, Officii ejusdem. Nam eo tempore non Imperio, sed Doctrina, & suasione Ecclesiam gubernabant. Regnum Dei futurum tunc erat in alio mundo; adeò ut cogere neminem Pastores potuere; quia nondum Civitas ulla Fidem Christianam amplexa esset.

Præter Apostolos, Pastores, Episcopos, Presbyteros, & Doctores, Magisterii nomen nullum erat. Nomina Evangelista & Prophetae, non officiorum Nomen sed Gratiarum erat, quibus Discipuli Christi Ecclesiae erant utiles: ut Evangelistae, scribendo Servatoris nostris vitam & actiones, quales erant S. Matheus & Iohannes Apostoli, & S. Marcus & Lucas, Discipuli, & ut aliqui putaverunt Thomas & Barnabas, quorum Libri in Canonem recepti non sunt. Etiam in Ecclesiae eo tempore, Prophetae erant, quibus Testamentum vetus interpretandi & quandoque prophetandi gratiam Deus dederat. Neque enim dona hæc, neque donum linguarum, nec ejiciendi Demonia, neque morbos sanandi, sed vocatio tantum, & Election Doctorem, aut Magistrum in Ecclesia faciebat.

Sicut ab Ecclesia constituebantur Apostoli, Matthias, Paulus & Barnabas, nempe Matthias ab Ecclesia Ierosolymitana, & Paulus cum Barnaba ab Ecclesia Antiochena; ita etiam in aliis Civitatibus, Presbyteri & Pastores ab Ecclesias, quae erant in Civitatibus illis, eligebantur. Legimus (Act. 14, 23.) Paulum & Barnabam Presbyteros in Ecclesias ordinasse, id quod accipi fortè ita potest, ac si Presbyteris Authoritatem dedissent ipsi: Intuentibus autem textum Graecum aliter videbitur. Nam electione eorum fiebat per Χειροτονίαν, id est, per manuum elevationem; qui modus etiam tunc in eligendo Magistratus Civiles, in omnibus fere Civitatibus eo tempore in usu erat. Presbyteros ergo suos unaquaque eligebat Ecclesia. Apostoli conventus Christianorum convocabant in illis praesidebant, suffragia colligebant, Electione pronuntiabant, & benedicebant, vel (ut nunc loquuntur) Consecrabant, sed non eligebant. Quoniam ergo in omnibus Ecclesias Pastores hoc modo eligebantur, ubi legimus (Tit. 1, 5.) Apostolos constituisse Pastores aliquos, idem significat constituisse quod Χειροτονίαν, vel eligere, per suffragia manibus elevatis data, vel Fabis, vel Lapillis in urnam conjectis. In urbibus autem, ubi modus Electionum alius numquam visus fuerat Electionem aliusmodi Cives omnes sive Ethnici sive Christiani, admirati essent. Neque temporibus sequentibus Episcopi ipsi aliter electi erant, quam ab Ecclesiae singularum Vrbium, donec de Electionibus coeptum est pugnari.

Confirmatur idem à diuturnâ in Episcopis ipsius Romae eligendis consuetudine. Nam si in ullâ Civitate Episcopus in aliam sedem migraturus, vel moriturus Successorem suum constituendi jus habuisset, multo magis Episcopus Romanus illud jus habuisset: Successorem tamen suum Episcopus Romanus nunquam elegit, sed Civitatis Romanae Christiani; ut manifestum est ex Seditione ortâ in electione Damasi pra Visino, quae tanta erat, ut Praefectus Vrbis, cum Pacem inter illos conservare conatus frustra esset, exire è Civitate coactus est, occisis in illa Seditione plusquam centum hominibus, in Ecclesia ipsa. Et postea, quamquam Episcopi Romani eligerentur, primo, à Clero Romano, deinde à Cardinalibus, ab Antecessoribus tamen Episcopis nunquam electi erant. Quoniam ergo Successores suos, Pontifices Romani eligere non potuerunt, multo minus potuere Successores aliorum Episcoporum constituiere, sine Authoritate ab illo derivata, qui in Ecclesiam jus habuit Imperandi, id est sine Authoritate Civilis.

Minister (Græcè Διάκονος) illum significat, qui res agit hominis alterius; differt autem à Servo, in hoc quod servi imperata Dominorum facere obligantur ipsa servitutis conditione; Ministri autem eo solo obligantur, quod susceperint, neque aliud facere quam quod susceperunt, obligantur. Itaque & illi qui Verbum Dei prædican, & illi qui Ecclesiae secularia administrant, ambo Ministri sunt, sed diversarum personarum Ministri. Pastores enim qui vocantur (Act. 6, 4.) Ministri Verbi, Christi Ministri sunt, cujus Verbum prædican: sed Diaconus Minister est Ecclesiae, & Ministerium ejus (Act. 6, 2.) est ministrare mensis. Itaque de Pastore suo nemo, neque Ecclesia ipsa, dicere potuit, quod Minister suus esset; sed de Diacono tantum qui ministrare mensis, vel Christianis (cum viverent, in unaquaque Civitate; de re communi) alimenta distribueret, vel Domus Dominicae, vel Eccleliae possessionum curam susciperet; hunc Ecclesia Ministrum appellare suum rectè potuit.

Diaconi tamen Evangelium prædicare, & doctrinam Christianam propugnare unusquisque secundum gratiam, quam à Deo acceperat, non omitit, ut S. Stephanus; neque Baptizare, ut Philippus. Philippus enim ille qui (Act. 8, 5.) Evangelium prædicavit in Samaria, idemque Eunuchum baptizavit, non erat Philippus Apostolus, sed Philippus Diaconus. Quando enim Philippus prædicabat Samariae, Apostoli Hierosolymis erant; qui cum audissent Samariam recepisse Verbum Dei, miserunt ad eos Petrum & Iohannem, ut manus imponerent illis, qui à Philippo Baptizati fuerant, & sic acciperent Spiritum Sanctum. Necesarium enim erat ad Spiritus Sancti receptionem, ut Baptismus administraretur, vel confirmaretur per Ministrum Verbi, non per Ministrum Ecclesiae. Baptismus enim Pastoris, temporibus illis in illos, qui verè crediderunt Spiritus Sancti dona conferebat; quæ dona (Marc. 16, 17.) erant; Per nomen meum Daemonia ejicent; linguas loquentur novis; serpentes tollent; & si quid lethale bibierint, neququam nocebit eis; ægrotis manus imponent, & bene se habebunt. Hæc conferre Philippus non potuit, sed potuere Apostoli, & reipsa (ut ex hoc loco apparet) verè credentibus contulerunt; id quod Pastores hodierni non faciunt.

Eligebantur ab Ecclesia etiam, non ab Apostolo Diaconi, ut patet Act. 6, ubi legimus duodecem Apostolos Discipulos convocasse jam multiplicatos, & dixisse illis, non est aequum nos derelicto verbo Dei ministrare mensis. De'igithe ergò, ô fratres, ex vobis viros septem, testimonio ornatos, plenos Spiritu Sancto & Sapientia, quos huic usui præciamus. Unde manifestum est, ethi declarati essent ab Apostolis,

Coetus tamen illos elegit; quod etiam manifestius fit vers. 5, ubi dicitur, Placuit autem hic sermo toti praesenti multitudini, & elegerunt Stephanium virum plenum fide ac Spiritu Sancto, & Philippum &c.

Videamus proximo loco, Ecclesiastici unde alebantur. Sub Testamento Veteri Sacerdotii munerumque aliorum in Ecclesia capax erat sola Tribus Levi. Terra promissa inter cæteras Tribus (Levitica exculsa) divisa erat. Quæ Tribus duodecim tamen erant, divisa scilicet Tribu Joseph in duas Tribus Ephraim & Manassen; adeo, ut Tribus Levi nullam inter fratres fortem habuerint, praeterquam habitandi causa quasdam urbes, cum suburbiiis eorum. Sortem igitur Levitis dedit Deus illam, quæ ipsius Dei erat, nempe ut haberent fructuum omnium partem decimam; Rursus Sacerdotibus in alimentum assignata est illius Decimae Decima, una cum Oblationibus & Sacrificiis. Dixerat enim Deus Aaroni (Num. 18, 20.) In terra eorum hereditatem non habebis, necque fortem inter illos, ego sum fors tua, & hereditas tua, in Filis Israelis. Deus enim cum in illos regnaret, & Tribum Levi ad Ministeria publica elegisset, concessit illis in alimentum proventum publicum quem sibi ipsi reservaverat, nempe Decimas & Oblationes, quas significavit dicendo, ego sum fors tua, & hereditas tua. Levitis igitur non improprie attribuebatur nomen Cleri, quod significat Sortem & Hereditatem. Non tamen, ut essent Regni coelestis heredes præ cæteris Israelitis; sed quod de hereditate Dei alebantur. Quoniam ergo eo tempore Rex eorum erat Deus, cujus Vicem gerentes erant Moses & Sacerdotes Summi, suis singuli temporibus, jus Decimarum Oblationumque habendum in a Poteestate Civili profectum esse manifestum est.

Deinde de alimentis Christi & Apostolorum, hoc tantum legimus, peram habuisse (quam Iudas Iscariota portabat.) Apostolos autem, qui Artem habuerunt, illam exercuisse. Etiam Servator noster cum duodecim Apostolos praedicaturos mitteret, comparete aurum & argentum (Matth. 10, 9,) vetuit, eo quod operarius dignus esset alimento suo. Ex quo verisimile est parandi alimenta viam fuisse illis missioni suæ congruam, nempe, gratis dare, quia gratis acceperant. Sustentabantur enim partim benevolentia Fidelium, propterea quod adventum Messiae annuntiarent; partim etiam a contributionibus eorum quos Servator noster à morbis liberaverat; ex quibus nominantur (Luc. 8, 253.) Mulieres quaedam quas sanaverat a Spiritibus improbis, & morbis, nempe Maria quæ vocabatur Magdalene, ex qua septem Demonia exierant, & Iohanna uxor Chazæ procuratoris Herodis, & Susanna, & aliae multæ quae ministriabant ei ex iis quæ sibi sappetebant.

Post Servatoris ascensum, Christiani in unaquaque Civitate, de pecunia alebantur communibus, ex venditione agrorum suorum rerumque aliarum confectis, collatisque ad pedes Apostolorum; voluntariè, non ex debito. Dixit enim Ananice Petrus (Act. 5. 4.) nonne, si servasses agrum tuum, manebat tibi, & venditus nonne in tua erat Potestate? Constat autem inde Ananice, ut agrum suum aut pecuniam retineret, necesse non fuisse ut mentiretur; ut qui ad contributionem nullam teneretur. Nec Apostolorum tantum tempore, sed etiam postea, usque ad tempora Imperatorum Christianorum, Episcopi Pastoresque alimenta sua habuebunt à contributionibus Fidelium voluntariis. De Decimis autem mentio haec tenus nulla. Et quamquam Constantini filiorumque ejus temporibus Fidelium erga Pastores suos benevolentia tanta esset, ut Ammianus Marcellinus (seditionem Christianorum circa electionem Damasi describens) dignum esse dixerit Episcopatum illum, de quo contenderetur; propterea quod Episcopi eo tempore per liberalitatem sui quisque Gregis, praecipue per benignitatem Matronarum vixerint splendidè, Curribus circumferrentur, & sumptuosè coenarent, & amicirentur, de Decimis tamen contributis nusquam legitur.

Quæret hic fortasse aliquis, an Pastores vivere tunc ex contributionibus, & Eleemosynis voluntariis, obligarentur; quis enim (dicit Sanctus Paulus, 1 Cor. 9. 7. militat propriis stipendiis inquam? Quis plantat vineam, & de fructu ejus non edit? Aut quis paicit Gregem, & de lacte Gregis non edit. Et rursus 1 Cor. 9. 13. An inesceis eos, qui sacris operantur, ea quæ ex sacrario sunt, edere? & qui Altari assident, cum Altari participare? Ita etiam Dominus constituit iis qui Evangelium annuntiant, ut ex Evangelio vivant. Ex quo quidem loco Pastores Ecclesiae, a Gregibus suis alendos esse inferri rectè potest; Non autem ut quantitatem aut genus alimentorum ipsi definirent, aut suo arbitrio quicquam sumerent. Necessarium ergò est, ut aut à singulorum contributionibus, aut ab Ecclesia, ut persona una nutrirentur. Ab Ecclesia fieri hoc non potuit, quia Acta eorum Leges non erant. Sequitur ergò Pastorum alimenta, antè quam Imperatores Summique Imperantes de alimentis eorum Leges aliquas tulissent, alia non fuisse quàm Fidelium contributiones voluntarias. Qui Altari operam dederunt, de Oblatis vixerunt sub Testamento Veteri: ita etiam Ministris Evangelii licitum est, quod ab eorum Gregibus Oblatum est accipere; sed nihil (nisi per Actionem Civilem) exigere potuerunt. Ad quod Tribunal (quæ nulla præter Civilia erant) peterent? Constat ergò alimenta Pastoribus certa assignari potuisse nulla, nisi per Ecclesiam,

siam, ut unam personam, & tunc solum, quando Ecclesiae decreta, non tantum Canones, sed etiam Leges essent. Leges autem fieri nullae potuerunt, nisi ab Imperatoribus, Regibus, aliisque summam habentibus Potestatem Civilem. Lex Mosaica de Decimis ad Ministros Evangelii applicari non potest; quia Moyses & Summi Sacerdotes, sub Deo Summam habuere Potestatem Civilem. Regnabat enim in Iudaeis Deus, sed in Christianis Regnaturus est, Regnaturus, inquam, ex Pacto; nam per naturam nunc regnat æquè in totum humanum genus.

Haec tenus ostensum est, Pastores quid sint; & quæ habeant Mandata à Christo Servatore (nempe Prædicare, Docere, Baptizare, & in Ecclesias Præsidere;) Censura Ecclesiastica in locis ubi Fides Christiana prohibetur, quam vim habeat, nempe ut congressum & convictum Excommunicatorum fugiant, & in locis ubi Fides Christiana Lege armatur Civitatis, ut Excommunicatum fugent; etiam Pastores & Ministri, à quibus eligentur (nempe ab Ecclesiis) quis consecraverit eos (nempe Ecclesiæ Antistes) unde alerentur, nempe à suis ipsorum possessionibus, labore suo, contributionibusque Fidelium voluntariis. Proximo autem loco considerabimus quodnam in Ecclesia Officium habeant illi, qui Summam habent Potestatem Civilem, iudemque Fidem Christianam amplexi sunt.

Imprimis meminiisse oportet demonstratum supra esse, jus judicandi, quæ doctrinæ conservandæ paci utiles sint & docendæ publicè, inseparabiliter Summae Potestati Civili, annexum esse. Manifestum enim est, etiam tardissimis ingenii, Actiones hominum ab opinionibus nasci, quas habent de Bono & Malo ab actionibus ipsis, libi redundaturo; & per consequens, eos, qui obedientiam Potestati Civili præstare damnosum sibi futurum credunt ad Leges violandas facile impelli, ad status Civilis eversionem, & belli Civilis renovacionem; cujus fugiendi causa, Civitates omnes institutae sunt. Itaque in Civitatibus etiam Ethnicis, Pastores passim vocati sunt, qui Summam in illis habuere Potestatem: populum enim docere Civis nullus potuit; nisi per illorum Authoritatem.

Quod jus hoc Regnum Ethnicorum, simul ac converterentur Reges illi ad Fidem Christi, sublatum est, non potest credi. Christus enim spoliari Imperio Reges eo nomine non voluit, quod in ipsum crederent: neque ut cuicquam alii subjicerentur: neque ut Potestate pacem inter Cives suos conservandi, & contra hostes defendendi, privarentur. Sunt ergo Reges Christiani, etiam nunc Subditorum suorum Pastores supremi, & jus habent Pastores sub se constitueendi, quos ipsi idoneos ad populum instruendum judicabunt.

Præterea, etsi jus Pastores eligendi penes Ecclesiam esset, sicut erat tempore Apostolorum; Sic quoque jus illud penes Regem esset, qui personam Civitatis gerit, id est personam Ecclesiae, & proinde sine illo Ecclesia muta esset. Quando autem Coetus aliquis in Civitate Christiana, Pastorem suum eligit, is eligit, qui Summam habet in Civitate Potestatem; eodem planè modo quo, quando Oppidi alicujus populus, Prætorem sibi eligunt, eligit is, qui Summam habet Potestatem; omnis enim Aetio illius est, sine cujus consensu valida non est. Itaque quæcunque ex Historiis, de Pastoribus à populo vel à Clero electis exempla adducuntur, pro præjudicio contra jus ejus qui Civitatem repræsentat, haberi non possunt; quia per illius Authoritatem eligebantur.

Quoniam igitur in omni Civitate Christiana, is qui summè Imperat, Pastor etiam Summus est, cæterique Pastores illius Authoritate fiunt, sequitur Pastores cæteros illius Ministros tantum est, non aliter, quam qui Urbibus, Provinciis, vel Oppidis præficiuntur; non quia subditi illius sunt, qui docent, sed qui docentur. Fieri potest., ut Rex aliquis Subditorum suorum Pastorem constituat Regem alium (ut multi Reges Christiani Pastorem fecerunt Subditorum suorum Papam Romanum (non tamen Pastorem suum illum facit, neque Subditorum suorum Summum; nisi Potestate Civili feipsum spoliare vellet. In qua Civitate igitur Pastores constituit Persona externa, non id facit jure suo, sed jure ejus qui Civitati illi imperat. Admittuntur autem tales quasi Ludimagistri in Civitate aliena, cujus Rex est Patersfamilias, Ludimagistros autem filiis suis, ab externo homine commendatos recipere quidem potest, sed non Imperatos; præfertim si doctrinas quas docuerint non ad suum, sed ad illorum emolumentum tendere perspexerit.

Si quis ergò Pastorem prædicantem vel Baptizantem videns interrogaret, sicut Servatorem nostrum interrogaverunt Sacerdotes & Seniores (Matth. 21, 23.) qua Authoritate facis ista? Et quis ubi dedit istam Authoritatem? Respondere aliter non potest, nisi quod facit ista Authoritate Civitatis, ab eo data, qui Civitatis est Persona. Pastores omnes præter Supremum jure Civili ista faciunt; sed Rex, & quicunque Summam habet Potestatem, eadem faciunt Authoritate Dei, sive (ut loquuntur) jure Divino. Regum ergò & summè Imperantium solorum est, in Titulis habere, Dei gratia Rex &c. Episcoporum est, per gratiam Regis Episcopus &c. Nam Divina providentia & Dei gratia idem significant.

Atqui, si unusquisque Rex Christianus Subditorum suorum Summus quoque Pastor sit, etiam non solum praedicandi (quod forte non negabitus) sed etiam Baptizandi, Sacramentum coenae Dominicae administrandi, & Templum Sacerdotesque Consecranti jus habere videri potest, quod non facile concedetur. Neque enim id facere solent; neque sine Impositione manuum Episcopi vel Presbyteri fieri coniuevit. Vt probemus ergo Reges Christianos Ministeriis illis uti posse, ratio reddenda est, tum quare id non faciant, & quomodo sine Ceremonia illa usitata Impositionis manuum, id si voluerint facere jure possint.

Si quis Rex Scientiae allicujus humanae peritus esset, quin docere eam publicè eodem jure posset, quò eam docent qui ab illo jus accipiunt, dubium nullum est. Quoniam autem totius Civitatis in illum incumbit cura, ut ipse, in res illas momenti minoris, tempus suum contereret, incommodum publicum esset. Potest etiam Rex, si voluerit, lites Civiles publicè cognoscere, & decidere, non minore jure, quam qui id per ipsius faciunt Authoritatem; nisi quod cura reipublicae cogeret gubernaculo indeclinenter illum assidere, cura rerum exiguarum aliis commissa. Similiter Servator noster (qui certè Baptizare potuit) neminem (Ioh. 4, 2.) baptizavit, sed Apostoli ejus & Discipuli, illius Authoritate baptizârunt. Ita etiam S. Paulum in diversis & multùm disstis locis Prædicandi necessitas à Baptizatione frequenti excusavit. Cura enim major, nempe Ecclesiae gubernatio, à curis minoribus vacationem postulat. Causa ergo reddita est, quamobrem Baptizare non soleant Reges Christiani, nimium eadem, propter quam hodie paucos Baptizant Episcopi, & Papa pauciores.

De manuum Impositione, quatenus ea Regibus ut Baptizent, Consecrentque necessaria sit, sic considerabimus.

Ceremonia antiquissima apud Iudaeos erat, tum publicè, tum privatim, Impositio manuum; per quam designabatur, ostendebariturque Persona, vel alia res quæcunque, inter Precandum, Benedicendum, sacrificandum, condemnandum vel alloquendum intelligenda. Ita Iacob benedixit filiis Ioseph, Gen. 48, 14, extendens dextram suam ut imponeret capiti Ephraimi, (quamvis esset minor) & sinistram suam capiti Manassis. Atque hoc sciens fecit, ut benedictionem majorem designare se minori, astantibus ostenderet. Ita etiam Aaronem jubeit Deus (Exod. 29, 10,) manus suas imponere capiti juvenci; & rursus (vers. 15.) Manum imponere capiti arietis. Etiam Moses cum Duce Israelitarum constitueret (Num. 27, 23.) Imponens manus Levitae.

suas illi, Mandatis instruxit, populo ostendens quis esset, cui in bello obedere debuerunt. Item in Consecratione Levitarum Num. 8, 10.

Admovebis Levitas coram Iehovah, & filii Israelis manus suas super ip/so Levitas imponent; & in condemnatione blasphemi (Leviticus 24, 14.)

Educitio blasphenum istum extra castra, ut quicunque audiverunt illum, manus suas super caput ejus ponant; deinde lapidabant eum totus Cætus. Quare autem manus illi imponere soli jubeabant, qui illum audierant, ac non potius Sacerdos, vel Levita, vel Iustitiae Minister aliquis, nisi quod illorum nemo congregationi designare, vel indicare, potuit quis fuerit, qui blasphemaverat, & commeruerat mori? Hominem autem vel rem aliam quamcunque, per manum ad oculos ostendere errori minus obnoxium est, quam ad aures nomine designare.

In tantum autem placuit eo tempore Ceremonia hæc, ut in benedicenda tota simul congregatione, quia per manuum Impositionem fieri non potuit, manus tamen versus populum in benedicendo elevabant, ut legere & Levit. 9, 22.

Eadem Ceremonia usus etiam est Christus, manus in illos imponens, quos sanabat, aut quibus benedicebat. Iuxta ritum hunc Apostoli & Presbyteri, ipsumque Presbyterium, in illos quos Pastores constituebant, manus imposuerunt, & pro illis precati sunt, ut reciperent Spiritum Sanctum. Etiam eidem Pastori manus impositæ fuere aliquando sèpius nempe cum ad Ministerium novum mitteretur. Finis autem Impositionis manuum semper idem fuit, personæ ad munus Pastorale electæ designatio exacta & Religiosa. Apostoli manus imposuerunt (Act. 6, 6.) Septem Diaconis, non ut reciperent Spiritum Sanctum; nam Spiritu Sancto pleni erant, antequam eligèrentur, ut constat ex vers. 3, sed ut ad munus Diaconorum designarentur.

Qui manus imponebant, aut Episcopi, aut Presbyteri erant; Diaconi munus illud non fuit. Quos Philippus Diaconus Samariæ converterat, in illos Petrus & Ioannes Apostoli manus imposuerunt, (Act. 8, 17) ut acciperent Spiritum Sanctum. Etiam Timotheus Presbyter manus imposuit; illum enim admonet Sanctus Paulus (1 Tim. 5, 22.) Ne cuiquam sèbilo manus imponeret. In Timotheum manus imposuit Presbyterium ipsum 1 Tim. 4, 14. Quomodo autem Presbyterium manus imposuit? Quando Presbyterium id facit, intelligendum est, per manus Antistitis, sive Presbyterii praesidis factum esse; is autem videtur súisse ipse Paulus qui 2 Tim. 1, 6. jubeit illum exuscitare donum Dei, quod in eo erat per impositionem manuum suarum; ubi obiter notandum est, per donum Dei, non intelligi Spiritum Sanctum tertiam in

Trinitate personam, sed in Timotheum Divina dona collata, à Sancto Paulo manus impositas bis fuisse legimus: semel Damasci, per Ananiam (Act. 9, 17, 18.) cum baptizaretur: & iterum Antiochia, cum mitteretur Prædicatum. Usus ergo hujus in Pastoribus ordinandis ceremoniæ, is erat ut personam ejus cui Potestatem talem concesserunt, designarent.

Homini ergo, qui Docendi & Baptizandi Potestatem ante habuisset, quam manus illi imponerentur, Impositio manuum nihil contribuere potuit nisi ut fidem doceret Christianam. Illi vero, qui antequam Christiani fierent Summam habuerunt Potestatem in Civitatibus suis, Potestatem novam ab Impositione manuum nullam acceperunt. Etiam sub Testamento Veteri, et si dum Potestas Summa in Sacerdote erat jus consecrandi ille solus habere; aliter tamen erat postquam populus sub Regibus esse coepissent. Nam (1 Reg. 8,) Populo benedixit, Templum Consecravit, & publicas Preces pronuntiavit Salomon. Constat ergo, habuisse illum non solum regendi Ecclesiam, sed etiam functiones omnes Ecclesiasticas exercendi Potestatem plenam.

Sed quid (inquiet aliquis) si Potestas Summa sit penes feminam, habetne in Ecclesiis praedicandi, & Sacramenta administrandi Potestatem femina? Scio feminis in Ecclesia prohibitum esse loqui. Id vero non impedit, quin femina, quae Summa Potestate praedita est, constituere viros possit, qui in Ecclesiis, & loqui & coetera administrare omnia Authoritate Civitatis, id est sua possint. Authoritas enim Masculinum & Femininum non recipit. Feminae igitur, et si officia omnia exercere non possunt, illos tamen, qui ea exerceant, possunt constituere. Regina Elizabetha Anno primo regni sui, cum Suprematum Ecclesiae Anglicanae sibi vindicasset, Legem tuit ut Ministri omnes Ecclesiarum (si Beneficia sua retinere vellent) Suprematum ejus Ecclesiasticum cum Iuramento agnolserent. Iuraverunt ergo multi; multi etiam aliquamdiu recusaverunt, ob hoc tantum, quod videbatur illis si jurasissent, fore ut Regina per illos videretur posse Sacramenta in Ecclesia administrare, & functiones coeteras Pastorales ipsa exercere. Postquam autem Regina scripto publico promiserat se id non facturam esse tum demum juraverunt. Quo scrupulo manifestum erat, Ministros illos in opinione illa, omnes fuisse, Authoritatem quidem functiones Pastorales exercendi cum Suprematu Ecclesiae conjunctam semper esse, exercitium autem solis viris convenire. Regina ergo non modo ab exercitio talium Functionum se abstinuit, sed etiam rerum Ecclesiasticarum curam diplomate suo Episcoporum Convocationi una cum paucis Consiliariis suis, tutam commisit.

Ab hac juris Civilis & Ecclesiastici consolidatione Potestatem habent Reges Christiani in subditos suos, tam in rebus ad Religionem, quam ad Politiam pertinentibus, quantam homo homini super seipsum dare potest. Potest ergo is, sive Homo, sive Coetus, qui Summam habet Potestatem rerum Ecclesiasticarum curae praeficere, in Dominiis suis, si voluerit, (ut in plurimis locis hodie fieri cernimus) hominem externum. Sed is, qui sic praeficitur, Iure Civili non jure Divino Officio suo fungitur; & proinde quoties bono publico expedibit, eodem jure, quo praefectus erat, deponi rursus potest. Potest etiam, qui Summam habet Potestatem, Religionis procurationem, uni ex Civibus vel Civium Coetui committere, si voluerit; Potestatemque illi dare, vel Titulis Pastores quibus vult, ornare, & circa eorum mercedem & alimenta, Leges constituer, quas ipsi videbitur; modò quod facit, ex sincerâ Conscientia (de qua judicat solus Deus) proficiscatur, ejusdem etiam est, Scripturarum Sacrarum Interpretes constituer, ut cujus Authoritate fiunt Leges. Ejusdem etiam est Excommunicationibus viri praestare per Leges suas Pœnales; quibus Libertini obstinati humiliari, & ad unionem cum Ecclesiâ reduci possint. Potestatem denique in rebus omnibus, tum Civilibus, tum Ecclesiasticis, quatenus ad Actiones & Verba attinet, Summam habet. Actiones enim & Verba tantum, cognosci, & ab hominibus accusari possunt. Eorum autem, quae accusari ab homine non possunt, Index omnino, praeter Deum, nullus est.

Quanquam, quae haec tenus dicta sunt, satis perspicua, videantur, & Potestati Ecclesiasticae Regibus Christianis afferendae sufficiunt; quia tamen Potestatem illam, in omnibus Civitatibus Pontifices Romanii sibi arrogant, & Cardinalis Bellarminus in Controversia de Summo Pontificie, Ius Pontificium, quantum possibile est, propugnavit; Fundamenta & Argumentorum ejus Robur breviter examinare necessarium esse duxi.

Librorum quinque quos de hac re scripsit, primus tres continet Quæstiones: unam, specierum Regiminis trium, Monarchia, Aristocratica, Democratae quænam sit optima. Concludit autem nullam harum optimam esse, sed quartam ab his mixtam. Secundam, quænam harum regendae Ecclesiæ sit optima, & sententiam fert pro Mixta, sed quae magis participaret de Monarchia. Tertiam, utrum in hac Monarchia Mixta, Monarchæ locum haberet Sanctus Petrus. Quod ad primam Conclusionem attinet, satis (Cap. 18) supra demonstratum est, quod in omni forma Civitatis, cui obedire homines obligari possunt, Imperium Summum Simplex, & Absolutum, non Mixtum sit. In Monarchia enim unus Homo totius Civitatis Potestatem habet, & proinde quamcunque alius Potestatem adeptus sit, eam adeptus est iure illius, & quamdiu illi videbitur, possebit, & in illius nomine Potestate sua uti debet. Etiam in Aristocratia & Democratia unicum esse Cœtum Supremum, eumque eandem habere Potestatem, quam habet in Monarchia Monarcha; & proinde non mixtum Imperium, sed Absolutum. Præterea manifestum est, si Monarchia aliqua Mixta dici posset, etiam Monarcha aliquis dici posset Mixtus. Hoc autem absurdum est. De tribus autem speciebus Simplicibus antedictis, quænam sit optima, in eo loco in quo earum una constituta jam sit, disputare nefas est; propterea quod ea, quæ constituta est, cæteris omnibus anteferri, defendi, & optima appellari debet; quia is Civis, qui aliquid faceret, quod ad subversionem ejus tenderet, tum Leges Naturæ, tum Leges Divinas positivas violaret. Præterea ad Potestatem Pastoris, Imperium non habentis, quæ forma Civitatis optima sit, non pertinet inquirere; cum vocentur Pastores, non ut homines regerent Imperio, sed doctrina, & argumentis. Monarchia enim, Aristocratia, & Democratia, Imperantium, non Pastorum species denotant; vel tres Dominos, non tres Ludimagistros.

Secunda ergò Conclusio, de optima specie Regiminis Ecclesiæ, ad questionem de Potestate Pontificis Romani, extra Dominium ejus temporale, nihil omnino attinet. In Dominiis enim Civitatum aliarum, merè Pastoritium est.

Ad tertiam Conclusionem probandam nempè Sanctum Petrum Ecclesiæ suisse Monarcham, adducit inprimis locum S. Matth. 16. 18, 19: Tu es Petrus, & super hanc petram ædificabo meam Ecclesiam: & portæ inferorum non superabunt eam. Et tibi dabo Claves regni coelorum: & quicquid ligaveris in terra, erit ligatum in coelis: & quicquid solveris in terra, erit solutum in coelis. Qui locus rectè intellectus, nihil aliud probat, nisi Ecclesiam Christi pro fundamento unicum habere Articulum Fidei, quem Sanctus Petrus, nomine Apostolorum hic professus est, nempe Iesum esse Christum; quæ professio Servatori nostro ea verba dicendi occasionem præbuit. Quod ut clarius intelligatur, sciendum est, Servatorem nostrum per seipsum, per Iohannem Baptistam, & per Apostolos, nihil aliud de Fide prædicasse, præterquam quod ipse esse Christus. Iohannes (Matth. 3. 2,) hoc solùm prædicavit Regnum Dei appropinquat. Idem Servator noster prædicavit ipse, Matth. 4.17; & duodecem Apostolis in Mandatis dedit Matth. 10. 7 Servator noster; ut idem prædicarent. Articulus ille Fidei Christianæ fundamentalis erat. Postquam igitur Apostoli à Prædicatione Articuli hujus ad Christum reversi essent interrogavit illos Christus cunctos simul, (Matth. 16.13) non Petrum solum, quemnam esse me dicunt homines, Filium Hominis? Illi vero dixerunt, Alii quidem Iohannem Baptistam, alii vero Eliam, a ii vero Ieremiam, aut unum ex Prophetis. Tunc autem vers. 15 interrogavit illos simul omnes, non Petrum solum, Vos autem quem me dicitis esse? Itaque Sanctus Petrus pro omnibus respondit, Tu es Christus, Filius Dei viventis. Qui Articulus, ut dixi, Fidei totius Ecclesiae fundamentum est. Atque hinc occasionem coepit dicendi: Tu es Petrus, & super hanc petram aedificabo meam Ecclesiam &c. Manifestum ergo est petram Ecclesiae fundamentalem aliam intellectam non esse eo loco, praeter Fidei Articulum illum fundamentalem. Sed quare (dicet aliquis) interponit Christus verba illa Tu es Petrus? Considerandum ergo est Apostolum cognominatum fuisse a Christo Cepham, id est, Graece, petram, vel petrum, Latine Lapidem. Postquam igitur Articulum hunc Petrus confessus esset, Servator noster, ad nomen ejus alludens, dixit: Tu es Petrus, & super hanc petram aedificabo &c. tanquam diceret Articulum illum, Iesum esse Christum: Fidei per quam Ecclesia erat Christiana essentiali sive fundamentalem esse. Quod si Petrum tunc Ecclesiae Regem constituisse voluisse, quam facile fuisse verbis dertos id dixisse?

Proximis autem verbis, dabo tibi Claves caelorum &c. nil amplius Petro quam caeteris Discipulus datum est, Matth. 18.18 Quicquid ligaveritis in terra, ligabitur in caelo, & quicquid solveritis in terra, solvetur in caelo. Sed utcunque locum hunc interpretetur, dubium nullum est, quin Potestas hoc loco data pertineat ad eos omnes, qui Summam in Civitatibus suis Potestatem habent modo Christiani sint. Adeo ut Sanctus Petrus, vel etiam Servator noster ipse, si aliquem eorum ad Fidem Christianam convertisset; quia tamen Regnum Christi non est hujus mundi, convertendi subditos proprios illi soli reliquisset; alioqui Regno illum privasset, cui Docendi jus adhaeret inseparabiliter. Hae ergo sufficiant ad refutationem libri hujus primi, in quo probare conatus est Monarcham Ecclesiae universalis, id est, Christianorum fuisse Sanctum Petrum.

Liber secundus duas habet conclusiones: Alteram Sanctum Petrum Romae fuisse Episcopum, atque ibi mortuum esse: Alteram, Successores illius esse Pontifices Romanos. Quorum utraque quasi dubia hodie disputatur. Sed si utramque veram esse, concederimus; si tamen per Episcopum Romanum, Monarcham Ecclesiae, sive Pastorem omnium Supremum intelligat, non Sylvester, sed Constantinus Magnus Monarcha ille erat; & ut Constantinus, ita etiam Imperatores Christiani omnes, Imperii Romani Episcopi Iure erant; Romani (inquam) Imperii, non totius orbis Christiani. Erant enim temporibus illis Gentes Christianae nonnullae, quae Imperio Romano non continebantur. Atque hoc responsum esto Libro secundo.

In Libro tertio Quaestionem tractat, an Papa sit Antichristus. Quod Papa sit Antichristus, equidem probatum nulquam vidi. Manifestum autem est, Prophetas Veteris Testamenti praedixisse, Iudaeosque Messiam, id est Christum, venturum esse, ut Regnum Dei (quod rejectum fuerat) restitueret, expectasse. Expectatio autem illa, Imposturis ambitiosorum hominum, qui regnare conarentur, quique populum per Miracula falsa, per vitam hypocriticam vel per orationes & doctrinas blandas, decipiendi artem calluerunt, eos obnoxios reddidit. Propter hanc causam Servator noster & Apostoli populum monuerunt ne Prophetis & Christis falsis, temere crederent. Falsus autem Christus intelligebatur is qui se Christum esse, cum non esset profitebatur; & vulgo appellabantur tales Antichristi, ea significatione, quâ in Schismatibus, alter de Papatu contendentium, vocari solet Antipapa. Antichristus autem duas habet Notas Essentiales; alteram, quod Iesum esse Christum neget; alteram, quod se ipsum Christum esse dicat. Nota prima (1 Ioh. 4, 3.) est haec, quicumque Spiritus non profiteitur Iesum Christum in carne venisse, ex Deo non est; & Antichristi est. Altera habetur (Matth. 24, 5.) in verbis Servatoris nostri, multi venient sub nomine meo dicentes, ego sum Christus, & multos seducent. Et alio loco, Si quis vobis dicat, ecce hic est Christus, illic est Christus, ne credatis. Antichristus ergo erit Christus Falsus, id est, aliquis qui se Christum esse profitebitur, nec est. Ex duabus his Notis nempe Iesum esse Christum negare, & se ipsum esse Christum affirmare, sequitur, Antichristum debere esse veri Christi hostem. Ex multis autem Antichristis, unus praecipuus est o Antichrēsēs. Iam cum Pontifex Romanus, neque Christum se esse dicat, neque Iesum esse Christum neget, quo sensu Antichristus dici possit non intelligo. Nam Antichristus non est qui Christi Vicarium, sed ipsum Christum se esse dicit. Temporis etiam, quando Antichristus hic praecipuus venturus est, Notam aliquam, etsi non valde perspicuam habemus (Matth. 24, 15, &c.) nempe, Cum viderit abominationem illam vastatricem que dicta est per Danielem Prophetam, postam in loco sancto. Et erit tunc afflictio magna, qualis fæta non fuit à Principio mundi ad hoc usque tempus, neque unquam fiet. Et nisi decurati fuissent dies illi, periret omnis caro. Sed afflictio illa nondum venit. Sequutura enim statim est obscuratio solis, & Stellae cadent, & Potestates cælorum concutientur. Et tunc apparebit signum Filii hominis in coelo, &c. & videbunt Filium hominis vehementer in nubibus cum potestas & gloria multa. Nondum ergo venit ille Antichristus; Pontifices autem multi & venerunt & abierunt. Potestatem quidem in Dominiis alienis Legillativam sibi assumunt, & regnum quoddam usurpant; sed in hoc mundo, nec ut Christus, sed ut pro Christo usurpant; id quod nihil habet in se de Antichristo.

In Libro quarto, ut probet Pontificem Romanum in Controversiis omnibus tum Fidei, tum Morum Supremum esse Iudicem (quod tantundem est ac si illum Christianorum omnium Monarcham absolutissimum esse dixisset) tres adducit Propositiones. Primam, Iudicia ejus infallibilia esse: Secundam, quod in Christianis Dominiis Potestatem habet Leges condendi, illosque Puniendi qui illas transgredientur: Tertiam, Servatorem nostrum Iurisdictionem Ecclesiasticam omnem, in Pontificem Romanum contulisse.

Pro Iudiciorum Papalium Infallibilitate, multa adducit Scripturae loca: primum, Luc. 22, 31, Simon, Simon, ecce, Satanas petit vos, ut ventilet sic ut triticum; sed ego precatus sum pro te, ne deficiat Fides tua: ex igitur aliquando conversus stabili frateres. Ex quo loco Bellarminus concludit Christum Simonis Petro duo concessisse Privilegia, unum, quod nec ipse, nec Successores ejus quicquam, neque in fide, neque in moribus falsum aut alicujus Papae Definitioni contrarium, definirent. Sed locus ille totus attentiùs considerandus est, qui, ut mihi videitur, contrarium probat ejus; quod probatum ille vel'et. Sacerdotes & Scribae, Servatoris nostri in feste Paschae occidendi, consilium inierant, quem Iudas etiam jam illis prodere deliberàrat. Venit autem ad festum Christus, & cum Pascha unà cum Apostolis, celebraret, dixit illis festum illud se iterum celebraturum non esse, antequam venisset Regnum Dei; dixit etiam, ut ab uno eorum proderetur. Cum igitur Apostoli Christum, ante Pascha proximum, regnaturum esse crederent, inter se. Quis esset tunc maximus in illo Regno, contendebant. Quapropter Servator noster illis dixit, Reges quidem Ethnicos Dominium exercere in Subditos suos, & Benefactores appellari; vos autem non sic; sed unus vestrum alteri debet ministrare. Regnum quidem vobis dabo, sed quale mihi dedit Pater meus, sed non habendum, ante adventum meum; tum demum comedetis & bibetis ad Mensam meam, & sedebitis super Thronos judicantes tribus Israelis. Regnum autem hoc sanguine Christi & Martyrum ejus redimendum erat. Tum Christus ad S. Petrum conversus, verba illa supra citata pronuntiavit Simon, Simon, &c. Quibus significabat Satanam Apostolis praesentis Dominationis (quo Fidem eorum de Regno venturo debilitaret) Spem illis suggessisse; precatum autem esse se pro Petro, ne illius fides desiceret; illumque qui sciret Regnum Dei non esse ex hoc mundo, ut fratres suos in eadem Fide confirmaret, jussisse. Atque eò etiam pertinet responsum Petri, Domine paratus sum tecum ire in carcerem, & ad mortem. Manifestum ergò ex hoc loco est, non solum S. Petro nullam datam esse, sed etiam in Mandatis habuisse, ut cæteros Apostolos doceret, Iurisdictionem illis debitam non esse. Neque pro S. Petri, in sententia ferenda de Articulis Fidei, Infallibilitate operatur quicquam adductus Textus; multo minus pro Infallibilitate Successorum ejus, sed potius contra, propterea quod dicitur in plurali cribrare petiti Vos, sed singulariter precatus sum pro te.

Locus secundus est Matth. 16: Tu es Petrus, & super hanc Petram ædificabo meam Ecclesiam: & portæ inferorum non prævalebunt contra eam. Unde amplius inferri nihil potest (ut superius ostensum est) quam quod contra Petri confessionem illam, Iesus est Christus Filius Dei, portæ inferorum non prævalebunt.

Textus tertius est ex Ioh. 21, 16, 17: Pascio oves meas. Hoc autem non Imperandi, sed docendi Mandatum est, idque tamdiu tantum, quamdiu Rex Christianus non esset, qui Potestatem illam Potestati Civili adjunctam haberet. Sicut enim ab Abrahamo, non à Mercenario poscit Deus rationem administrationis Dominii sui Paterni, & Despotici, ita etiam à Regibus & Summis Imperantibus, idem rationem Administrationis Civitatum suarum exigit, non à Mercenariis; sed ab ipsis.

Locus quartus est Exod. 28, 30: Pones in sacro illo Pectorali juris, Vrim & Thummim, quae sint supra cor Aaronis: quem locum à Septuaginta redditum esse dicit, per διάλων ὑ ἀλήθειαν, id est, Evidentiam & Veritatem, Inde autem concludit Sacerdoti Summo datam esse Lucem & Veritatem. Quicquid autem significant Vrim & Thummim, manifestum tamen est ex eo Textu, data ea esse Sacerdoti Summo, id est illi, qui Summam in Civitate Israelitarum habuit Potestatem. Militat ergò Textus hic Summo Imperanti Civili contra Suprematum Ecclesiasticum Pontificis Romani.

Ut prober Iudicia Pontificis circa Mores Infallibilia esse, locum citat Ioh. 16, 13: Cum autem venerit ille Spiritus Veritatis, Dux viae vobis erit in omnem veritatem. Cum Judicio omnia tum Fidei, tum Morum Regibus sustulerit, quid habent omnino, quod faciant Reges? Quas Leges ferent, cum Lex nulla sit, quae non sit aut Regula Morum, ut ne quis sit Homicida, vel Fur, vel Mæchus, vel Mendax, vel Avarus, & similia, aut Regula Fidei, & cultus Divini. Sed verba Textus consideremus: Spiritus Veritatis Dux vobis erit in omnem Veritatem; an recte infertur inde solius Pontificis esse judicare de Moribus Civium in Civitate aliena? Quid habent commune Veritas & Mores. Veritas verborum est tantum, Mores autem hominum sunt sub Legibus viventium. Mores doceri quidem possunt à Summo Pontifice, sed an Boni, an Mali sint; nisi in suo ipsius Dominio, judicare non debet. Etiam si verum esset, non posse omnino errare Papam, id tamen jus Iudicandi in Civitatibus alienis nullum contribueret. Deinde à ratione naturali pro Infallibilitate Papae arguit sic: Si Papa in rebus ad salutem necessariis errare posset, tunc ad Salutem Ecclesiae non satis à Christo provisum est; propterea quod doctrinam Papae sequi nobis imperavit. Ubi autem Christus id jussit, aut omnino de Papa locutus sit, non ostendit. Etiam concessio, Papae datum esse, quicquid S. Petro datum est; quia tamen in Scriptura Sacra nusquam jubemur obedire Petro, injustus esset, qui, si facere aliquid Petrus juberet, & quod Legibus patriis contrarium esset, illi obediret.

Postremo, Papam Potestatem habere Summam per totum orbem Christianum in rebus Civilibus, neque Papa, neque Ecclesia definit. Non ergo obligantur Iurisdictionem ejus, in rebus Moralibus agnoscere omnes Christiani. Imperium enim Civile Summum, & suprema de controversiis Moralibus Iudicatio eadem est res: imo Reges non modò, quid sit Iustum & Injustum in Actionibus definiunt, sed etiam Iustitiam ipsam per Leges suas faciunt; Iustitia autem & Injustitia ad Moralia pertinent. Neque Iustum, aut Injustum in Moribus quicquam est, nisi id quod ita factum est per Leges Civiles.

Ut Papam Potestatem habere in Civitatibus alienis Legislativam prober, adducit locum Deut. 17. 12: Vir autem ille, qui fecit superbè, ut non auscultet Sacerdoti constanter Ministranti Iehova Deo tuo aut Iudici; unique morietur vir ille, & tolles malum illud; ex Israele oblitus, quod Summus Sacerdos Summam tunc habere Potestatem Civilem, Iudicesque sub se constitueret. Nihil aliud ergò probant verba illa, nisi, quod Vir ille, qui Summo Imperanti Civili obedere recusaverit, morietur &c. Id quod conclusioni Bellarmini directè contrarium est.

Secundo, adducit Textum Matth. 16.21. Quicquid ligaveris in terra &c. & ita interpretatur, ac si Potestas illa ligandi, esset Potestas Legislativa; quam Potestatem locus hic attribuit Potestati Civili. Scribae enim & Pharisei sedebant tunc, non Petrus, in Cathedra Mosis, & propterea ligare, idem erat quod legem condere.

Locus tertius est Ioh. 21. 16: Pasce oves meas, id quod non est Legibus cogere, sed docere.

Locus quartus est Ioh. 20. 21: Qui locus probat contrarium. Verba enim sunt, Sicut misit me Pater, ita & ego mitto vos. Christum autem misit Deus, ut morte sua credentes in illum redimeret; & ut per prædicationem ipsius & Apostolorum suorum, ad Regnum suum futurum in mundo venturo illos præpararet. Cum ergo Deus Pater filium suum Leges in hoc mundo laturum non miserit, multo minus Potestatem illam dedit Sancto Petro. Locus ergò hic Suprematum Ecclesiasticum & Imperium Civile conjunctit, contra id, quod ex eo Bellarminus inserre voluit.

Locus quintus est Act. 15. 28: Visum est Spiritui Sancto & nobis, ne quod amplius imponeremus onus præter necessaria ista, ut abstineatis ab iis quae sunt immolata simulacris, & sanguine, & suffocato & fornicatione. Ubi per onus imponere intelligit Potestatem Legitiativam. Sed locum hunc Bellarminus, etsi Latinè scribere satis sciret, non satis intellexit, vel si intellexit, verbis illis ad Potestatem Pontificiam sciens abusus est. Quod Lege imponitur, si quidem grave sit, vocari etiam Onus potest per metaphoram. Etiam quod à Medico imponitur, ægrotanti bibendum Pharmacum, si grave sit, etiam Onus appellari potest. Quod Lex imponit, ad Bonum Imperantis, id est ad Bonum publicum imponitur; ideoque is, cui imponitur onus illud, perferre quatenus potest, obligatur. Sed quod à Medico imponitur, ad Bonum solius ægrotantis imponitur, neque aliud est, quam convalescentiæ adiunctæ apposita Conditio, quæ si duriuscula sit, appellatur onus. Et sicut præcepta Medicorum, ita quoque præcepta Pastorum, sine Authoritate Civili, Leges non sunt, sed consilia; quæ sequi, vel negligere suo cujusque periculo permittum est. Tale autem erat Onus, de quo in hoc textu sermo est, nempe, quod Gentibus conversis ab esu eorum animalium, quæ simulachris immolata erant, & ab esu suffocati, & sanguinis abstinendumerat. Sed si prohibeatur esus sanguinis, & prohibitio illa sit Lex, quam obligamur omnes Christiani custodire; quare hodie Christiani, ubique etiam in Roma ipsa, sanguinem vulgo comedunt. Apostolorum ergo Acta Concilii Leges esse, ex hoc textu Bellarminus non probavit.

Locus sextus est Rom. 13. 1: Omnis anima Potestatibus supereminentibus subjecta esto: non enim est Potestas, nisi à Deo. Id quod intelligendum esse vult non solum de Principibus Secularibus, sed etiam de Ecclesiasticis. Ad quod pro responso, id quod sèpe ante dictum est, referam, nimium Principes Ecclesiasticos, præter Principes Civitatum

nullos esse, nec fuisse unquam. Nam si Apostolus voluisset subditos nos, non solum Principibus nostris esse, sed etiam Papae, qui est Princeps externus, imposuisset nobis Onus non solum grave, sed etiam, quod Christus ipse pronuntiavit esse impossibile, nempe duobus Dominis simul servire. Quanquam autem Sanctus Paulus alicubi dicat, Scribo haec absens, ne praesens uterer acrimoniâ, juxta Potestatem quam mihi Christus dedit; non tamen intellexit Sanctus Paulus, Potestatem sibi datam esse, occidendi quenquam, aut incarcerandi, aut mitterdi in exilium, aut flagellandi, aut pecuniâ multandi, sed tantum excommunicandi, id est (sine Potestate Civili) Excommunicatum fugiendi; id quod sâpenumerò Excommunicanti, quam Excommunicato gravius est.

Septimus locus, 1 Cor. 4, 2, Quid vultis? Cum virga veniam ad vos, an cum charitate, & spiritu lenitatis? Hic rursus loquitur Sanctus Paulus non de punitione, sed de Censura Ecclesiastica, quae sua natura poena non est, sed poenae in seculo venturo denuntiatio. Nondum ergò Potestatem Episcopi Romani probavit esse Legislativam.

Locus octavus est 1 Tim. 3, 2, Oportet autem Episcopum unius Vxoris virum esse, quam dicit esse Legem. Credideram quidem, Legislativam in Ecclesia Potestatem, soli Ecclesiae Monarchae Sancto Petro concessam esse. Contrarium autem apparet ex hoc Textu, cum Paulus etiam Potestatem eandem habuerit. Dicent fortè, Paulo à Petro Praeceptum hoc datum esse. Neque tamen sic Lex erit, cum Timotheus neque Petri, neque Pauli subditus estet sed Discipulus.

Textus nonus est 1 Tim. 5, 19. Adversus Presbyterum accusationem ne recipito, nisi sub duobus aut tribus testibus. Respondeo (ut sâpe ante) Praeceptum hoc, consilium quidem sanum esse, sed Legem non esse.

Locus decimus est Luc. 10, 16, Qui vos audit, me audit; & qui vos asperratur, me asperratur. Dubium quidem non est, quin Christum aspernetur, quicunque asperratur eos, quos Christus misit. Sed à Christo misi qui sunt, praeter eos, qui Pastores constituti sunt per Authoritatem legitimam? Et quis est qui Legitimè ordinatus est à Pastore suo supremo? Quis denique in Civitate Christianâ Pastor ritè ordinatus est, nisi à Potestate Civitatis Summa? Inferri ergò ex hoc Textu potest, illum, qui Regem suum Christianum audit, audire Christum; illumque, qui doctrinam Regis sui Legibus confirmatam asperratur, ipsum Christum asperrari. Imò, Rex Christianus, quatenus Pastor tantum est, & Doctor Civium, non facit ut Doctrinæ ejus Leges sint. Leges obligant; ad credendum verò nemo obligari potest, sed ad actiones tantum & verba, si opus sit. Ex quo sequitur rursus, Leges, quas

fecerit Rex in sua Civitate, Ecclesiasticas, easdem esse Leges Civiles.

Locus undecimus est Textus, in quocunque Apostolus pro Consilio, verbo utitur aliquo, quod Consilio cum Imperio sit commune; ut in quo Obedientiam vocat, Consilium alicujus sequi, ut 1 Cor. 11,2, Laudo vero vos, fratres, quod omnia meministis, & sicut tradidi vobis traditiones retinetis. Quod ut significet, traditiones Pauli, Leges suisse, aut aliud praeter Consilium, longè abest; & ut locus ille, 1 Thef. 4,2, Nostis enim, quae Mandata dederimus vobis, ubi vox Graeca significat Traditiones; quae non Leges, sed Consilia sunt: & locus 2. Thef. 3,14, Quod si quis non auscultet nostro per Epistolam sermoni, hunc notate: & ne commerium habete cum eo, ut erubescat. Neque ut inimicum ducite, sed admonete ut fratrem. Ubi à voce ἐπακούει probatum vellet, Thessalonicensibus Epistolam hanc suisse Legem. Imperatorum sane Epistolae Leges erant. Si ergo Lex etiam esset Epistola S. Pauli, obligaremur obediire duobus Dominis. Sed vox illa Graeca significat non modo imperata facere illius, qui potestatem habet puniendi, si non faciamus, sed etiam Consilium sequi illius, qui nobis ad bonum nostrum recte consultit. Paulus ergo illum, qui non auscultaverit, pro inimico haberi prohibet, sed admoneri tantum, ut fratrem jubeat; id est verberari, incarcerari, mulctari (quod Legislatoribus licitum est) prohibet. Ex quo manifestum est, id quod Christianos metuere Pastores suos fecit, non Apostoli Imperium, sed Existimationem ejus suisse.

Locus ultimus est Heb. 13,17, Obedite ductoribus vestris & obsecun date: excubant enim ipsi pro animabus vestris, tanquam rationem redditori. Atque hoc rursus loco Obedire idem est, quod Consilium sequi. Ratio enim, quare Pastoribus nostris obediendum sit, non ducitur à voluntate & Imperio Pastorum, sed à beneficio, quod ipsi inde accepturi sumus, nempe ab animarum nostrarum Salute. Praeterea, qui Legibus obediire obligantur, Leges ipsas examinare non debent; sed S. Iohannes 1 Epist. 4,1, Ne credatis (inquit) omni Spiritui, sed probate Spiritus, an ex Deo sint: nam multi Pseudopropheta venerunt in mundum. Constat ergo, Pastorum suorum Doctrinas posse à Christianis hominibus disputari. Sed Leges eorum, qui Potestatem Civilem Summam habent, disputari sine peccato, à lubditis suis non posse. Alioqui enim Civitatum omnium institutiones frustra essent, & proinde Pax & Iustitia cessarent contra Leges omnes tum Humanas tum Divinas. Nihil ergo ex citatis locis, neque ex ullis Scripturae aliis, probari potest, Pontificum Romanorum decreta, extra Dominia sua temporalia, esse Leges.

Conclusio ejus ultima, nempe Servatorem nostrum Iurisdictionem Ecclesiasticam nemini commississe immediate, praeterquam Papae, ad Quaestionem de Suprematu Ecclesiastico inter Papam & Reges Christianos non pertinet, sed tantum ad Quaestionem inter Papam & Episcopos cæteros. Dicit autem primò, Iurisdictionem Episcoporum esse, saltem universaliter, de Iure Divino, id est Iure derivato à Deo ipso; ad quod probandum adducit S. Paulum, dicentem Ephes. 4. 11: Is igitur dedit alios quidem Apostolos, alios vero Prophetas, alios autem Evangelistas, alios autem Pastores & Doctores, infertque inde Episcopos omnes, Iurisdictiones suas habere, à Iure Dei; idque non immediatè, sed per derivationem à Iure Divino, quod habet Papa. Concessio autem hoc, Iurisdiction quænam alia, etsi merè Civilis, legitima existit in Civitate Christianâ, quæ non sit etiam de Iure Divino? Habent enim Potestatem suam Civilem Christiani Reges, non minus immediatè à Deo, quam Papa Iurisdictionem suam Ecclesiasticam ob eodem Deo habere profitetur. Itaque id, quod Ministri per Authoritatem ejus faciunt, non minus Iure Divino immediato, faciunt, quam quod faciunt per Ordinationem Papalem, Episcopi cæteri. Potestas enim legitima omnis à Deo est; in Supremo quidem Imperante, immediatè; in illis autem, qui Iurisdictionem suam à Rege agnoscent, mediatè. Concedendum ergo est, aut Ministrum quemlibet exiguum in Civitate, Iurisdictionem suam Iure Divino exercere, vel Episcopis, ut Iurisdictiones suas ita teneant (Papâ excepto) concedendum non est.

Sed Disputatio, an Iurisdictionem talem dederit Christus soli Papae, an cæteris etiam Episcopis, extra Dominium Papae temporale tota contentio est de lana Caprina; neque enim ille, nec hi Iurisdictionem omnino ullam habent. Iurisdiction enim nihil aliud est, praeter Potestatem legitimam, lites inter Civem & Civem cognoscendi & decidendi; & ad neminem pertinere potest, praeter illum, qui Potestatem habet Iusti & Injusti Regulas praescribendi, id est, Leges condendi, & eos, qui Sententiae ejus stare recusaverint, vel Indicium, quos ille constituerit, gladio publico cogendi; Quam Potestatem habet nemo, praeter Civitatem, id est praeter eum, qui Civitatis personam gerit.

Quando ergò adducit Bellarminus ex Luc. 6. Servatorem nostrum convocasse Discipulos suos, & ex illis duodecim, Apostolos nominasse, probat quidem Potestatem illis dedisse Christum, Praedicandi, non autem lites inter concives determinandi. Potestatem enim illam ipse Christus reculavit, cum diceret, quis me Indicem aut Divisorem inter vos constituit? Et alio loco Regnum meum non est hujus mundi. Atqui Potestatem cognoscendi & decidendi inter Cives controversias, omnino nullam habet. Quod tamen non impedit, quin Servator noster Potestatem illis Prædicandi, & Baptizandi in loco quocunque concedere potuerit, ubi sine transgressione Legum Civilium, id fieri potuerit. Nam Legibus Civilibus, tum Apostoli, tum Christus ipse obediendum esse, passim docuerunt.

Argumenta autem, quibus probare conatur Iurisdictionem suam accipere Episcopos à Pontifice Romano, cum Pontifex ipse in Dominis alienis Iurisdictionem nullam habeat, omnia frustranea sunt. Veruntamen, quia probant, Iurisdictionem Episcoporum derivari à Potestate Summa Civili, digna puto, ut ea recitem. Primum est à Num. 11. ubi Moës, cum administrationi Reipublicæ Israëliticæ non sufficeret, justus est, à Deo eligere sibi Septuaginta viros ex Senioribus Israëlis, ut Deus partem Spiritus Moës illis daret. Intelligitur autem inde, non Spiritum Moës à Deo debilitatum fuisse; sic enim Deus illum non omnino sublevasset; sed quod Deus Authoritatem illorum ab Authoritate Moës derivatam esse ostenderet, quemadmodum Bellarminus ipse rectè & ingenuè locum hunc interpretatur. Quoniam ergo Potestatem Civilem in Israëlitis integram tunc habebat Moës, habebant etiam Authoritatem suam Septuaginta Viri à summa Potestate Civili. Locus ergò ille probat in omni Civitate Christiana, Iurisdictionem Episcoporum dependere à Summa Potestate Civili, quemadmodum à Potestate Papæ in Dominio suo temporalis.

Argumentum secundum sumitur à natura Monarchiæ; in Monarchia autem Authoritas omnis originaliter in uno tantum homine est; in cæteris per derivationem ab illo. Sed Regimen Ecclesiae Monarchicum esse assumit, & inde infert Episcopos alios Iurisdictionem suam accipere ab Episcopo Romano. Sed Ecclesiae Rector sive Monarcha sit, sive (ut ante dixit) partim Monarcha sive Monarcha mixtus, argumentum ipsum pro Regibus militat. Sunt enim illi subditorum suorum, id est Ecclesiarum, quæ in suis ipsorum Dominiiis existunt (Ecclesia enim & populus Christianus eadem res est) Monarchæ pleni & integri. Neque in Civitate non Romana quicquam est Potestatis conceßum homini externo neque Archicum, neque Craticum; sed tantum Didacticum. Obedientiam enim non coactam, sed voluntariam accipit Deus.

Tertium est sumptum ex Cypriano, qui sedem S. Petri Caput, Fontem, Radicem, & Solem, appellat, unde Episcoporum Authoritas derivatur.

rivatur. Videtur Bellarminus quaestiones Iuris testibus determinari non debere, ignorasse. Leges Naturae (quae Iuris & Injuriae distinguendae principia meliora sunt, quam Doctorum verba) Caput, Fontem, Radicem, & Solem unde Iurisdictio omnis derivatur, in iis qui Summam in Civitatibus suis habent Potestatem, collocant; & proinde Iurisdictio Episcopalis derivatur omnis à Potestate Civili.

Argumentum quartum ab Inaequalitate sumit Iurisdictionum. Inquit enim, si Iurisdictionem Episcopis aliis, Deus dedisset immediatè, dedisset etiam Iurisdictionem aequalem; videmus autem, alios Oppidi unius tantum, alios Oppidorum centum, alios integrarum Provinciarum Episcopos esse; quas differentias non determinat Verbum Dei. Non sunt ergo Iurisdictiones eorum à Deo datae immediatè. Argumentum hoc validius fuitset, si probatum fuitset antè Iurisdictionem in Christianos omnes universalem habuisse Episcopum Romanum. Sed neque probatum est antè, neque post probari poterit. Cognitum enim est Iurisdictionem amplam illam, quam habuere Pontifices Romani, datam illis fuisse ab illo, qui vere habuit, nempe à Romano Imperatore, qui Sedem Imperii & Religionis Principalem, eandem esse voluit. Habent ergò Episcopi linguli Iurisdictionem suam, ab Authoritate illius, in cuius Dominio illam exercabant: & proinde ipsum Papam Authoritatem suam extra Dominia sua temporalia, debere illis, qui sunt Civitatum, ubi illam exercet, Summi Imperantes.

Argumentum quintum tale est; Si Iurisdictionem suam Episcopi à Deo habere immmediatè, neminem ex Episcopis illis Episcopatu suo deprivare posset, nihil enim facere potest contra ordinationem Divinam; & consequentia quidem bona est; sed Papa (inquit) hoc facere potest & fecit saxe. Conceditur etiam hoc, subauditio, quod ita fecerit in suo ipsius Dominio, vel etiam in alieno, si consentiat Dominus loci. Sed ut hoc facere possit universaliter, & Iure ipsius Episcopatus Romani, concedendum non est. Potestas enim illa ad Potestatem pertinet Civitatum singularium, & Summae Potestati Civili essentialis est. Ante regnum Saulis in Israële, cum Summa Potestas Civilis in Summo Sacerdote resideret, ille solus Sacerdotem potuit deponere. Rursùs cum Potestas illa esset in Regibus Israëlis, Sacerdotem deponere potuit Rex, & Sacerdotem Summum Abiatharum deposuit Rex Solomon (nec ob eam rem à Deo reprehensum esse legimus) & in ejus locum constituit Zadochum. Episcopos ergò Ordinandi, & Deprivandi, prout ad Salutem populi visum erit, in suis Dominiis, Potestas solorum Regum est.

Argumentum sextum est, Si Iurisdictionem suam Iure Divino Immediato habeant Episcopi, debent id probare ex verbo Dei. Sed hoc non possunt. Argumentum quidem bonum est, nec quicquam dicam in contrarium. Sed argumentum idem similiter probat; Papae ipsi in Dominio alieno Iurisdictionem nullam esse, neque enim id probare ex verbo Dei possunt Pontificii.

Postremò testimonium adducit duorum Paparum Innocentii & Leonis; neque dubito quin potuerit, eodem Iure testimonia adduxisse Paparum sere omnium post S. Petrum. Quis enim (cum Potestatis cupido humano generi tam firmiter infixa sit à natura) non ad idem testandum adduceretur? Sed tamen in propria causa, testaretur; &c proinde testimonium ejus bonum non esset.

Liber quintus quattuor habet Conclusiones; Primam, Papam non esse Dominum totius orbis. Secundam, Papam non esse Dominum totius orbis Christiani. Tertiam, Papam in Dominii alienis Iurisdictionem Temporalem nullam habere Directè. Tria hæc facilè conceduntur. Quarta est, Papam in Dominii alienis Potestatem habere Temporalem Summam Indirectè; quæ negatur; nisi per Indirectè intelligat Potestatem illam viis Indirectis acquisitam esse; tunc enim id quoque concedi potest. Sed; ut ego Sententiam ejus intelligo Potestatem illam Pontificis Romani esse dicit, Iure quodam quod Authoritati ejus Pastoralì per consequentiam necessariam adhaëret; quia Potestatem Pastoraalem (quam Spiritualèm vocat) exercere sine illâ non potest. Per hanc autem Authoritatem consequutivam, Pontifici Romano Regna mutandi, modo in unum, modo in alium transferendi, prout ad salutem animarum, ipsi conducere videbitur, Ius attribuit.

Antequam Argumenta ejus considerem, abs re non erit si breviter ostendero, Conclusionis hujus momentum, quantum à Regibus & ab iis, qui Summam habent Potestatem Civilem pensitari debeat, & ut cogitent, an Subditorum suorum bono (cujus rationem redituri sunt) utile sit; & an tuto concedi possit.

Quando Papam in Dominio alieno Potestatem Summam Directè habere negat; ita intelligendum est, ac si diceret Potestatem illam non venire ad Pontificem Romanum, eà viâ, qua Reges Potestatem suam obtinuêre, nimirum ab eorum, qui regendi sunt submissione originali. Potestatem tamen eandem viâ aliâ libi vendicat, etiam sine consensu populi, nempe ut dono Dei factam suam esse in Assumptione sua ad Papatum. Quacunque tamen via illam habuerit, eadem tamen semper est Potestas; & per eam (si concedatur) Principes & Civitates Dominio suo spoliare Iure potest, quoties saluti animarum videbitur.

bitur conducere; id est, quoties vult. Nam judicandi, utrum ad salutem Animarum conducat necne, solum se ludicem esse postulat. Doctrinam autem hanc, non solum in libro hoc Bellarminus sustinet, Doctoresque alii multi in Scriptis & Concionibus suis docuerunt, sed etiam Concilia aliqua Decreverunt; atque etiam aliquando datâ occasione in praxim intulere. Concilium enim Lateranense habitum sub Papa Innocentio tertio, (cap. 3. De Haereticis) hunc habet Canonem: Si Rex a Papa admonitus, Regnum suum ab Haereticis non purget, & ob eam rem Excommunicatus, intra spatium Anni non satisfaciat, Subditi ejus ab Obedientia absolvantur. Et doctrina haec facto, tum ante, tum post Decretum hoc, confirmata est; ut cum Chilpericus Rex Galliae multò ante Concilium hoc depositus erat a Papa Zacharia; & cum Imperium Romanum translatum esset in Carolum Magnum; & cum oppimeretur in Anglia Iohannes Rex per instigationem Papæ circa tempora illius Concilii; & postea cum Regnum Navarrae translatum esset in Regem Hispaniae; & nuper in conspiratione cum proceribus Galliae contra Regem eorum Henricum tertium. Paucos puto esse Principes, qui Injusta & Incommoda haec esse non sentiant; sed illud non sufficit. Debent enim decernere tandem an Reges, an Subditi esse velint. Pluribus Dominis servire populus non potest. Sublevandum ergo est a Regibus suis Imperium in manibus propriis integrum retinentibus, vel in manus Papæ integrum tradentibus; ut illi, qui obedere parati sunt, in obedientia sua protegantur. Distinctio enim Imperii Temporalis, & Spiritualis, verba mera sunt, & dividitur Imperium non minus periculosè, per admissionem Potestatis alterius indirecte, quam directe. Sed veniamus jam ad Argumenta Bellarmini.

Quorum primum est, Potestas Civilis subjicitur Potestati Spirituali. Ergo is, qui Supremam Potestatem habet Spiritualis, jus habet Imperandi in Principes Temporales, & disponendi de eorum Temporalibus in ordine ad Spiritualia. Quod ad distinctionem attinet Temporalium & Spiritualium, videamus, in quo sensu fieri possit, ut dico possit sine absurditare, Potestatem Temporalem Potestati Spirituali subjectam esse: Cum dicimus enim Potestatem Potestati subditam esse, intelligendum est, aut illum, qui unam habet, illi, qui habet alteram, subditum esse, vel Potestatem unam esse ad alteram, ut Medium ad Finem. Intelligere enim non possumus, Potestatem unam, sive Ius unum in Potestatem aliam, id est Ius aliud, Potestatem vel Ius habere Imperandi. Nam Subjectio, Imperium, Ius, & Potestas Accidentia sunt non Potestatum, sed Personarum. Potestas quidem una alteri subordinata esse potest, quemadmodum Ars faciendi Ephippia arti Equitandi subordinata esse potest. Et si ergo concedatur Potestatem Civilem subordinatam esse Potestati Papali tanquam medium ad Fœlicitatem Spiritualem; non tamen sequitur, si Potestas Civilis sit in Rege, & Potestas Spiritualis in Papa, ideo obligari Regem obedere Papæ, magis quam unusquisque, qui artem habet faciendi Ephippia, obligatur obedere omni Equiti. Sicut ergò à Subordinatione Artium, inferri non potest Subjectio Artificum; ita neque à subordinatione Regiminum inferri potest subjectio Regentium. Quando ergò Potestatem Civilem Spirituali dicit esse subditam, intelligit iplum Civitatis Imperatorem, subditum esse Imperatori Spirituali. Argumentum itaque hujusmodi est: Qui habet Potestatem Summam Civilem, subditus est illius, qui habet Potestatem Summam Spiritualem; ergo Princeps Spiritualis Ius habet Imperandi in Principes Temporales. In quo argumento assumit Reges Papæ esse subditos, id quod debuit demonstrâre; de consequentia enim, quin bona sit, nulla est controversia. Deinde procedit Argumentum suum confirmans hoc modo, Reges & Papæ, Clerus & Populus, unicum faciunt Civitatem, id est unicum Ecclesiam: In omnibus autem Corporibus, membra à se mutuò dependent. Sed Spiritualia non dependent à Temporalibus: ergo Temporalia dependent à Spiritualibus. Et per consequens illis sunt Subjecta. In qua ratiocinatione duo sunt errores satis crassii: alter quod dicit, Reges, Papas, Clerum, omnesque alios Christianos, unicum constitutere Rempublicam. Manifestum enim est, Rempublicam unam esse Galliam, alteram esse Hispaniam, & aliam esse Venerias, &c. Haæ autem componuntur ex hominibus Christianis, & sunt per consequens totidem Ecclesiae: & Summi Imperantes earum, diversæ sunt Personæ, quibus loqui, agere, consulere, &c. possunt, sicut homines singulares; id quod Ecclesia Universalis facere non potest, quia Personam Repræsentativam, in terra nullam habet; nam si haberet, dubium nullum esset, quin illa Potestatem haberet per totum orbem Christianum Summam, tum Spiritualem tum Temporalem. Papa autem, ut sit Persona hæc, tribus caret rebus, quas illi Servator noster non dedit, nempe Ius Imperandi, Ius Indicandi, & Ius Punendi. Etiam dato, quod Papa solus esset Christi in terra Vicarius, non tamen Vicariatum illum exequi Iure posset, antequam Servator noster in die ultimo Regnaturus venerit. Etiam tunc non Papa, sed ipse S. Petrus cum cæteris Apostolis mundum judicaturus est.

Argumenti hujus Error alter est, quod dicat Membra Reipublicæ, Sicut Corporis Naturalis, unum ab altero dependere. Quod quidem inter se cohærent, non negabitur. Sed dependent ab eo solo, qui Summam habet Potestatem, id est ab Anima Reipublicæ, qua deficiente deficiunt, ita ut ne unus quidem homo, cum altero cohæreat propter defectum Summi Imperantis, à quo cuncti simul dependerent; non aliter, quàm membra Corporis Naturalis resolvuntur in terram, defecatu Animae, quæ illa contineret. In hac ergo Similitudine nihil est, unde inferretur Populi dependentia à Clero vel Ministrorum Temporalium à Spiritualibus, sed amborum à Summo Imperante. Qui quidem Leges quas facit, ad salutem Animarum debet dirigere, sed non ideo, cuiquam Subditus est, præterquain ipsi Deo. Evanescit ergo Paralogismus hic Bellarmini, elaboratus ad decipiendum illos, qui distinguere nesciunt inter subordinationem artium ad finem, & subjectionem personarum in administratione Mediorum: Vnicuique enim Fini Media determinantur vel per Naturam, vel per Deum ipsum supernaturaliter: sed potestas cogendi homines Mediis certis uti in omni gente per Leges Naturæ est, in Summo Imperante Civilis.

Argumentum ejus secundum est, Respublica omnis omni non sibi Subditæ, Imperare potest, & cogere eam administrationem publicam mutare, & quod majus est, Principem deponere, & in illius locum alium constituer, si contra injurias, quas parat sibi facere alio modo sepsam defendere non possit: multo magis Respublica Spiritualis Temporali Imperare potest, administrationem publicam mutare, Principes deponere, alios instituere, quoties Bonum Spirituale aliter tueri nequit.

Quod Civitas hæc omnia facere possit, ut se defendat ab Injuriis, negari non potest, & à me supra demonstratum est. Verum quoque est, si qua esset in hoc mundo Civitas Spiritualis, distincta ab omni Civitate Temporali, Principem Civitatis illius Potestatem habiturum, si aliter se reparare aut tutari non posset, Bellum in illos, qui Injuriam facerent, nec repararent, inferendi, id est deponendi, occidendi, subjugandi, aliudve hostile faciendi. Sed per eandem rationem non minus Principi Temporali licitum erit, acceptis, aut expectatis injuriis similibus, Bellum inferri in illum, qui habet Suprematum Spirituale. Sed hoc amplius, puto, est, quàm quod ab argumento suo illatum voluit Cardinalis.

Caeterum Civitas Spiritualis in hoc mundo nulla est; cum res eadem sit cum Regno Christi, quod adhuc venturum est, nempe quo tempore resurgent mortui; & qui crediderunt in Christo, quamquam mortui sunt, quoad Corpora naturalia, resurgent Corpora Spiritualia; & Servator noster viëcis Adversariis Civitatem constituet Spiritualem.

qualem & Æternam. Interè autem, quia homines in hoc mundo non habebunt Corpora Spiritualia, nulla esse potest Civitas Spiritualis, Civium existentium in carne.

Tertium argumentum est; Regem. Infidelem vel hereticum, Christianis si modo illos conetur à Fide abducere, tolerare licitum non est. Indicare autem utrum Rex Subditos suos ad haeresim adducere conetur necne, pertinet ad Papam. Ius ergo habet Papa determinandi utrum Princeps deponendus, an reiunendus sit, judicandi.

Respondeo utrumque esse falsum, nempe primum Christiano Regem suum in quocunque casu non esse tolerandum; nam Legibus Divinis, tum Naturalibus tum Positivis contrarium est: & secundum, nempe Iudicem Haeresium quemquam alium esse praeter eum, qui Summam habet Potestatem Civilem. Haeresis enim alia res non est, praeter opinionem privatam, contra Leges Civitatis obstinatè propugnatam. Impossibile ergò est, opinionem ullam Haereticam esse, quam publicè doceri jubent vel permittunt Leges Civitatis.

Vt autem Regem Infidelem vel Haereticum tolerare, Christianis illicitum esse prober, locum citat ex Deut. 17, ubi Deus Iudæos prohibuit, ne Regem electuri Imperium extraneo darent: atque inde infert, Christiano non licere. Regem sibi eligere non Christianum. Sane Christianus, id est is, qui Servatorem nostrum agnoscere, & illi servire se semel obligavit, si Regem eligere, quem certo sciret conaturum esse à Fide illum abducere, Deum nimium tentatus est. Sed idem (inquit) periculum est; eligere in Regem, hominem non Christianum, quod electum deponere. Ad quod respondeo, quaestionem hic non esse de non deponendi periculo, sed de deponendi Iure. Christiano, Regem eligere non Christianum, potest fortasse aliquando peccatum esse; sed electum deponere, cum sit contra Fidem datam, Injustum semper est. Neque Doctrinam hujusmodi pro Christiana habitam esse legimus tempore Apostolorum, neque Temporibus Imperatorum Romanorum, antequam Potestas Papæ culminaret. Séd ad hoc responsum est à Bellarmino, Christianos veteres ob eam tantum causam non deposuisse Neronem, neque Diocletianum, neque Julianum, neque Valentem Arrianum, quod viribus carerent. Ita fortè est. Sed ad deponendum Caesarum, vel sàlem Pilatum, qui Christum sine causâ Iudaeis crucifigendum tradidit, viribusne caruit Christus? Vel si Apostoli ad deponendum Neronem viribus caruere, ideone necessarium illis erat, in Epistolis ad Profeslytas, illos docere Potestatibus (nempe Neroni & aliis Regibus) obedientiam esse debitam, idque non propter metum tantum, sed etiam

propter Conscientiam? Apostolosne docuisset dicemus contra Conscientias suas, quia carebant viribus? Non ergò, quia caruerunt viribus, Principes suos Ethnicos vel Christianos doctrinam aliquam erroneam doceri passos, tolerarunt, sed quia peccatum suisset, si non tolerassent. Quod autem pro Potestate Papae Temporali citat etiam S. Paulum (1 Cor. 6.) Iudices commendantem sub Principibus Ethnicis alios; quam ipsi, constituerant; non est verum. Nam S. Paulus Corinthios admonet tantum, ad componendas eorum lites Arbitros ex fratribus sumere, potius quam coram Iudicibus Ethnicis litigare, id quod sanum, & charitatis plenum est praeceptum, & in optimis Civitatibus Christianis imitatione dignum. De periculo autem; ne Religio inde corrumperetur, non erat Subditi Iudicare; vel si judicare illius sit, etiam in Dominio Papae ipsius Temporali, de Doctrina Papae Iure judicabant illius Subditi.

Argumentum quartum, à Regum sumitur Baptizatione, in qua Sceptra sua, ut dicit Bellarminus, submittunt Christo; promittuntque custodire & tueri Fidem Christianam. Et rectè quidem hoc. Reges enim Christiani ipsi, Christi sunt subditi. Quod tamen non impedit, quia Pontificibus Romanis sint æquales.

Argumentum quintum sumitur ab eo, quod dixit Christus, Pase oves meas; quibus verbis Pontifici Romano Potestatem omnem datam esse dicit Pastori necessariam; qualis est Potestas abigendi lupos, id est Hæreticos; & Potestas clausos tenendi arietes furentes, qui gregem cornibus petere consueverunt, id est malos (licet Christianos) Reges; & Potestas præhendi gregi alimentum suum debitum. Atque has Potestates S. Petro à Christo datas esse dicit. Respondeo Potestatem hanc, de alimentis nihil aliud esse præter Potestatem prædicandi. Pro primâ de abigendis Hæreticis, citat Matth. 7. 15. Carveite vobis à Pseudoprophetis, qui veniunt ad vos, cum vestimentis ovium; sed intrinsecus sunt lupi rapaces. Sed Hæretici Pseudoprophetæ non sunt; neque Apostoli Hæreticos, quamquam lupi essent, jubentur interficere, vel si iudem Reges fuerint, deponere; sed cavere, fugere, & evitare. Neque S. Petro neque Apostolis à Christo hæc dicta sunt, sed multitudini Iudæorum, qui eum sequuti sunt in montem, homines, magnâ ex parte nondum conversi ad Fidem. Quod autem attinet ad Potestatem arietes furentes coërcendi, & à grege reliquo separandi, Servator noster Potestatem illam in hoc mundo ipse recusavit, triticum & zizania limul jubens crescere usque ad diem Iudicii; multo minus Potestatem tantam dedit S. Petro, aut S. Petrus Successoribus suis. Tum ille, tum Pastores cæteri jubebantur Christianos illos, qui Ecclesiam audire nolunt, tanquam Ethnicos & Publicanos ducere. Cum ergò Papæ in Ethnicos Potestas nulla sit, in eos etiam, qui pro Ethnicis haberi debent, nulla est.

Præterea ab ipsa Potestate prædicandi, Potestatem in Regis coërcivam conclusit Bellarminus. Pastoris, inquit, est gregem pascere: potest ergo Papa, ut Officium suum faciant, Reges cogere. Vnde sequitur Papam, quatenus hominum Christianorum Pastor est, Regum esse Regem. Quod an concedendum sit, Reges ipsi viderint.

Sextum & ultimum Argumentum ab Exemplis sumitur. Sed exempla nihil probant. Secundò exempla, quæ ille adducit, speciem Iuris nullam habent. Id quod fecit Iehoiadas, qui Athaliam interfecit (2 Reg. 11.) aut factum est Authoritate Regis Iehosci, aut Summi Sacerdotis ingens crimen erat. Nam Sacerdos Summus eo tempore Regi erat subditus. Quod Ambrosius Imperatorem Theodosium excommunicaverit, crimen erat laèæ Majestatis. Quod ad Iudicia attinet Gregorii primi, Gregorii secundi, Zachariae, & Leonis tertii, in suis ipsorum causis nihil valent; & facta, quæ huic Doctrinæ conformia perpetra ti sunt (præcipue vero factum Zachariae) criminum quæ cadere possunt in Naturam humanam, maxima fuerunt. Haecenus de Potestate Ecclesiastica; ubi brevior fuisset, Argumentisque Bellarmini pepercisset, nisi fuissent Bellarmini, id est Pontificatus Romani contra Reges Christianos Pugilis.

### C A P V T XLIII.

De iis qua ad Receptionem in Regnum Cælorum sunt Necessaria.

Editionum & Belli Civilis in Rebuspublicis Christianis prætextus frequentissimus jamdudum fuit, difficultas, nondum satis sublata, Deo & Homini simul obediendi, quando pugnare inter se videntur eorum Imperata. Non quod sit, qui nescit Deo obediendum potius esse, quam homini cuicunque; sed quod nesciant aliquando, an id, quod in Dei nomine Imperatum est ab homine, sit revera Imperatum à Deo, an qui imperat, ad proprium emolumentum, nomine Dei abutatur. Sicut enim olim in Ecclesia Iudæorum, multi surrexere Pseudoprophetæ, qui populi favorem Somniis & Visionibus fictis captaverunt, ita etiam in Ecclesia Christi, falsi quidam per omnia tempora, extitère Doctores, qui existimationem apud populum per

Doctrinas falsas, & phantasticas obtinere studuerunt, eo fine, ut cum lucro proprio eos regerent.

Verum illis, qui distinguere possunt inter ea, quae ad receptionem in Regnum Dei necessaria sunt, & quae necessaria non sunt, difficultas hae simul obediendi Deo, & Summae Potestati Civili, nulla est. Siquidem enim, quod imperatur à Summo Imperante Civili tale sit, ut obediri possit sine jactura Vitae aeternae; tunc non obedire injustum est; & locum habet Praeceptum Apostoli, Servi obedite Dominis vestris in omnibus; & Filii obedite Parentibus vestris in omnibus; & locum habet Praeceptum Servatoris nostri, Scribae & Pharisei sedent in cathedra Mosis; omnia ergo quae dicent, observate & facite. Sin quod imperatur tale sit, ut sine damnatione ad mortem aeternam obedere non possimus, tunc obedere furor esset. Consilium ergo Servatoris nostri (Matth. 10. 28.) locum habet, ne timete eos, qui occidunt corpus; sed animam occidere non possunt. Quicunque ergo tum poenas hujus mundi propter violationem Legum Civilium, tum poenas mundi venturi propter contumaciam erga Deum debitas effugere cupiunt, opus habent, ut distinguere quae sint necessaria, & quae non sint necessaria ad introitum in regnum coelorum doceantur.

Quae ad salutem aeternam necessaria sunt, duabus virtutibus continentur, Fide in Christum, & Obedientia Legibus praestita. Posterior harum, si perfecta esset, sola sufficeret. Cæterum quoniam Reis sumus omnes contumaciae in Deum, non solum originaliter ab Adamo, sed etiam aetü propter transgressiones proprias, opus nunc habemus non solum, ut pro reliquo tempore Obedientes simus, sed etiam ut peccata praeterita nobis Remittantur. Quod autem ad Salutem nihil aliud necessarium sit, ex eo perspicuum est, quod Regnum Dei nemini clausum sit, praeterquam Legum Transgressoribus; neque illis, si Resipiscant, & Christianæ Fidei Articulos ad salutem necessarios omnes credant.

Quod ad Obedientiam attinet; amplius à Deo (qui Voluntatem pro opere accipere promisit) non postulatur; quam obediendi conatus serius. Et propterea Obedientia sæpenumerò sub nomine Charitatis, & Dilectionis commendatur. Significat enim Obediendi voluntatem. Et Servator noster Dilectionem Dei & proximi, totius Legis impletionem vocat. Aliquando etiam pro Obedientia, Iustitia ponitur. Iustitia enim voluntas est suum cuique tribuendi, id est Obediendi Legibus. Sæpe etiam pro Obedientia, ponitur Resipiscentia, sive Patiencia, quae significat aersionem à peccato, id est voluntatem ad Obedientiam revertendi. Quicunque ergo sincerè & toto corde Mandata Dei implere cupit, item quincunque peccatorum verè poenitet, & quicunque Deum toto corde diligit, & proximum sicut seipsum, omnem habet Obedientiam Saluti æternæ necessariam. Nam si postularet Deus Innocentiam, servari nemo posset. Accipit Deus Iustitiam Hominis, id est Voluntatem Deo subactam, non exigit Innocentiam ipsam ultrà conatum nostrum.

Sed quænam sunt Mandata illa Dei, quibus obedere necessarium est? Leges Mosaicæ suntne omnes Leges Dei? Si sint, cur non docemur Christiani illis obedere? Si non sint, quænam aliae sunt præter Leges Naturæ? Nam Servator noster non nobis novas tuit Leges, sed custodire docuit, quas habuimus, id est Leges Naturales & Civiles. Lex autem Dei, quæ jubeit Obedientiam Legibus Civilibus, jubeit per consequens Obedientiam præstandam esse Præceptis omnibus Scripturæ Sacrae; quæ Scripturæ Sacrae (ut Capite præcedente ostensum est) ibi tantum Leges sunt, ubi à Potestate Civili in Leges sunt receptæ. In locis aliis Consilia sunt, quæ suo quisque periculo sine Injustitia sequi vel non sequi potest.

Cum explicatum jam sit, quænam obedientia ea sit, & cui præstanda, quæ necessaria est ad salutem æternam; consideremus nunc Fidem; nempe quibus, & cur credimus; & quinam sunt Articuli creditu necessarii illis, qui sunt salvandi. Primò autem, is, cui credimus, aliquis est, quem loquentem audivimus; quia credere impossibile est illi, qui quid dixerit, ignoramus. Abrahamus, Isaacus, Iacobus, Moses, & Prophetæ Deo crediderunt, qui ipsos alloquutus est supernaturaliter. Similiter Christus erat is, cui crediderunt Apostoli & Discipuli, & quem loquentem audiverunt. Sed de illis, quibus neque Deus, neque Christus unquam loquutus est, dici non potest, quod Deo crediderint; sed tantum quod Apostolis, & post eos, Pastoribus & Doctoribus Ecclesiae Fidem habuerint, qui Historiam Veteris & Novi Testamenti illis commendaverant. Fides itaque Christianorum, (ex quo Christus assumptus est) pro fundamento habuit, Pastorum primò suorum exitimationem, deinde Authoritatem eorum, qui fecerunt, ut Scripturæ Sacrae Fidei essent Regula; id quod soli facere potuerunt Reges Christiani, aliique qui Summam habuere Potestatem. Illi ergò Pastores Supremi sunt, solique per quos hodiè loquentem Deum audiunt Christiani; nisi fortè excipere velimus eos, ad quos (si qui sunt) Deus hodiè loquitur supernaturaliter. Sed hi, quia multi Pseudoprophetæ in mundum venerunt, examinandi sunt ab omni Christiano, an ex Deo sint necne. Quoniam ergò Doctrinarum Examen ad Pastorem Supremum, inprimis pertinet; Pastor Supremus.

premus solus est, in quo ultimo Fides subditorum suorum determinari debet.

Causae propter quas Doctrinam Christianam credimus, variae sunt. Est enim Fides donum Dei, quam in diversis hominibus, viis diversis, pro ut sibi ipsi visum est, operatur. Causa propter quam Articulum aliquem Fidei credimus, frequentissima, & proxima est, quod Scripturas Sacras prius crediderimus esse Verbum Dei. Quare autem Scripturas Sacras Verbum Dei esse credimus disputari solet, quemadmodum necessarium est multum disputari, quaestiones illas, quae non recte proponuntur. Non enim quaerunt, cur credimus, sed, unde scimus; quasi idem est credere, & scire. Dum ergo pars altera scientiam suam deducere conatur ab Infallibilitate Ecclesiae, altera à testimonio Spiritus sui privati, pars neutra id quod vult probat. Infallibilitas enim Ecclesiae, nisi Scripturarum Infallibilitate prius cognita, sciri non potest. Spiritum autem suum privatum quis dignolcit, à Spiritu Doctorum Morum, quorum Authoritate ducitur, vel à Spiritu arrogantis? Præterea in Scripturis, unde Ecclesiae Infallibilitas inferri possit, nihil invenitur; multo minus Infallibilitas Ecclesiae cajusquam particularis; & minime omnium hominis privati.

Manifestum ergo est, homines Christianos, non scire, Scripturas esse Verbum Dei, sed tantum credere ita esse; & causam illis credendi frequentissimam esse Doctores suos. Hoc dicit S. Paulus universaliter de Fide Christiana, (Rom. 10. 17.) Fides est ex audito; & (vers. 14, 15.) Quomodo autem credent, de quo non audierunt? Quomodo autem audient sine Prædicante? Quomodo autem prædicabant nisi sint missi? Ex quo perspicuum est, causam credendi Scripturas, esse Verbum Dei, eadem esse, propter quam credimus, Articulos alios omnes, nempe quod eos audimus, qui Lege constituti sunt (id est domi Parentes, in Ecclesiis Pastores) ut nos doceant. Quænam enim causa alia reddi potest, quare in Civitatibus Christianis, Scripturas esse Verbum Dei, omnes credant, vel saltem credere se profiteantur, in Civitatibus cæteris, vix unus aut alter; nisi quod in Civitatibus Christianis, ab infantiâ id credere doceantur, in Civitatibus non Christianis doceantur contrarium.

At si Fidei causa sit, doceri; cur non credunt omnes; nisi quod Fides sit donum Dei, quod cui vult dat, & negat? Sed tamen quando dat, per Doctores dat; & proinde causâ Fidei immediata est auditus. Quemadmodum in ludo literarum, ubi docentur multi, quidam proficiunt, quidam non proficiunt, differentia non semper à Magistro est. Bona omnia à Deo quidem proficiscuntur, sed per media

plerumque naturalia. Non est ergo temerè credendum illis; qui Doctrinis suis donum Dei prætendunt, supernaturale, doctrina enim eorum examinanda prius est ab Ecclesia.

Sed. Scripturas esse Verbum Dei sive sciamus, sive credamus, sive concedamus; si ex illarum locis apertis, quinam Fidei Articuli ad Salutem æternam sint necessarii & soli necessarii, ostendero; eos nec alios, necessarios esse Scendum, Credendum vel Concedendum est.

Vnum necessarium, nempe unicus articulus Fidei, quem ad Salutem æternam necessarium, faciunt Scripturæ Sacrae, hic est, Qued Iesus est Christus. Per nomen autem Christi, intelligitur Rex ille quem Deus per Prophetas Veteris Testamenti, misserat, ut regnaret in Iudæos, & gentes alias in illum credituros; & qui vitam æternam, quam perdideramus in Adamo, restitueret. Quod cum probavero, ostendam, quatenus necessarii sunt etiam Articuli alii nonnulli.

Ad probandum, quod tota Fides ad Salutem necessaria continetur in uno hoc Articulo, Iesus est Christus; argumentum primum sumetur ab Evangelistarum Sçopo. Scopus autem eorum is erat ut in Servatoris nostri vita describenda illum unum Articulum stabilirent. Evangelii S. Matthæi Summa hæc est, Iesum fuisse ex stirpe Davidis; natum ex Virgine; venisse Magos ut eum pro Rege Iudæorum agnoscèrent & adorarent; Herodem, eum, ne regnaret, conatum esse interficere; Iohannem Baptistam illum Regem proclamasse; Christum ipsum Apostolosque ejus Regem illum esse prædicasse; Legem docuisset non ut Scribæ, sed ut qui haberet Authoritatem; morbos solo verbo sanasse, aliaque Miracula fecisse, quæ Christum facturum esse prædixerant Prophetæ; monuisset Discipulos, ne aliis qui se Christos profiterentur, crederent; captum, accusatum & occisum, quod se Regem esse dixerit; titulum Crucis inscriptum fuisse Iesus Nazarenus Rex Iudæorum. Quæ omnia eo spectaverunt ut crederent homines Iesum esse Christum. Summa hæc est Evangelii scripti à Matthæo. Evangelistarum autem reliquorum scopus idem erat. Iohannes autem de Evangelio suo in fine expressè dicit, (Ioh. 20. 31.) Hæc scripta sunt, ut credatis Iesum esse Christum illum Filium Dei.

Argumentum secundum est à Subjecto Concionum Apostolicarum, tum ante, tum post Ascensionem Christi. Ante Ascensionem suam misit Apostolos suos Luc. 9. 2. Regnum Dei prædicaturos; &c (Matth. 10. 7.) mandavit illis hoc solum, Iter facientes proclamare dicentes, Appropinquavit, Regnum Dei, id est, Iesum esse Messiam, Christum, Regem, qui venturus erat. Item post Ascensionem Christi idem

prædicaverunt, ut patet ex Act. 17. 6. Traxerunt Iasonem, & quosdam fratres ad Civitatis Magistratus, vociferando, Isti qui Orbis terrarum statum subverterunt, etiam hic adjunt: Quos exceptit Iason: qui omnes contra Edicta Caesaris faciunt Regem alium dicentes esse, nempe Iesum. Et (vers. 2. 3. capitis ejusdem,) Paulus vero scit consueverat introivit ad eos, & per Sabbathatria disseruit cum iis ex Scripturis; explicans, & ob oculos ponens oportunisse Christum pati, & resurgere ex mortuis; & hunc Iesum, quem ego, inquit, annuncio vobis esse Christum illum.

Argumentum tertium sumitur ab iis locis Scripturæ, quæ Fidem omnem ad Salutem necessariam, dicunt esse facilem. Si enim ascensus animi internus; ad omnes doctrinas Fidei, quæ nunc docentur (quarum magna pars hodie disputatur) ut necessarius requiret, nihil difficilius esse posset, quam esse Christianum. Latro in cruce propter verba hæc, Domine memento mei cum veneris in Regnum tuum, quibus alium Articulum confessus non est, præter hunc Iesum esse Christum, salvari potuerat. Nec potuerat dixisse Christus (Matth. cap. 11. vers. 30.) Ingum meum facile est, & onus meum leve est. Neque (Matth. 18. 6.) Parvos pueros in illum credere; nec potuerat dixisse Paulus (1 Cor. 1. 21.) Libuit Deo per stultitiam praedicationis servare credentes; Neque denique Paulus ipse tam subito Christianus multo minus Doctor Ecclesiae adeo eminens fieri potuerat, qui de Transubstantiatione, Purgatorio, aliisque Articulis multis quæ nunc obtruduntur, nunquam quicquam audiebat.

Argumentum quartum sumitur à locis quibusdam, de quorum interpretatione nunquam extitit controversia, ut (Ioh. 5. 39.) Scrutamini Scripturas, quia videmini vobis in ipsis vitam aeternam habere; & ille sunt quæ testantur de me. Scripturæ autem illæ, aliæ non erant præter Testamentum Vetus; Novum enim nondum scriptum erat. Sed in Testamento Vetere de Christo nihil invenitur, præter Notas & signa per quæ, cum veniret, agnoscí posset; nimirum, quod esset ex stirpe Davidis; nasciturus in Bethlehem, ex Virgine, faceretque magna Miracula. Credere ergo Iesum esse illum, satis erat ad vitam aeternam; plusquam autem satis necessarium non est. Et per consequens Articulus ille solus necessarius est. Item Iohannes dicit (cap. 11. 26.) Quisquis vivit, & credit in me, non morietur in aeternum. Sed credere in Iesum, idem est quod credere Iesum esse Christum; ut apparent ex vers. 27, ubi Marthe dicit Christus, Credis hoc? Et illa respondet, Etiam Domine, ego credo te esse Christum illum Filium Dei, qui in mundum venturus erat. Solus ergo ad salutem sufficit Articulus ille unus. Item (Ioh. 20. 31.) Hæc scripta sunt ut credatis Iesum esse Christum, Filium Dei, & ut credentes vitam habeatis

per nomen ejus. Vbi rursus credere Iesum esse Christum sufficere significatur ad vitam aeternam obtinendam. Rursus (1 Ioh. 4. 2.) Omnis Spiritus, qui constitetur Iesum Christum venisse in carne, ex Deo est, &c (1 Ioh. 5. vers. 1.) Quicunque crededit Iesum esse Christum, ex Deo natus est. Et (vers. 5.) Quis est qui vincit mundum, nisi qui credit Iesum esse Filium Dei. Et (Act. 8. 36, 37.) Eunuchus dixit Philippo, En aquam; quid prohibet me baptizari? Dixit autem Philippus, si credis ex toto corde, licet. Respondens autem ille dixit, Credo Iesum Christum esse Filium Dei. Articulus ergo hic Iesus est Christus sufficit ad Baptismum, id est ad Receptionem in Regnum Dei, & per consequens, solus necessarius est. Etiam universaliter in locis omnibus ubi dicit cuicquam Christus, Fides tua te salvum facit, causa dicti est confessio aliqua per quam directe vel ex consequentia intelligitur, Iesum esse Christum.

Argumentum ultimum sumitur a locis illis Scripturae, ubi Articulus hic dicitur esse Fundamentum Fidei; salvabitur enim, qui tenet Fundamentum. Locus primus est Matth. 24. 23. Si quis vobis dixerit, Ecce, hic est Christus, aut hic: ne credete. Excitabuntur enim Pseudochristi, & Pseudoprophetae, & edent signa magna & miracula, &c. Videamus hic Articulum illum Iesum esse Christum tenendum esse, et si Miracula magna, fecerint qui docent contrarium. Locus secundus est Gal. 1. 8. Etiam si nos, aut Angelus e Coelo Evangelizaret vobis praeter id, quod vobis Evangelizavimus, Anathema sit. Id autem quod Paulus & Apostoli reliqui evangelizaverunt, Articulus erat hic, Iesus est Christus. Authoritas ergo Angeli e Coelo, multò magis hominis mortalis, si contrarium doceant negligenda est. Est ergo Articulus ille Fidei Christianae Fundamentum. Tertius locus est 1 Ioh. 4. 1. Dilecti, ne cuivis Spiritui credite. Ex hoc cognoscite Dei Spiritum: quicunque Spiritus profitetur Iesum Christum in carne venisse, ex Deo est. Peripicuum hinc est Articulum illum mensuram & regulam esse, per quam omnes alii Articuli examinandi & judicandi sunt, & per consequens solum esse Fundamentalem. Locus quartus est Matth. 16. 18. Vbi postquam S. Petrus Christo dixisset, tu es Christus, Filius Dei viventis, respondit Christus, tu es Petrus, & super hanc petram aedificabo meam Ecclesiam. Articulus ergo ille Fundamentum est, cui innituntur reliqui omnes Ecclesiae Articuli. Locus quintus est, 1 Cor. 3. vers. 11, 12, &c. Fundamentum alind nemo potest statuere praeter id quod posuit est, quod Iesus est Christus. Qued si quis superaedificet super Fundamentum hoc, aurum, argentum, Lapides pretiosos, ligna, foenum, stipulans, cujusque opus manifestum sit: dies enim id declarabit; nam per ignem revelabitur: & cujusque opus quale sit, ignis probabit: si cujus opus manserit quod superaedificavit, mercedem accipiet. Si cujus opus exustum fuerit, damnum faciet. Ipse

vero servabitus: ita tamen ut per ignem. Quae verba cum sint partim perspicua, & intellectu facilia, & partim allegorica & difficilia; concluso ex perspicuis, Pastores, si fundamentum doceant, nempe Iesum esse Christum, quanquam fallas inde consequentias aliquas deducant (ut hominibus quibuscunque pronum est errare) salvandos tamen esse; multo magis salvari posse illos qui ea credunt, quae à Pastoribus suis legitimis didicere. Sufficit ergo Articulus hic ad salutem, & per consequens solus necessarius est. Quod attinet ad verba illa Allegorica, uniuscuiusque opus per ignem probandum esse, & salvandos esse, ita tamen ut per ignem, videntur alludere ad verba Prophetae Zachariæ cap. 13. 8, 9. Dictum Iehovæ, ut paribus duabus in terra excisis & expirantibus, tertia relinquatur in ea: & inducam tertiam istam in ignem, confansque eos, ut conflatur argentum, probabo eos, quemadmodum probatur aurum: & invocabunt nomen meum, & ego exandiam eos. Dies Iudicii est dies restitutionis Regni Dei; & illo die futuram esse mundi conflagrationem dicit S. Petrus (2 Pet. 3. 7, &c.) In qua conflagratione peribunt quidem improbi, reliqui autem, quos Deus salvos esse vult, transibunt per ignem illæsi, & in eo igne (sicut aurum & argentum) probabuntur, & purgati ab Idololatria, nomen invocabunt Dei veri. Ad haec verba alludens S. Paulus Diem (inquit) id est diem Iudicii, diem Magnum restitutionis Regni Dei, Pastorum doctrinas probaturum esse, an sint puræ, ut aurum, argentum &c. an inutiles ut lignum, fœnum, &c. tunc autem, qui super fundamentum verum falsa aut nugatoria ædificaverunt, ea videbunt condemnata; ipsi tamen salvabuntur, & transibunt per ignem hunc illæsi ad vitam æternam, nomen veri Dei invocaturi. In qua interpretatione nihil est, quod Fidei Christianæ sit contrarium; sed ne scintilla quidem Purgatorii.

Quæret fortasse aliquis an æquè necessarium ad salutem non sit, credere Deum esse Omnipotentem; Creatorem mundi; Iesum Christum resurrexit esse; & homines in die ultimo resurrecturos esse omnes; ac credere Iesum esse Christum. Respondeo hos omnes multosque alios Articulos necessarios quidem æquè esse, sed idèò, quia in illo uno continentur. Quis enim est, qui non vidit, credentes Iesum esse Filium Dei Omnipotentis, necessariò simul credere Deum esse rerum omnium Creatorem Omnipotentem? Aut quomodo credi potest Iesum Regem esse in æternum regnaturum, ab eo qui illum non credit resurrexit esse à mortuis. Mortuus enim regnare non potest. Quicunque autem Fundamentum tenet, Iesum esse Christum, omnia tenet quae inde inferri posseunt, sive illationis vim ipse intelligit sive non intelligit. Firmum ergo restat unum hunc Articulum creditum, Pœnitentibus ad remissionem peccatorum, Fidei satis esse, & proinde solum necessarium.

Ostensum antè est, Obedientiam, quanta ad salutem aeternam requiritur, consistere in voluntate implendi Legem Dei, quatenus possumus, id est in Pœnitentia peccantium. Ostensum item est Fidem, quanta ad salutem necessaria est, contineri in hoc Articulo, Iesus est Christus. Loca Scripturae nunc proferam aliqua quibus probatur, omnia simpliciter ad vitam aeternam necessaria contineri in illis simul conjunctions. Homines illi, quos Sanctus Petrus, die Pentecostes, post Ascensionem Servatoris nostri proximo, praedicatione sua, ad Fidem Christianam converterat, Petrum cæterosque Apostolos interrogaverunt (Act. 2. 37.) Quid faciemus vivi fratres? Quibus (proximo versu) respondit Petrus, Respiscite, & Baptizetur unusquisque vestrum in nomen Iesu Christi, in remissionem peccatorum: & accipietis donum Spiritus Sancti. Baptizari ergo in nomen Iesu Christi, una cum pœnitentia, omnia continet ad salutem necessaria. Rursus cum à quodam ex primoribus interrogaretur Christus (Luc. 18. 18.) Magister bone, quid faciendo vitam aeternam possideo? Respondit illi Servator noster (ver. 26.) Praecpta nostri, Ne mœchare, Ne occidito, Ne furare, Ne falsum testimonium dicito: Honora Patrem tuum & Matrem tuam. Quæ cum observasse se dixisset, adjecit Christus, Omnia que habes vende, & distribue pauperibus, & habebis Thesaurum in coelo: & sequere me, id est, confide in me, qui sum Rex. Itaque Legem implere, & credere Iesum esse Regem, totum est quod requiritur ad vitam aeternam. Praeterea, Sanctus Paulus dicit (Rom. 1. 17.) Iustus ex Fide vivit; non dicit unusquisque, sed Iustus. Fides ergo & Iustitia conjunctione, omnia continent ad salutem necessaria. Postremò (Marc. 1. 15.) Appropinquavit Regnum Dei; respiscite, & credite Evangelio. Itaque reliquiscere & credere Iesum esse Regem, sufficiunt ad Salutem.

Cum ergo Fides & Obedientia utraque necessaria sit ad salutem, quaestio, utra earum justificet, frustra disputatur. Quo autem sensu justificare dicatur una & altera, explicare non inutile erit. Si per Iustitiam intelligatur Iustitia operum; Iustificari qui Legem Dei semel transgressus est, potest nemo. Intelligenda ergo est Iustitia hominis, Legem Dei observare conantis. Voluntatem enim accipit Deus pro ipso opere. Atque hoc sensu solo est, quod homo aliquis dici potest Iustus; & quod per Iustitiam suam justificatus sit. Iustitia ergo justificat, quatenus Iustum denominat, non quatenus Legem ita impleverit, ut puniri justè non possit.

Sed justificari etiam dicitur is, cujus Defensio, quamquam non sufficiens, recipitur tamen, & approbatur; ut cum pro defensione allegamus, quod Voluimus, quod conati sumus Legem implere, & quod peccata nostra ipsi condemnavimus. Quoniam ergo Deus voluntatem

tem pro ipso opere eorum tantum accipit, qui credunt in Iesum Christum; Fides sola, in hac verbi acceptatione justificare dici potest; adeo ut Fides & Obedientia utraque justificent; sed in diversa significazione vocis Justificare.

Cum ostensum jam sit, quænam ea sint quæ necessariò requiruntur ad Salutem; Obedientiam erga Deum, cum Obedientia erga Reges reconciliare difficile non est. Rex enim aut Christianus est, aut Infidelis. Si Christianus, Articulum hunc Iesum esse Christum, neminem negare cogit. Legibus autem Civilibus, in quibus continentur Leges omnes Naturales, rectè & jure obediare cogit. Qui ergo Regi tuo Christiano, obedientiam præstat, obediere Deo non impeditur. Sed si Rex Christianus qui Fundamentum tenet Iesum esse Christum, Doctrinas aliquas per imperitiam inde deducens, doceri & teneri imperet, imperato obediendum est. Obediri enim sine animæ periculo potest. Iudicare autem, in Quæstione de sua ipsius obedientia Civili, jure nemo potest. Iudicat enim de doctrinis Fidei nemo præter Ecclesiam, id est præter illum, qui personam gerit Ecclesiae, id est præter Regem, si sit Christianus.

Sed et si Rex Infidelis sit, suorum tamen subditorum quicunque illi restiterit, peccat contra Deum, quia contra Leges Naturæ peccat, quæ sunt Divinæ. Peccat etiam contra Consilium Apostolorum, Christianos omnes Principibus suis, Filios omnes Parentibus suis, & Servos omnes Dominis suis obediere præcipientium, idque in Omnibus. Quod autem attinet ad Conscientiam hominum, quæ interna & invisibilis est, Potestatem habent omnes eandem, quam habuit Naaman; neque ad pericula se offerre opus habent. Cæterum si id faciant, præmium suum in regno Dei expectare debent, nec Regem suum legitimum accusare, multo minus occidere, aut bello persequi. Sed quis, et si Infidelis Rex, subditum suum sciens Regem alterum non nunc, sed post finem mundi expectare, ita stupidus est, ut ob illam causam, eum occisum velit.

Atque hæc de Regno Dei, & Politica Ecclesiastica dicta sufficiant; cum sint omnia à Scripturis Sacris derivata, atque ex iis locis quæ minimè obscura & controversia sunt, & Scopo totius Scripturæ Sacrae (quæ scripta est pro regni Dei in Christo restitutione) consentanea. Non enim Verba nuda, sed Scriptorum scopus, Scripturis explicandis verum lumen præfert; qui autem Textibus singularibus utuntur, consilio operis iplius non adhibito, nihil fere peripicuè explicabunt, sed Scripturæ atomis, quasi sparso pulvere, omnia obscuriora facient quam sunt; id quod eorum artificium esse solet, qui non veritatem, sed suum ipsorum emolumentum quaerunt.

PARS QUARTA - DE REGNO TENEBRARVM.

C A P V T XLIV.

De Tenebris Spiritualibus ab Interpretatione non recta Scripturarum.

Raeter Summas Potestates, Divinam, & Humanam, de quibus hactenus differuimus, legimus in Scripturis Sacris de Potestate adhuc alia, nempe ea quam dicit Sanctus Paulus Eph. 6. 12, Quoniam non est nobis lucta adversus sanguinem & carnem, sed adversus Imperia, adversus Potestates, adversus Mundi hujus Principes Tenebrarum, adversus Spiritualles improbitates in rebus coelestibus; & Matth. 12. 26, Sed si Satanas Satanam ejicit, adversus seipsum dissidet: quomodo ergo stabit regnum ejus; & Matth. 9. 34, Per Principem Daemoniorum ejicit Daemonia, id est Phantasmata, quae apparent in Aëre; unde Satanas dicitur Eph. 2. 2, Princeps Potestatis Aëris; &c (quia regnat in mundi hujus tenebris.) Princeps hujus mundi, Ioh. 16. 11. Et propterea, qui Principatui ejus Subiecti sunt filii vocantur Tenebrarum; nimium, ut distinguantur à fidelibus, qui Filii Lucis appellantur. Cum enim Beelzebub sit Rex Phantasmatum, quae Aërem & Tenebras incolunt; Filii Tenebrarum, Phantasmata, & Spiritus Illusionis idem significant. Regnum ergo Tenebrarum (prout in locis supra citatis, aliisque Sacrae Scripturae textibus intelligitur) definiri potest, Imposterum confederatio, qui ut in alios in praesenti mundo dominentur, Lumen tum Rationis naturalis, tum Evangelii per doctrinas erroneas & obscuras extinguere, & in viam salutis aeternae Tenebras inducere conantur Spiritualles.

Quemadmodum homines, qui à Nativitate sua Luce oculorum penitus destituentur, luminis omnino Ideam nullam habent; neque imaginari quisquam lumen majus potest, quam aliquando antè videbit: ita etiam luminis Evangelii, & luminis Rationis gradum majorem existere non putant homines, quam quem ipsi jam aßequuti sunt. Atque hinc est, quod homines Tenebras in quibus versantur, alia via agnoscere non possunt, præterquam ex suis ipsorum offensionibus, & infortuniis. Regni Satanæ obscurissima quidem pars est, ea quae

extra Ecclesiam Dei est, id est in qua ambulant Infideles; dicere tamen non possimus, quod Ecclesia (quasi Goshen) tanta omnino luce fruatur, quanta opus est, ad omne opus faciendum, quod imperavit fieri Deus. Vnde enim oriri potuit, quod Christiani, à tempore penè Apostolorum, le mutuò alter alterum ex statu dejecterint, bello, aut Externo, aut Civilis? Quod ad omnem proprietarum rerum asperitatem, & ad omnem prosperitatis alienae eminentiam, toties offendant? Et quod ad eandem metam (felicitatem) tam diversis viis curratur, nisi illis nox etiam nunc esset, aut saltem spissa nebulà. Sumus ergo etiam nunc in Tenebris.

In Ignorantiae nostrae naturalis obscurâ nocte, errorum Spirituallium Zizania seminavit Inimicus; Primo, lumen Scripturarum extinguendo; erramus enim nesciendo sensum Scripturarum. Secundo, Ethnicorum Poëtarum Dæmonologiam, id est doctrinam de dæmoniis; nempe doctrinam de Idolis, Phantasmatibus, mortuorum umbris, similibusque fabulis aniliibus, admittendo. Tertio, reliquias quaedam Religionis & Philosophiam Græcorum, praesertim Aristotelis, cum Scripturis sacris commiscendo. Quarto, per falsas, fictas vel incertas traditiones, & historias; atque ita erramus attenti Spiritibus deceptoribus & doctrinis Damniorum. Per Hypocrisin falsiloquorum, quorum conscientia est cauterisata, id est corum, qui falsa loquuntur contra suam ipsorum conscientiam. De Tenebris autem ab interpretatione non rectâ Scripturâe Sacrae, in praesenti capite dicturus sum.

Scripturarum abusus maximus, & cui cæteri subserviunt aut adhærent, earum detorsio est, ad probandum, quod Regnum Dei, (de quo toties in illis fit mentio) sit Ecclesia, quae nunc est Christianorum hominum in terra viventium. Manifestum autem est, in contrarium, Regnum Dei, institutum fuisse à Deo, (ministrante Mose) super Iudæos solos, qui eam ob causam appellantur in Scripturis, populus Dei peculiaris; idemque regnum in electione Sauli Regis, desuisse. Post id tempus regnum Dei per Pactum in terris nullum fuisse. Promisisse tamen per Prophetas Deum, in Regnum suum Iudæos iterum admittere; (tempore quod ipse secum determinaverat) cum per poenitentiam ad Deum se converterent. Invitâsse etiam sub iisdem conditionibus conversionis omnes gentes; & Filium suum peccata mundi morte sua expiaturum, in mundum missurum se esse; & doctrina sua, ad regnum Dei præparaturum, quod in die Iudicii incepturum est.

Errori huic, Quod Ecclesia, quae est in terra, est Regnum Christi, quodque unum esse oportet vel Hominem vel Coetum, per quem Servator noster, qui nunc est in cælis, homines alloquitur, Leges condit,

dit, & qui personam Christi Christianis omnibus repraesentat, consequens est, quod Potestatem Regalem sub Christo universaliter poscat Pontifex Romanus; & quod eandem Potestatem in Civitatibus non nullis poscant Pastorum Conventus. Sunt autem hi qui per vehementiam disputandi lumen naturae extinguunt, tantasque in hominum mentibus efficiunt tenebras, ut quis lit, cui obedientiam promiserant subditi vide nequeant.

Doctrinæ autem huic, Papam in praesenti Ecclesiâ Vicarium Christi universalis esse, consequens est Doctrina alia, nempe Regi Christiano necessarium esse coronari ab Episcopo aliquo; quasi ab illa ceremonia esset, quod jure Divino imperet, & in Titulo clausulam hanc habeat, Dei gratia Rex; quodque Regnum suum, non à Deo accipiat, nisi datum sit per Dei Vicarium Papam; quodque omnis Episcopus Romanæ Dioeceseos, (quando consecratur) Pontifici Romano absolutè obediturum se esse juret. Eadem doctrinæ consequens est Concilii Lateranensis decretum sub Innocentio tertio, cap. 3. de Hæreticis, Si Rex à Papa admonitus, Regnum suum ab Hæretibus non purget, & ob eam rem excommunicatus, non satisfaciat intra annum, Subditi ejus ab obedientiæ vinculo absolvantur. Quoties itaque inter Papæ & aliorum Principum Christianorum consilia, repugnantiam esse contingit, (contingit autem sãepe) tantæ oriuntur inter subditos Regum Tenebræ, ut hominem externum, in Thronum Regium sese intrudentem, ab eo distinguere nesciunt, quem ipsi in eo collocaverant; & præ intellectus caecitate pugnant inter seiplos, amicos ab inimicis non distinguentes. Ab eadem doctrina, nempe quod Ecclesia praesens est Regnum Dei, nascitur quod Pastores & Ministri Ecclesiarum, nomen sibi assumant Cleri, cæteros Christianos appellantes Laicos, id est simpliciter Populum. Clerus enim primò & propriè significat Sortem, deinde hereditatem, & postremò eos, qui regnante Deo in Israële, alebantur ex reeditibus publicis, quos Deus sibi reservaverat, nempe ex Sacrificiis & Oblationibus, quas Deus in alimentum Ministrorum suorum publicorum, (qui erant Levitæ) separaverat. Papa ergò, qui in Ecclesia idem esse vult, quod erat in Regno Dei, id est in Israële, Summus Sacerdos, reeditus similes à Christianis postulat sibi, & Sacerdotibus suis à Christianis; ad quam rem expediebat, ut Sacerdotes appellarentur Clerus. Decimæ itaque quæ Levitis jure Divino debebantur, in regno Dei requiruntur & sumuntur jam diu ab Ecclesiasticis, non jure Civili, sed Divino; & populus ubique per Ecclesiam Romanam pensiones publicas duplas solvunt, alteras Civitati sãe, alteras Clero Romano.

Ab eodem errore, quod Ecclesia praesens est Regnum Dei, introducta est distinctio inter Leges Civiles & Canonicas: sunt autem Leges Civiles Acta Imperantium in Dominiis propriis; & Leges Canonicae acta Pontificis in Dominiis iisdem; sed haec ante Imperii translationem in Carolum Magnum, Leges non erant, quamquam postea, precedentibus indies Tenebris, Imperatores ipsi eas pro Legibus (metu majoris mali à cæcitate populi) admittere coacti sunt.

Hinc etiam est, quod in pluribus Dominiis, ubi Papae potestas Ecclesiastica integra recipitur, quod Iudaei, & Turci suo modo Deum colere (quatenus contra Potestatem Civilem non offendunt) permittantur, Christiani autem, Civitatum aliarum Cives, in Roma nisi Romano modo, Deum colere non permittantur. Quare autem?

Quia Papa Christianos omnes sibi subditos esse postulat. Quod tamen iniquum est. Nam si Christiano duriorem se præbeat Princeps Christianus, quam Infideli, iniquè facit; pro Christo enim sunt, qui non sunt contra Christum.

Præterea, hinc est, quod in omni Civitate Christianâ Potestatem Papae Ecclesiasticam admittente, sint homines quidam à Tributis & Tribunalibus Potestatis Civilis exempti; ut Ecclesiastici omnes, &c. Monachi, & Fratres, quorum numerus in multis locis ad numerum reliqui populi, adeò magnam habent proportionem, ut ex illis solis, si opus esset, conscribi exercitus posset, qui Ecclesiæ Militanti suffeceret valeret contra quemcunque Principem Christianum, qui Papae adversaretur.

Scripturarum abusus alius est, eorum qui Consecrationem covertunt in Conjurationem sive Incantationem. Consecrare, in Scripturis Sacris significat rem quamcunque Deo Offerre, Dare sive Dedicare, id est ab usu communi, piis & decoris verbis, ad cultus Divini usum, separare, id quod est sanctificare, ita ut Dei, eorumque sit quos Deus sibi fecit Ministros publicos; ut supra Capite 35 fuisus dictum est. Consecratione autem illa, non rei consecratæ natura, sed solus usus mutatus est, nempe, ut qui prophanus & communis fuerat, jam Sanctus sit, & cultui Divino proprius. Sed quando naturam qualitatemque ipsius rei mutatam esse dicunt, non Consecratio dicenda est, sed vel opus Dei supernaturale, vel vana & impia Incantatio. Quoniam autem mutationem hujusmodi naturæ rerum quam profitentur, quotidiam esse dicunt, pro opere Divino supernaturali haberi non potest. Restat ergò, ut alia non sit, quam Conjuration sive Incantatio; per quam, mutationem naturæ ubi non est, credi esse volunt, contra oculorum, cæterorumque omnium Sensuum testimonium. Exempli causà,

causa, in Consecratione Panis & Vini in Coena Dominica, (quae commemoratio tantum est Christi in Cruce ad Redemptionem nostram Passionis) quando Sacerdos verba Servatoris nostri pronuntiat, Hoc est corpus meum, & Hic est sanguis meus, naturam Panis & Vini abire dicit, & in ejus locum succedere Christi corpus verum, & verum sanguinem. Quanquam neque oculis, neque ulli sensui recipientis appareat quicquam quod non apparuerat, antequam verba illa pronuntiarentur. Incantatores Aegyptii, cum Virgas suas in Serpentes, & Aquam in Sanguinem convertissent, spectatorum Sensibus falsa rerum specie illusisse tantum existimantur, vocantur tamen in Scriptura Sacra Incantatores. Sed quo nomine appellandi suissent, si in Virgis suis ne species quidem Serpentium, neque in aquis illis species tanguinis, ulla apparuisset, sed coram Rege impudenter asseruisset Virgas quae Regi ut Virgae apparuerunt Serpentes esse, & Sanguinem esse, quae Regi Aqua videbatur? Appellandi certe erant non modo Incantatores, sed etiam impudenter Mendaces. Hoc tamen in Consecrationibus quotidianis faciunt Ecclesiae Romanae Sacerdotes, verba sacra in Incantamentum mutantes, quod nihil ad sensum producit novi; impudenter tamen Panem in Hominem, & quod magis est in Deum convertisse se affirmantes, & proinde adorandum esse jubentes tanquam esset Servator noster ipse Deus & Homo; quae Idololatria est crassissima. Siquidem enim dicere sufficeret, non amplius Panem, sed Deum esse, quare similiter excusare se non potuisserit Aegyptii affirmando, Porrum & Cepe quae adorabant, Porrum & Cepe amplius non esse post Incantationem, sed Deum ipsum sub olerum illorum specie. Verba illa, Hoc est corpus meum, & Hic est sanguis meus, aequivalent his, hoc significat, sive representat, Corpus & Sanguinem meum; & Figura quidem sermonis est usitatisima; quem secundum literam interpretari Scripturae abusus esset. Quanquam autem Interpretatio talis admitteretur, applicari tamen Pani vel Sanguini praeterquam illi quem Christus manibus propriis consecravit nulli potest. Non enim de Pane quocunque, & de Sacerdote omni qui pronuntiaret illa verba, Hoc est corpus meum, Transsubstantiatum iri, dixit Christus. Neque Ecclesia Romana ipsa Doctrinam talem stabilivit ante Innocentium tertium, id est annis ab hinc circiter quingentis, quando Potestas Papalis maxima erat, & Tenebrae profundissimae.

Simili Incantatione usi sunt Sacerdotes Ecclesiae Romanae in Sacramento Baptismi, ut vide se est in Rituali Romano, ubi nomine Dei, Trinitatis, & trium Personarum, & signo Crucis ad Incantamentum abutuntur. Ut primo, in aqua consecranda Sacerdos dicit,

conjuro te creatura Aqua, in nomine Dei Patris Omnipotentis, & in nomine Iesu Christi Filii sui unici Domini nostri, & in virtute Spiritus Sancti, ut siis Aqua conjurata, ad Potestates inimici abigendas & eradicandas, &c. Secundo in Salis cum Aqua miscendi benedictione; Vt siis sal conjuratum, quo Phantasmata omnia, & frandum Diabo'i improbitas fugiat abeatque a loco in quo spargeris; unque Spiritus omnis immundus conjuratus sit per eum, qui veniet ad judicandum vivos & mortuos. Tertio in benedictione Olei, ut Potestas omnis Inimici, exercitus omnis Diaboli, & Phantasmata Satanae per Creaturam hanc Olei abigantur. Quarto, Baptizandus Infans, multifariam Incantatur; primo, ad Ecclesiam portam, in faciem Infantis suflat ter Sacerdos, dicens, Exi ab eo Spiritus immunde, & cede Spiritui Sancto Paracletu, quasi Infantes omnes, antequam a Sacerdote insufflentur, essent Demoniaci. Rursus, antequam in Ecclesiam intret, dicit, conjuro te &c. exire, & decedere ab hoc servo Dei. Idem quoque Exorcismus repetitur antequam Infans baptizetur. Neque ritus alii, circa Matrimonium, Extremam Unctionem, Visitacionem ægrotantium, Consecrationem Ecclesiarum & Coemeteriorum sine Incantationibus peraguntur, ut in quibus Oleo & Aqua utuntur incantatis, & signo Crucis abutuntur sicut & verbis Scripturae, Asperges me Domine hyssopo; Rebus enim hujusmodi efficaciam Phantasmata & Spiritus Imaginarios abigendi tribuendam esse putant aut dicunt.

In Exorcismis antedictis notandum etiam est, Spiritus immundos, id est Dæmonia, appellari Phantasmata; ex quo sequitur Spiritus immundos sive Dæmonia à Romanâ Ecclesia non habita esse pro Entibus (ut loquuntur) Rea'ibus; & proinde Substantias non esse, sed Idola tantum, id est Nihil.

Error generalis alius est, à non intellectis vocabulis illis, Vita æterna, Mors æterna, & Mors secunda. Quanquam enim perspicue dicatur in Scriptura Sacra, Deum Adamum in eo statu posuisse, ut vivere potuisset in æternum, nempe si Mandatum Dei observasset; quæ immortalitas humanæ Naturæ Essentialis non erat, sed ab eú Arboris Vitæ dependebat; Doctrina tamen hodiè alia est, & jamdiu fuit, nimium, unumquemque hominem Vitam æternam habere sua natura, ex eo, quod Animâ præditus sit immortali; adeò ut gladius ille in aditu Paradisi, quamquam impediit Adamum, ne ex fructu Arboris Vitæ comederet, impedire illum, ne esset immortalis, non potuit, neque facere, ut Redemptione per Christum indigeret; & proinde non modò Fideles, sed etiam Reprobi, & Ethnici Vita Æterna fruuntur sint. Verum, ut incommodum hoc excusent, per mortem æternam intelligendam esse dicunt Vitam aeternam, sed in cruciatibus, quae est figurata loquutio, praeterquam in hac occasione nunquam usurpata.

Doctrina autem haec fundatur in quibusdam locis obscurioribus Testamenti Novi; quae tamen loca totius Scripturae Scopum considerantibus, in sensu diverso facile explicari possunt. Vtrovis autem modo intelligantur, quatenus ad salutem Christiani hominis attinet, non multum interest. Supposito enim morientis hominis restare nihil praeter cadaver ejus, nonne Deus qui hominem ex terra, verbo suo fecit vivere, eadem facilitate facere poterit ut cadaver mortuum reviviscat, & vivat in aeternum, eodem verbo? Anima in Scripturis Sacris, semper significat aut vitam, aut creaturam viventem. Corpus autem & anima conjunctione idem significat quod corpus vivens. Creationis die quinto, dixit Deus, producant aquae reptile animae viventis. Et creavit Deus ceteros maximos & omnem Animam viventem. Item de homine, creavit eum Deus de pulvere terrae, sufflavitque in nares ipsius spiraculum vitae: sic factus est homo anima vivens. Et postquam Noah exiisset ex Arcá, promisit Deus non amplius percutere omnem animam viventem. Et Deut. 12. 23. 'Sanctis cujusque est ejus anima. Etiam immundus habebatur Lege Mosaica qui tetigerat animam mortuam, id est cadaver mortuum. Nihil hic neque in aliis locis Scripturarum, aliud significat Anima, praeter ipsum Animal, aut Vitam ejus; Anima immortalis nusquam legitur, neque Substantia Incorporea, à corpore separata. Spiritus autem & Vita aeterna passim leguntur. Quod animae Fidelium, non sua natura, sed gratia Dei speciali unà cum corporibus à Resurrectione mansurae sunt in aeternum, ex Scripturis Sacris ostensum est Cap. 38. Vbi autem legitur in Testamento Novo, esse qui conjicierunt, corpus & anima, in Gehennam ignis, Corpus & Anima, idem significat quod corpus animatum.

Per hanc fenestram est, quod doctrina illa Tenebrosa intravit, de Cruciatibus aeternis, & de pennis Purgatorii, & consequenter de mortuorum Spiritibus in locis Consecratis, Solitariis, & Tenebrosis ambulantibus; & proinde etiam de Exorcismo & Conjuratione Phantasmatum; item de Invocatione mortuorum; & de Indulgentiis, id est, de exemptione ex igne Purgatorii, ubi Substantiae Incorporeae illae purgari, & cælo præparari igne supponuntur. Nam ante tempus in quo versatus est in terris Servator noster, maxima pars hominum, ad quos pervenerat doctrina Dæmoniorum sive Dæmonologia Graeca, in ea opinione erat, Anima humanas, substantias à corporibus distinctas esse & separabiles; & per consequens, mortuo homine; sive

bono sive malo; animam ejus per virtutem naturae propriae (line recognitione.ulla divinæ Gratiae) debeere subsistere alicubi. Itaque Doctores Ecclesiae primitivae aliquamdiu dubitatunt, quo loco, antequam cum corporibus in resurrectione denuo unirentur, mansurae essent; putaruntque aliqui quod requiescebant sub Altaribus. Sed Ecclesia Romanæ utilius tandem visum est, mansionem illis hanc ædificare Purgatoriis.

Consideremus jam loca Scripturæ illa quibus maximè innituntur errores, illi tres proximè superiores. Argumentis enim Bellarmini, quibus probare conatus est Regnum Dei esse Ecclesiam administratam à Pontifice Romano in hoc mundo, responsum est ante; & demonstratum, Regnum Dei institutum sub Moïse, desisti in electione Regis Sauli; & post illud tempus Sacerdotem Summum, Authoritate propriâ Regem Israëlis nullum depositisse. Id enim quod Athalia fecit Sacerdos Summus, non Iure suo fecit, sed Iure Regis Joashi, Athalia filii. Sed Rex Solomon Iure suo Abiaharum depoluit Sacerdotem Summum, & in locum ejus collocavit alium. Locus autem difficillimus eorum, quæ adducuntur ad probandum quod Regnum Dei in hoc mundo nunc existit, adducitur à Beza, qui Regnum Dei incepisse dicit à Resurrectione Christi, atque inde Potestatem Supremam Ecclesiasticam in Civitatibus Christianis, Civitatum illarum Presbyteriis asserens. Et notum est Presbyteria illa in aliquibus locis Reges suos excommunicasse; & Suprematum in Religione non minus in illis locis sibi arrogasse quam eandem Potestatem libi attribuit universaliter Pontifex Romanus.

Verba quibus innititur sunt Marc. 8. 39: Amen dico vobis, quia sunt quidam de hic flaminibus, qui non gustabant mortem, donec videant Regnum Dei veniens in virtute. Quibus verbis Grammaticè acceptis, significatur, vel aliquem ex iis, qui Christo adstiterunt, etiam nunc vivere super terram, vel Regnum Dei esse in hoc mundo. Sed locus alius est in contrarium non minus difficilis. Cum enim Apostoli post Resurrectionem Christi, cum jam in coelum ascensurus esset, Christum interrogaverunt Actor. 1. 6, dicentes, Domine, si in tempore hoc restitues Regnum Israel? Respondit illis Servator noster, Non est vestrum noße tempora vel momenta, quæ Pater posuit in sua Potestate: sed accipietis virtutem supervenientis Spiritus Sancti in vos, & eritis mihi testes in Jerusalem, & in omni Iudæa, & Samaria, & usque ad ultimum terræ; id est, Regnum meum nondum venit, nec praesciestis vos quando veniet; veniet enim sicut sur noctu; sed superveniet vobis Spiritus Sancti virtus, per quam prædicatione vestra Testimonium dicetis de Resurrectione

rectione mea, & de operibus meis, & de doctrina quam docui; ut credant in me homines, & vitam aeternam expectent, cum rediero. Quomodo haec cum adventu Regni Christi in Christi Resurrectione congruat non video, neque cum eo, quod dicit S. Paulus 1 Thess. 1, vs. 9, 10: Conversi estis ad Deum a simulachris, servire Deo vivo, & vero, & expectare Filium ejus de coelis; ubi expectare Christum de Coelis, idem est quod expectare adventum ejus in Majestate regnaturi; quod necessarium, si Regnum ejus jam ante aderat, non fuisse. Rursus, si Regnum Dei incepisset in Resurrectione Christi, quam causam habent Christiani precandi hodie: (ut faciunt) adventum Regnum tuum? Manifestum ergo est, verba illa Sancti Pauli aliquem alium habere sensum. Sunt (inquit Christus) de astantibus, qui non gustabant mortem antequam venire viderint Regnum Dei in virtute. Nam si Regnum Dei venturum erat in Resurrectione Christi, cur dixit, eorum aliqui, potius quam omnes id videbunt. Vixerunt enim post Christi Resurrectionem omnes.

Sed ad explicationem hujus loci non parum conferunt verba Servatoris nostri de Sancto Johanne ad Sanctum Petrum Iohan. 21. 22: Si eum volo manere donec veniam, quid ad te? Exit ergo sermo iste inter fratres, quia Discipulus ille non moritur. Sermo autem ille à nemine confirmatus, neque refutatus, sed relictus est, ut qui non intelligeretur. Veruntamen si sensum illius loci conjicere liceat ex eo, quod immediatè sequitur, locum similem Sancti Lucae, verisimile est, verba illa dicta esse de Christi Transfiguratione, quaedescribitur in versibus immediatè sequentibus Luc. 9. 29: Factum est autem post hæc verba fere dies octo, & assumpsit Petrum, Iacobum, & Iohannem, & ascendit in montem ut oraret. Et facta est, dum oraret, species vultus ejus altera: & vestitus ejus albus, & refulgens. Et ecce duo viri loquebantur cum illo. Erant autem Moses & Elias, Visi in Majestate. Viderunt ergo Christum in gloria & Majestate, quemàdmodum venturus est. Eadem historia etiam à S. Matheo recitur cap. 17, vers. 1, Et post dies sex assumit Iesus Petrum, & Iacobum, & Iohannem, &c. ubi Apostoli illi dicuntur timuisse valde. Atque hoc modo completum est, nempe per modum visionis, quod Christus promiserat. Fuisse enim visionem, inferri potest ex eo quod dicit Lucas cap. 9. 28, nempe, Petrum & qui cum eo erant gravatos esse somno; & ex Matth. 17. 9, ubi præcepit eis Iesus, dicens: Nemini dixeritis Visionem. Quicunque autem loci à Beza recitati sensus sit, argumentum inde certum sumi non potest, ad probandum, quod Regnum Dei ante diem Iudicii incepturum sit.

Sunt etiam textus quidam alii, quos citant Pontificii pro Suprema.

matu Papæ; ut quod duo gladii quos habuerunt Apostoli, significant gladium Spiritualem & gladium Temporalem, quos ambos Petro dedisse Christum dicunt; & quod duorum Luminarium majus Papam, minus Regem significat; quibus respondere operæ pretium non est. Potuerunt ex primo versu Biblii Sacri æquè inferre, quod per cælum Papa, per terram Rex intelligendus sit. Non est enim hoc ratiocinari, ex Scripturis Sacris, sed lascivire, & in Principes insultare, sicut facere coeperunt tunc, quando Pontifices Romani magnitudinis suæ, ut putabant, in perpetuum certi, Christianos Reges contemptui habuerunt, & in colla Imperatorum insultantes, illos & Scripturas ipsas irridere ausi sunt verbis Psalmi 91, Super Aspidem & Basilicum ambulabis, & conculcabis Leonem & Draconem.

Quod ad Consecrandi ritus attinet, etsi magna ex parte, non à Scripturis, sed à Rectorum Ecclesiæ ludicio dependeant; debent tamen Rectores illi tales ritus ordinare, quales Actionis ipsius natura postulat; nempe ut Ceremoniæ, Verba, Gestus, non modo sint decentes, sed etiam significantes, vel saltem Consecrationi conformes. Quando Moses Tabernaculum, Altare, & utensilia illis pertinentia (Exod. 40.) consecravit, oleo quod Deus in hunc usum fieri jussit, illa unxit; & sancta sacta sunt: nihil consecrationi huic, ad fuganda Phantasmata conjuraturn erat. Idem Moses (qui summam in Israële habebat Potestatem) fratrem suum Aaronem (Sacerdotem summum & Filios ejus) Consecrans, lavit illos Aqua (non aqua conjurata) illosque amicivit, & Oleo unxit; & consecrati sunt administrandum coram Domino ut Sacerdotes; quæ decora & simplex erat mundatio, & ornatio, antequam eos Domino præsentaret. Quando Rex Solomon (qui summam in Israële habebat Potestatem) Templum consecrabit (1 Reg. 8.) consistebat coram toto coetu Israëlis; cui cum benedixisset, Deo gratias reddidit, quod in animum patris sui, ut Templum illud ædificaret, posuisset, quodque sibi ut perficeret, dedisset; deinde Deo precabatur, primo, ut domum illam, quamquam Magnitudini Dei infinitæ incongruam, acceptaret; & orationes Servorum suorum, qui in ea, vel (si absentes essent) conversi versus eam, precarentur, exaudiret; postremo Sacrificium obtulit; & Domus dedicata est. Nulla hic erat Pompa; Rex ubi ante erat, ibi constitit, nulla aqua conjurata, neque Asperges me, neque alia verborum alio sensu dictorum inepta applicatio; sed sermo decens & rationalis, rei quam agebat consentaneus. Quod S. Iohannes Aquam Iordanis, aut Philippus Aquam fluminis in quo Eunuchum baptizavit, conjuravit, nusquam legimus. Neque quod Pastor quisquam tempore

pore Apostolorum, salivam suam naribus personae baptizandae, apposuit dicens, In odorem suavitatis; ubi neque Ceremonia illa Salivae, propter immunditiam, neque applicatio verborum Sacrorum, propter levitatem, Authoritate ulla defendi potest.

Ad probandum, quod Animae a Corporibus separatae vivant in aeternum, non solum Animae Electorum, gratia speciali, sed etiam reproborum proprietate essentiae humanae adhaerente, sunt Textus quidam, qui primo intuitu sufficere videri possunt.

Vt primò, verba Solomonis, Eccles. 12. 7, Spiritus redit ad Deum; qui dedit illum. Quae verba interpretationem hanc pati possunt, nempe scire neminem, sed Deum solum Spiritus hominis, quid devenit, & quo fertur; Neque credendum est animas Reproborum redire ad Deum, qui illas dedit. Etiam idem Solomon eodem libro cap. 3, vs. 20, 21, Idecirco unus interitus est Hominis & Bestiae, & aqua utriusque conditio: sicut moritur homo, & ille moriuntur; quis novit si Spiritus filiorum Adam ascendant sursum; & si Spiritus jumentorum descendent deorsum? Locus alius est Genet. 5. 24, ubi de Enoch dicitur, ambulavit cum Deo, & non apparuit; quia iuli cum Deus. Et Hebr. 11. 5, Fide Enochus translatus est, ne videret mortem, & non inveniebatur, quia transiuit illum Dens. Qui locus immortalitatem Corporis non minus probat quam animae, & probat quoque translationem talem peculiarem esse placentibus Deo, dependentemque non a Natura, sed a Gratia. Sed contrà, quid respondebimus verbis Solomonis, Eccles. 3, vs. 19, Dixit in corde meo de filiis hominum, ut probaret eos Deus & ostenderet similes esse bestiis. Idecirco unus interitus est hominis & jumentorum, &c. Similiter spirant omnia, & nihil habet homo jumento amplius, &c. Quibus verbis immortalitas animae per Naturam negatur, per Gratiam non negatur. Landavi magis mortuos, quam viventes: & feliciorem utroque judicavi, qui necdum natus est, nec vidit mala, qua sub sole sunt. Sermo hic, si felicior sit, qui non est natus, quam qui aeterna felicitate fruitur, durus esset. Rursus cap. 9. 5, Viventes sciant se esse meriundos, moriunt vero nihil noviunt amplius, nec habent ultra mercedem. Id quod de hominibus mortuis, ante resurrectionem corporum suorum, manifestum est; verum si intelligatur de immortalitate Electorum post Diem Iudicii, verum non est.

Locus alius, qui videtur facere pro Immortalitate Animae naturali, ille est, ubi Servator noster Abrahamum, Isaacum, & Iacobum vivere affirmat. Ad quod respondeo; vivere quidem, non tamen actu, sed quatenus promissione Dei, vitae aeternae & resurgendi certi sunt; id est scripti sunt libro Vitae, vivuntque eo sensu, quo Adamus eo die

mortuus erat, quo de fructu vetito gustavit. A quibusdam etiam pro Immortalitate animae adducitur, id quod in Novo Testamento narratur de Divite & Lazaro, sed narratio illa, quia parabola est, nihil probat. Præterea addo, quod neque in Scriptura Sacra, neque in

Liturgia nostra vox illa Anima Immortalis omnino invenitur.

Sunt autem Testamenti Novi loca quaedam alia, quae videntur Immortalitatem attribuere etiam Reprobis. Manifestè enim dicitur, quod resurgent ad Iudicium ultimum, atque inde ibunt in Ignem aeternum, cruciatus aeternos, poenas aeternas, quodque in illis Verus Conscientiae nunquam morietur; quae omnia intelligi volunt plurimi, per aeternam mortem. Mihi vero nimis durum videtur de Deo dicere (qui Pater est misericordiarum, qui facit in coelo & in terra quicquid vult, in cujus manibus sunt corda hominum omnium, qui in hominibus operator tum facere, tum velle, & sine cujus gratia libera nemo haber neque inclinationem ad Bonum, neque respicentiam à malo) quod peccata hominum cruciatibus extremis, majoribus quam quicquam imaginari potest, & sine fine temporis punire velit. Videmus ergò, per ignem aeternum quid aliud significari possit. Quanquam enim legimus resurrecturos esse Fideles cum corporibus spiritualibus, & gloriae, & victuros in aeternum, nec comedentes, neque bibentes, & sine Matrimonio; non tamen idem legimus de reprobis, sed legimus quod morientur iterum & morte secunda, quae aeterna erit; cui morti secundae, id quod dicitur de igne & cruciatibus aeternis, & de Verme Conscientiae non contradicit. Itaque aeternum, in illis locis: idem videtur significare, quod usque ad finem secuti. Seculum autem Latinis idem non est, quod Graecis duc. Neque seculum putabant Iudæi spatium, ut Romani centum annorum, quod est hominis Ævum in quo nemo sit qui vixerat in seculo antecedente; sed Ævum aestimabant ætatem mundi; nimium ut esset

Ævum unum à Creatione ad Diluvium, alterum à Diluvio usque ad

Conflagrationem mundi, in adventu Messiae; tertium ab adventu

Messiae in aeternum, ita ut Ævum hoc tertium dicendum sit Ævum

Ævorum ἀιών ἀιώνων. Et sic reprobii, usque ad finem hujus Ævi, id est, hujus mundi puniri possunt usque ad mortem secundam, quae poena propter eam causam ἀιώνιος ἀιώνιον dici potest. Nam S. Paulus de

Resurrectione loquens 1 Cor. 15, intelligit solam Resurrectionem ad vitam aeternam, non ad aeternam poenam. Corpus, inquit, seminatur in corruptione, surget in incorruptione; Seminatur in ignobilitate, surget in gloria; Seminatur in infirmitate, surget in virtute; Seminatur corpus animale, surget corpus spirituale. Nihil horum de reprobis dici potest.

Similiter cum de resurrectione loquitur Christus, solam intelligit Resurrectionem ad Vitam aeternam; Luc. 20. 34, 35, 36: Filii hujus seculi nubent, & traduntur ad nuptias: illi vero qui digni habebuntur seculo illo, & Resurrectione ex mortuis, neque nubent, neque ducent uxores, neque enim ultra mori poterunt; aequales enim Angelis sunt, & Filii (uni: Dei, cum sint Filii Resurrectionis. In quibus verbis notanda tria sunt, primum, quod tempus usque ad Resurrectionem appellat seculum unum, tempus autem post Resurrectionem appellat seculum alterum. Secundum, quod distinguit inter filios mundi hujus, & filios mundi venturi, eo quod filii mundi venturi, mori iterum non possent, innuens reprobos iterum morituros esse. Tertium, quod filios hujus mundi, dignos non dicat esse Resurrectione à mortuis, & quod filii Dei idè aequales erunt Angelis, quia sunt filii Resurrectionis; ex quo sequitur reprobos resurrecturos omnino non esse præterquam ad mortem secundam. Filii enim Resurrectionis Filii Dei soli sunt.

Doctrinæ huic de Animarum separatarum Aeternitate naturali, superstruitur, ut ante dictum est, Doctrina Purgatorii. Supposito enim, quod vita aeterna Fidelium solorum sit, & per gratiam, sequitur Immortalitatem nullam esse posse ante Resurrectionem. Loca Scripturae Canonicae quae citat pro Purgatorio Bellarminus, sunt primò, quod David pro Saulo & Jonathano jejunaret 2 Reg. 1. 12. & rursus 2 Reg. 3. 35, quod jejunaret propter mortem Abneri. Iejunium hoc Davidis pro fine habuisse dicit, bonum aliquod illis post mortem eorum à Deo impetrandum. Cur autem? Quia cum pro suo ipsius Filio ægrotante jejunabat, postquam intellexit mortuum illum esse, cibum sumpsit. Deinde arguit sic, Quoniam Anima exsilit separata à corpore, neque per Iejunium impetrari quicquam potest animis quae jam sunt in Cælo, vel in Inferno; sequitur quasdam esse animas quae neque in Cælo sunt, neque in Inferno; & proinde debere eas esse in tertio aliquo loco, id est in Purgatorio. Sed negandum est, quod assumit Davidem idè jejunasse, ut aliquid Saulo & Jonathano impetraret. Manifestum enim est, Ceremonias usitatas Plangendi & jejunandi in morte quidem eorum, quorum vita plangentibus damnosa aut inutilis erat, honoris tantum causa adhiberi, in morte autem amicorum & necessariorum Lucum esse non Litaniam. Itaque David, Saulum & Jonathanum jejunio suo honoravit: in morbo autem proprii filii jejunio & precibus conatus est impetrare à Deo ut convalesceret. Quod cum impetrare non potuit, jejunare desit.

In cæteris locis quae citat Testamenti veteris, ne color quidem

probationis ullus est. Vbicunque dicitur Ignis, Furo, Vfio, Purgatio, Mundatio, si modo Patrum aliquis verba illa ad Doctrinam Purgatorii in Concione applicavit, utuntur illis Pontificii, ut totidem argumentis pro Purgatorio. Quod dicit David Psal. 37. 1, Domine ne in favore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me. Quid hoc ad Purgatorium, nisi Augustinus Furorem comparatset praedicans, Igni Gehennae, & Iram Ignis Purgatorii? Et quid ad Purgatorium attinet quod dicitur Psal. 64. 12, Transivimus per ignem & aquam: & eduxisti nos in refrigerium? Textibus hujusmodi utuntur Doctores non Logice in Sermonibus, & Expositionibus, sed Rhetorice.

Citat etiam loca aliqua Testamenti Novi explicatu difficiliora, ut Matth. 12. 32: Quicumque dixerit verbum contra Filium hominis, remittetur ei: qui autem dixerit contra Spiritum Sanctum, non remittetur ei, neque in hoc seculo, neque in futuro. Vnde infert Bellarminus Purgatorium esse seculum futurum. Seculum autem futurum illud est quod incepturum est a die Iudicii. Tunc autem Purgatorium nullum fore consentiunt omnes. Quid ergo significant verba illa Servatoris nostri? Nescio quidem; scio autem quod non significant Purgatorium. Manifestum est Spiritum Sanctum, tertiam Personam Trinitatis, missum esse Paracletum, eo fine, ut Ecclesiae usque ad finem mundi assistaret; & proinde blasphemare in Spiritum Sanctum non impropriè dici posse blasphemare in Ecclesiam. Videtur ergo hoc loco Servator noster suam ipsius in peccatis condonandis lenitatem & facilitatem comparare cum severitate Pastorum Ecclesiae erga illos qui Authoritatem corum Spirituali parvi facerent: tanquam dixiflet, Vos qui Potestatem meam aspernarni; vos qui me crucifixistis, quoties vos poenitebit, & ad me per Recipiscientiam convertemini, misericordiam meam sentietis: quod si Potestatem eorum qui vos posthæc docebunt, in virtute Spiritus Sancti negabitis, erunt illi inexorabiles, neque in hoc mundo vobis ignoscent, sed sine Absolutione puniendos relinquent (quantum in illis est) in seculo futuro. Atque ita verba illa Servatoris nostri pro Praedictione sive Prophetia sumi possunt Severitatis hominum Ecclesiasticorum in regno Pontificis Romani. Citat præterea verba S. Pauli (1 Cor. 15. 29.) Alioqui quid facient, qui baptizantur pro mortuis, si omnino mortui non resurgant? Vi quid baptizantur etiam pro illis? Sed nihil dicitur de Purgatorio. Inferri quidem hinc potest, fuisse tempore S. Pauli consuetudinem baptizandi pro mortuis homines Fideles pro seipsis ante baptizatos; sicut hodie Fideles quasi Fidejussores in Baptismo se faciunt pro Fide futura Infantum, qui nondum Fidei sunt capaces. Sic enim Fideles

runc pro mortuis baptizati in se susceperunt, quod in Resurrectione Christum sequerentur. Sed nihil inde inferri potest ad probandum Purgatorium, neque ad probandum quod Animis à corporibus separatis, aut animae Lazari per quattuor illos dies quibus mortuus mansit, locus aliquis debeatur. Deus enim qui vitam pulvisculo dare potuit, etiam mortuo potest reddere.

Locus alter est 1 Cor. 3, ubi dicitur de iis qui super fundamentum ligna, scenum, stipulam, superaedificant, quod opus eorum peribit, ipli tamen salvabuntur, sed quasi per ignem. Ignem hunc, Ignem Purgatorii esse vult Bellarminus. Sed responsum ante est, verba haec aludere ad verba Zachariae 13. 9, Ducam tertiam partem per Ignem, & utram eos scit utitur argentum, & probabo eos scit probatur aurum, & dicta esse de adventu Christi in Potestate & Gloria, id est de die Iudicii, & praesentis mundi conflagratione.

Ex loco citato 1 Cor. 15 de Baptismo pro mortuis, infert etiam Orationem pro mortuis non inutilem esse, & inde rursus esse infert ignem aliquem Purgatorii. Sed neutrum recte. De multis enim vocis Baptismi significacionibus, illam inprimis comprobat, ubi sumitur pro Poenitentia; & sic Baptizari homines quando Iejunant, Orant, & faciunt Eleemosynam. Sed significatio illa Baptismi neque in Scriptura usquam apparet, neque in usu communi cujuscunque linguae. Vox Baptismus usurpata est (Marc. 10. 38. & Luc. 12. v1. 50.) pro immersione in sanguinem, ut Christus in cruce Baptizatus est, & Apostoli ejus Martyres. Sed Oratio, Iejunium, & Eleemosyna, quid commune habent cum Immersione. Quod Iohannes Baptista dicit Matth. 3. 11 de Christo, Ipse vos baptizabit in Spiritu Sancto & Igné, non ad Purgatorium pertinet, sed ad ea qui dicuntur Actor. 2. v1. 3: Et apparuerunt illis dispertitae linguae tamquam ignis. Nimium quod prophetavit Iohannes Baptista Matth. 3. 11, completum erat Actor. 2. 3.

Baptismi pro mortuis interpretationem aliam adfert, nempe, eandem quam ego supra adduxi, ut verisimillimam: & concludit inde Precationis pro mortuis utilitatem. Siquidem enim in Regnum Christi recipi post Resurrectionem possunt illi, qui nomen Christi non audierunt, aut in eum non crediderunt; inutile non esset, ut eorum amici pro illis precarentur. Atqui concesto fieri posse, ut ad preces Fidelium, aliquos eorum convertat Deus, quibus Evangelium inauditum fuerat, quique proinde Christum rejecisse non potuerunt; quodque charitas Orantium pro illis reprehendi non possit; nihil tamen facit hoc pro Purgatorio. Aliud enim est resurgere à morte ad vitam,

aliud resurgere à Purgatorio ad vitam. Est enim hoc resurgere à vita ad vitam, nempe à vita misera ad vitam felicem.

Locus quartus est Matth. 5. 25, Esto consentiens adversario tuo citio, dum es in via cum eo: ne forte tradat te adversarius Indici, & Index tradat te Ministro: & in carcerem mittaris. Amen dico tibi, non exies inde, domine reddas novissimum quadrantem. In qua Allegoria, qui proximum læsit, est Peccator; Index idemque Adversarius, est Deus; Via est Vita praesens; Carcer est Sepulchrum, unde ad vitam aeternam non resurget Peccator, sed ad secundam mortem, nisi prius reddiderit ultimum quadrantem, vel pro eo Passione sua reddiderit Christus. Itaque verba hæc ad Purgatorium nihil pertinent.

Locus quintus est Matth. 5. 22, Ego autem dico vobis: quia omnis qui irascitur fratri suo, reus erit Indicio. Qui autem dixerit fratri suo, Raca, reus erit Concilio. Qui autem dixerit faine: reus erit Gehennæ ignis. A quibus verbis tria esse infert genera Peccatorum, & tria genera Poenarum. Peccati genus ultimum tantum in Gehennâ puniendum esse dicens; & proinde Peccatorum minorum poenas dari debere in Purgatorio. Cujus argumenti vim nullam video. Num curiae erunt diversæ post mortem ad criminum diversas species distinguendas, sicut erant in Iudæa, Tribunal Indicum, & Consistorium Seniorum? Nonne Iudicium omne erit Christi & Apostolorum? Itaque ad explicationem hujus loci debemus illum, non solitariè considerare, sed conjunctim cum verbis quæ antecedunt, & subsequuntur. Servator noster in hoc Capite interpretatur Legem Mosaicam; quam Iudæi tunc implêsse se existimabant, si sensum verborum Grammaticum non transgressi erant, quamquam contra sententiam Legis fecissent, & intentionem Legislatoris. Itaque cum Praeceptum Sextum violari non putarent, nisi hominem quis interfecisset, neque Septimum, nisi quando quis cum muliere non uxore sua concubuisset, Servator noster illos docet, etiam fratri irasci sine causa justa homicidium esse. Audivistiis (inquit) in Lege Mosaica, Non occides, & quicunque occidet condemnabitur coram Iudicibus; sed ego dico vobis, fratri sine causa irasci, vel dicere ei Raca, vel Fatue, Homicidium esse, puniendumque in die Iudicii, & Sessione Christi Apostolorumque igne Gehennæ. Non ergo utitur illis verbis Christus, ad distinctionem Curiarum, aut Criminum, aut Poenarum; sed ut ostenderet damnandum esse quicunque fratrem suum lædendi consilium iniret, aut voluntatem id faciendi haberet. Neque ergo locus hic ad Purgatorium transduci potest.

Locus sextus est Luc. 16. 9, Facite vobis amicos de Mammona iniquitatis; ut, cum defeceritis, recipiant vos in aeterna Tabernacula. Ex quo Textu probari putat posse Invocationem Sanctorum. Sensus tamen Loci manifestus hic est, ut divitiarum nostrarum usu in distribuendo pauperibus, acquiramus illorum preces pro nobis dum in terra vivimus.

Septimus est Luc. 23. 42, Memento mei Domine, cum veneris in Regnum tuum. Ex quo sequi dicit, esse Peccatorum Remissionem, etiam post vitam hanc. Sed consequentia bona non est. Nam Servator nostrum peccata ejus tunc illi remisit cum loqueretur, resuscitaturus illum ad vitam aeternam in die Iudicii.

Locus octavus est Act. 2, 24, ubi de Christo dicit S. Petrus, quod Deus illum suscitavit, solutis doloribus inferni, juxta quod impossibile erat teneri illum ab eo. Ex quo loco inferri posse putat descendisse Christum in Purgatorium, ut animas in eo existentes a Cruciatibus suis solvere; cum tamen verba manifestissime significent, illum qui solutus dicitur, quique a morte vel sepulchro teneri non potuit, suisse ipsum Christum, non animas quae erant in Purgatorio.

C A P V T X L V.

De Demonologia, & Reliquiis aliis Religionum Ethnicarum.

Quomodo ab Objectis Visibilibus, tum in Linea Directa, tum in reflexa & refracta producantur in hominibus Phantasmata, sive ipsorum Objectorum Imagines, dictum supra est cap. 1, & 2. Quod cum ignorarent Philosophi Veteres, & multo magis illorum temporum homines alii, qui neglectis scientiis, studebant tantum divitiis vel acquirendis vel fruendis, lententias eorum, qui vocabantur Philosophi necessario sequebantur; non pensantes rationes, sed verba tantum accipientes, more eorum, qui ad oscillationem aliorum oscillant & ipsi. Philosophorum autem alii Phantasmata illa, quia non permanebant, sed evanescebant, Immaterialia, Incorporea, Formas sine Materiā, Colorem & Figuram sine Corpore colorato & figurato esse existimabant; & quae Corpora Aërea induere quasi vestem posseunt, quoties oculis humanis videri vellent. Alii autem Corpora ea esse, & Animata, sed facta ex Aëre, aliave subtiliore Materiā quam, cum videri vellent, condensabant. In hoc autem consenserunt omnes quod essent Demones; non minus ineptè quam si quos vident in Somniis homines defunctos, Animas eorum hominum esse dicerent quos ante vivos viderant; vel quam si Formas suas in speculo visas animas suas, vel stellas in aqua visas Stellarum animas appellarent.

rent. Item (quod necessariò sequebatur) Phantasmata quaedam ita metuerunt, quasi quae juvandi & nocendi potentiam sine limite haberent. Potentia enim incognita pro infinita haberi solet vulgo imperito. Metus autem hic Imperitorum hominum, Rectoribus Civitatum occasionem praebuit constituendi Artem quamdam Daemonologiae, quam dixerunt Religionem, ut ea via metum Civium regerent ad Pacem publicam. Daemonia itaque distinxerunt in bona & mala, ut illis ad legum observationem stimularentur cives, his ab earum violatione retinerentur.

Daemones autem, quae res essent, satis constat tum ex Theogonia Hesiodi, tum ex aliis Graecorum Poëtis antiquissimis, tum etiam ex Historiis.

Scripta autem sua simul cum Lingua Graeca per Victorias, & Colonias suas communicarunt Graeci Asiae, Aegypti, & Italiae populis; atque inde Daemonologiam, sive (ut loquitur S. Paulus) Doctrinas de Daemonii, Iudæorum non pauci, tum qui in ipsa Iudæa, tum qui in Alexandria aliisque locis quo dispersi erant, imbibierunt. Nomen tamen Daemonii non (ut Graeci) Spiritibus omnibus bonis & malis promiscue tribuerunt, sed malis tantum; Daemonem bonum, Spiritum Dei appellantes, & eos qui Spiritum bonum habebant Prophetas nominaverunt. Bonum denique singulare & excellens omne pro Spiritu Dei, & malum omne egregium, Daemonium, & Cacodemonem vocaverunt. Daemoniacos ergò dixerunt illos, quos nos Furiosos, Insanos, Lunaticos, vel Epilepticos; atque etiam illos, qui ea loquebantur, quae intelligi non poterant. Etiam hominem immundum habere dicebant, Spiritum immundum; & hominem mutum habere in se Daemonium mutum. Itaque de Iohanne Baptista quia singulari modo jejunabat, dixerunt, quod habebat Daemonium; & de Servatore nostro, quia dixit, qui mea dieta custodiet, non videbit mortem in æternum; dixerunt, nunc scimus te Daemonium habere. Abrahamus mortuus est & tu dicas, si quis Sermonem meum servaverit, non gustabit mortem in æternum. Rursus cum dixisset (Ioh. 7. 20.) Quod studerent illum interinmere, respondit turba, dicens: Daemonium habes; quis te studet interinmere? Manifestum hinc est, Iudæos in eadem, eo tempore, opinione suisse cum Graecis, nempe Phantasmata non esse Idola cerebri, sed res per se existentes, nec dependere ab Imaginatione.

Doctrina hæc. (objicent aliqui) si vera non sit, quare contrariam non docuit Christus? Imo quare ipse formis loquendi hujusmodi utitur, quae doctrinam illam videntur confirmare? Ad quod respondeo, primo ubi Christus dicit Spiritum non habere carnem & ossa, et si Spiritus

esse affirmet, illos tamen Corporeos esse non negat. Item ubi S. Paulus dicit de Elecitis, quod resurgent Corpora Spiritualia, naturam Spirituum agnoscit, sed Corpoream. Aër enim aliâque res multæ et si non sint neque caro neque ossa, neque res ulla crafia oculis discernenda, corpora tamen sunt. Cæterum cum Servator noster Damonio imperat ex homine exire, si per Demonium intelligendus sit morbus aliquis, ut Phrenesis, & Epilepsis, vel Spiritus Corporeus, nonne sermo ille improprius est? Morbinae audiunt? Aut potest esse in carne vel esse repleto jam ante Spiritibus vitalibus & animalibus, Spiritus alius Corporeus? Nonne ergò Spiritus quidam sunt, qui neque Corpora sunt neque Phantasmata? Respondeo, sermonem Servatoris nostri Phrenesim vel Morbum alium alloquentis, non magis improprium fuisse, quam fuit ejusdem sermo Febrem, vel Ventum, vel Mare increpantis; neque enim audiunt hæc. Neque magis improprius, quam sermo Dei cum sieri jussit Lumen Firmamentum, Solem, & Stellas; audire enim antequam essent non potuere. Sed sermo ille mundum in principio condentis, ideo improprius non erat, quia significabat potentiam divini Verbi. Neque igitur Phrenesi & Morbis, Vento, & Mari imperare, sermo improprius erat, quippe qui Christi estendebat Divinitatem.

De Servatore nostro dicitur (Matth. 4. 1.) quod ductus est à Spiritu in Desertum, ut tentaretur à Diabolo; (Luc. 4. 1.) quod Iesus plenus Spiritu Sancto ductus est in Spiritu in Desertum, ubi Spiritus intelligitur Sanctus. Nulla hic à Spiritu intelligitur Obsessio, neque Possessio. Neque ex eo, quod dicitur Diabolum posuisse illum super montem excolsum, & ostendisse illi omnia regna mundi, & gloriam eorum, inferri potest Diabolum coëgisse Christum, & vi circumduxisse quo libuit, aut montem quempiam satis altum fuisse, ut inde conspici omnia mundi regna possent. Quid ergo significant loca hæc aliud quam Visionem? Sic Paulus raptus est in tertium coelum, ubi vidit mirabilia, repta, inquam, non in Corpore, sed in Spiritu.

Rursus quod dicit S. Lucas de Iuda Iscariota, quod intravit in illum Satanas. Et exiens colloquium habuit cum summis Sacerdotibus, & Ducibus de tradendo Christo; Intelligi potest sic intrasse in Iudam consilium illud hostile & persidum de Deo & Domino suo prodendo & vendendo hostibus. Sicut enim per Spiritum Sanctum in Scripturis Sacris, intelliguntur Gratiae & virtutes à Spiritu Sancto impertitæ; ita etiam per ingressum Satanae in hominem, intelligi possunt cogitationes impiae, & consilia scelerata inimicorum Christi. Nam quod Diabolus in Iudam intrasset antequam consilium illud, de vendendo

Christo inierat, dictu durum est. Per Satanam ergò illo loco intelligi videtur ipsius Indae consilium illud Diabolicum.

Postremò, si Spiritus aliquis est Incorporeus, sive Immaterialis, dubitandum non est, quin vox illa Incorporeum vel Immateriale alicubi vel in Novo, vel in Veteri Testamento inveniretur. Sed non invenitur.

Verum si Spiritus Immaterialis nullus sit, quaestio alia orietur, cur neque Servator noster neque Apostoli ejus id docuerunt verbis manifestis ne dubitari amplius possit? Respondeo, quaestiones hujusmodi: Christiano homine indignas esse, nec ad Salutem necessarias. Eodem jure quæri etiam potest, quare Christus qui Fidem, Pietatem & Virtutes omnes omnibus dare potuit, nec tamen dedit: & quare Scientias omnes naturales non omnibus concessit, sed illas ab industria hominum reliquit comparandas; multæ etiam aliae hujusmodi quaestiones excitari possunt. Harum tamen ratio & pia & probabilis reddi potest.

Nam sicut Deus cum Israëlitas in terram Promissam induxisset, gentes tamen vicinas non illis superavit omnes, quo terram illam securi possiderent, sed nonnullas earum reliquit quasi spinas in lateribus eorum, ut ad Pietatem & Industriam populum suum excitarent: ita Servator noster conducturus electos suos ad regnum Dei, difficultates naturalium quaestionum, non omnes sustulit, sed Rationis & Industriæ humanæ exercenda causâ, plurimas reliquit. Hunc enim habuit scopum unicum Servator noster, ut viam ad Salutem æternam, rectam & planam hominibus commonstraret, nempe ut crederent, ipsum esse Christum; Filium Dei viventis missum, ut se pro peccatis nostris Sacrificium faceret; ut in adventu secundo in Majestate regnaret; & electos suos ab Inimico servaret in æternum; Ad quem finem disputatio de Spirituum Corporeitate nihil attinebat. Si à Scripturis rationem postulemus, quaestionum omnium, quæ Christianum, ne mandata Dei exequatur, impedire possunt, conqueri etiam de Mose possimus, quod, cum creationem Coeli, Terræ, Hominum & rerum cæterarum, explicâset, de creatione Spirituum ne verbum quidem locutus est. Invenimus in Scripturis Angelos quidem esse, & Spiritus, tum bonos, tum malos, sed non Incorporeos; & esse apparitiones, Somnia, Spectra, Idola, sed non esse ea substantias.

Doctrina tamen contraria, nempe Spiritus aliquos esse Incorporeos in Ecclesia ita diu prævaluit ut Doctores, Dæmoniorum ejiciendorum causa, Exorcismum sibi necessarium esse, aut existimaverint, aut finixerint. Quod in Ecclesia quidem Primitiva multi erant Dæmoniaci, pauci Phrenetici aut Lunatici; hodie autem Phrenetici & Lunatici multi, Dæmoniaci nulli; non à Natura rerum, sed à nominum mutatione profectum est. Vnde autem sit, ut tempore Apostolorum Morbos illos, Ecclesiæ Pastores sàpe sanaverint, hodie autem minimè? Etiam qui sit, ut hodie illi, qui verè Fideles sunt, facere non possint quod Fideles fecisse dicuntur (Marc. 16. 17.) nempe, in nomine Christi Dæmonia ejicere: linguis loqui novis: Serpentes tollere: & quod lethalè est sine noxa bibere: ægrotos manuum impositione sanare? De quaestionè hac difficillimâ, nihil habeo certi quod respondeam. Sed fieri potest, dona hac Spiritualia Ecclesiæ concessa fuisse tamdiu, nec diutius, quam Doctrinam Evangelicam non haberent Christiani scriptam. Postèa verò (ut piè credi potest) Scripturam illam pro Lege perpetua haberi voluit Deus, neque amplius miraculis aestimandam, à quibus diligenter ab Electis cavendum esse, & Christus ipse & Apostoli ejus docuerunt, ne à falsis Christis & Prophetis deciperentur.

Inter reliquias Ethnicismi numeranda etiam est Adoratio Imaginum, quæ prohibita à Mose in Testamento veteri, & à Christo & Apostolis in Testamento novo, non à Gentibus in Ecclesiam illata, sed relictâ est, nimirum, in illis qui nomina sua Christo dederant, non penitus extincta. Antequam enim Servator noster Fidem veram prædicâset, Religionum omnium Ethnicarum Summa & quasi Religionis essentia, Cultus erat Dæmonum, id est Idolorum, sive Phantasmatum adoratio; quæ Idola Gentes quidem putaverunt esse Aliquid, Paulus autem Nihil esse docuerat. Paulus tamen Imaginem ex Auro, Argento, Lapide, vel Ligno nihil esse non putavit; sed quod in Imagine coluerunt Gentes, id affirmavit merum figmentum esse, sine loco, habitatione, motu & existentia. Illi autem qui ea adorant, id est divino honore colunt, appellantur in Scripturis Idololatri, & in Deum Rebelles. Regnante enim in Iudæis Deo, & locum ejus tenentibus Mose & Sacerdote Summo, si populo Imagines, id est Phantasmata sua colere permittum fuissest; non amplius obligatos se esse credidissent Deo suo, & Ministris ejus Mose Summisque Sacerdotibus obedire; atque ita unusquisque suo arbitrio vixisset in perniciem Civitatis. Prima ergo divinarum Legum erat hæc, ne Deos Gentium colerent, sed unum illum Deum verum, qui ministrante Mose Leges illis condidit, regulasque, quibus inter se concorditer viverent, & ab hostibus se tutari possest. Secunda autem Lex erat, ne ipsi facerent sibi Imaginem, quam colerent. Idem enim crimen est Rege deferto proprio, alium constituerè, sive suo, sive aliorum arbitrio.

Loca Scripturae Sacrae quæ adducuntur pro adoratione Imaginum,

num, vel pro erectione Imaginis, sive pictae, sive sculptae, duo sunt; unum quod Cherubini erecti fuerunt super Arcam Dei in Sancto Sanctorum. Alterum quod Serpens Aeneus Dei iustu erectus erat, ut in eum aspiciens precarentur. Praeterea textus quidam allegantur, ubi creaturas quasdam, propter relationem ad Deum, colere jubemur; ut Res Sacras. Sed antequam vim argumentorum talium examinem, explicandum est, quid significat vox Cultus, & quid Imago & Idolum.

Ostensum est cap. 20, quod Honor, nihil aliud est quam potentiae alicujus aestimatio magna; quodque aestimatio magna per comparationem cognoscatur. Sed quia potentia nulla cum Divina comparari potest, ascribere Deo potentiam finitam, injurium est. Cultus autem, honor non est, sed honoris qui internus in corde est signum externum. Iraque Precari alicui, Iurare per aliquem, Obedire alicui, vel sedulo servire, denique verba & facta omnia quae significant aut Metum dispicendi, aut voluntatem placendi, Cultus est, sive verba illa & facta sincera, sive facta sint.

Cultus quem exhibemus hominibus, ut Regibus vel Ministris Regum; Cultus civilis est. Sed Cultus quem Deo exhibemus, qualiacunque signa fuerint, est Cultus divinus. Prosterni coram Rege; in illo qui hominem esse, non Deum putat, Cultus civilis est. Is autem qui quantulumcunque reverentiae in Ecclesia, signum ostendit, ob eam rem quod domum Dei illam putet, Cultum divinum exhibet. Qui distinctionem Cultus Divini & Civilis extra Colentis animum, in Verbis δαλεια & λατεια inveniri putant, decipiuntur. Sunt enim Servorum duo genera; alterum eorum, qui sunt absolutae in potentia Dominorum suorum, quales sunt bello capti, & illorum loboles, quorum corpora sua, non sunt, sed Dominorum, quique venales sunt, ut animalia bruta. Hi vocati sunt a Graecis Δελιοι, & Ministerium eorum Δελια. Alterum eorum est, qui serviunt quidem, sacciantque eadem quod illi, sed voluntariè, & mercede tantum obligati, & vocabantur a Graecis Θητεις; neque alterius obligabantur, quam ad id quod pacti fuerint. Vtriusque autem generis nomen commune est λατεια, & nomen ministerii commune λατεια. In Scripturis Sacris distinctio illa, praesertim quando sermo est de servis Dei, non invenitur. Deo enim debetur ministerii genus omne.

Imago (in propria & strictissima significatione) est alicujus rei visibilis Similitudo ipsa, id est, Phantasma, Spectrum, sive Corporis species apparens, sive directe, sive per reflectionem, aut refractionem, sive post Sensum in somniis, quas Substantias reales non esse, satis supra ostensum est. Vocantur autem, Ideae, & Idola à voce Graeca "Edw, quae significat videre.

Constat ergo rei Infinitae Imaginem nullam esse posse. Phantasmata enim rerum visibilium Figurata sunt: Figura autem quantitas est, unde quaque determinata. Itaque Dei Imago fieri nulla potest, qui est Infinitus; neque Animae neque Spirituum, qui sunt invisibles.

Imago tamen esse potest rei nunquam visae, à partibus diversarum creaturarum, quas vidimus, composita, ut Chimaerae, Centauri, &c.

Imago autem (in largiore significatione) Materiam significat formatam juxta Phantasma vel Imaginem visam; vocantur autem imagines aliquando etiam si rei cujus Imago dicitur, similis non sit.

Transfertur etiam vox Imago ad quamlibet rei diversae Repraesentationem. Quo sensu Reges vocari possunt Imagines Dei; & Magistratus Imagines Regum; & Christus vocatur Character Hypostaseos Dei. Neque Idololatrac Etnici ipsi in Idolis suis, ad similitudinem semper respexerunt, sed coluerunt non ut similia, sed ut Repraesentantia.

Idolum autem latius adhuc sumitur in Scripturis Sacris, ad significandum Solem vel Stellam, vel quamlibet aliam Creaturam visibilem, vel invisibilem, si Cultu divino coleretur.

Ostensum est, quid sit Cultus, & quid sit Imago; videamus jam, quid significet vox composita, Idololatria sive Imaginum Cultus.

Imaginem colimus, quando voluntariè ea dicimus vel facimus, quae signa sunt Honoris interni, attributi materiae Imaginis, quae est Lignum, aut Lapis, aut Metallum, aliave creatura visibilis; vel ipsi Imagini ad cujus Similitudinem vel Repraesentationem Materia formata erat.

Coram homine potentia & Authoritate Civili præditó, vel ante thronum Regis, consistere detecto capite, est Hominem vel Principem illum Cultu civili colere; ut, quod non locum aut thronum honorandi, sed personam hominis, signum est; neque est Idololatria. Sed si quis id faciens throno Supplicationem offerret, Cultus divinus esset, & Idololatria.

Precari Regem, & erogare, quod facere humanæ potentiæ est, et si prostrati in terra id facimus, Cultus civilis tantum est, quia potentiæ illi nullam attribuimus; præter Humanam. Quod si precemur illum, ut Pluviam aut Serenitatem nobis concedat, vel aliud quicquam eorum, quæ præstare solus Deus potest, Cultus divinus est, & Idololatria. Sin Rex terrore mortis, vel alterius poenæ gravis, ad hujusmodi Cultum compellat, Idololatria non est. Cultus enim qui cogitur per vim Imperii, signum non est Honorantis internè, sed metuientis mortem. Neque ergo Idololatria est, neque omnino Cultus. Neque vero Scandalum est; nam ab eo quod coactus fecit, inferri non potest, quod factum placuit.

Deum colere in Loco certo & definito, vel facie ad Locum aliquem, vel Imaginem Conversa, non est Locum ipsum, vel Imaginem colere, sed tantum, si Locus aut Imago consecrata sit, sanctitatem agnoscere; id quod non qualitatem aliquam in Loco, vel in Imagine novam significat, sed Relationem tantum novam ad Deum, factam per Dedicacionem; & proinde Idololatria non est; non magis quam Idololatria erat, Deum colere spectantes ad Serpentem Aeneum; aut quod fecerunt Iudæi, qui extra patriam constituti facies suas, quando precabantur, converterunt versus Templum, quod erat in Ierusalem. Sed Deum colere, quasi in Loco vel Imagine habitantem, Deum Infinatum, Loco finito alligantes, Idololatria est: Finiti enim Dei nulli sunt praeter Idola cerebri, sive Phantasmata. Etiam Deum colere in Imagine vel Loco, non ut speciali modo ibi praesentem, sed ut eo modo operum Dei memoriam conservare possint, nisi Locus ille aut Imago Authoritate publica dedicatus & consecratus sit, Idololatria est. Mandatum enim est, non facies tibi Imaginem sculptilem &c. Serpentem Aeneum statui jussit Deus; non sibi nec suo arbitrio statuit Moses; itaque Praeceptum secundum transgressus non est. Quod autem Aaron, & populus fecerunt sibi Vitulum Aureum injusta Dei, Idololatria erat; non tantum quia Vitulum illum Deum esse crediderunt, sed etiam quia Religionis causa id fecerunt, nulla authoritate freti, neque à Deo Rege, neque à Moše Dei vicem tunc gerente.

Verum de Cultu Sanctis exhibito Reliquiisque & Imaginibus eorum; etiam hodie in Ecclesia Romana usitato, an Cultus ille (cum nulla in illis praetendatur representatio Dei) pro Idololatria habenda est; praesertim cum exempla extent in Scripturis Sacris Imaginum Dei justa erectarum? Idololatria certe est. Non enim à Deo erigi illas justum est eo fine ut eas colerent. Neque enim Cherubinos, aut Serpentem Aeneum coluerunt Sacerdotes; imò contra, Hezekias (2 Reg. 13. 4.) Aeneum Serpentem confregit ob eam rem, quod à populo colebatur. Distinxit enim inter Imagines, quas fieri jussit Deus, & eas, quae homines suo arbitratu faciunt sibi.

Ex aliis autem Scripturae locis Doctores Romani hoc saltem licitum esse volunt, Angelos vel Deum ipsum pingere: nempe ab eo, quod Deus in horto Paradisi dicitur ambulasse; & ab eo, quod à Iacobo visus sit Deus, vel saltem Angeli in scala à cælo descendentes, & ascendentes; & à Somniis & Visionibus. Sed neque Deus Infinitus ambulat, neque Ambulatio pingitur; & Visiones & Somnia, sive naturalia sint, sive supernaturalia Phantasmata mera sunt. Qui autem Phantasma suum pingit, non Deum pingit, sed Idolum. Non tamen dico universaliter, peccatum esse, si quis Phantasma suum pingat, sed tunc tantum quando ut colat, pingit. Idem dico de Imaginibus Angelorum atque etiam (nili ut monumenta tantum sint) de Imaginibus hominum defunctorum. Quando vero Sancti hominis defuncti, quem nunquam viderunt Imaginem faciunt, ideo ut praesumi potest, faciunt, ut colant, & presentur quasi audientem; & proinde potentiam plusquam humanam homini tribuunt; quae est Idololatria. Cum igitur Cultus Imaginum, tum in Veteri, tum in Novo Testamento vetitus sit, credendum non est, introductum esse in Ecclesiam à Scripturis non recte intellectis. Restat ergo ut in Ecclesia relictus sit eò quod Imagines, quas ii habere, qui ab Idololatria ad Fidem Christianam conversi erant, non aboluerunt.

Causa autem hujus rei Imaginum & Simulachrorum pretium insanum erat, Operum enim hujusmodi Domini, etsi colere ea desierunt, retinuerunt tamen sub praetextu Honorandi Christum, Virginem Mariam, Apostolos aliosque Pastores Ecclesiae primitivae. Facile enim erat, mutatis tantum nominibus, facere ut quod Simulachrum antè erat Veneris & Cupidinis, postea Simulachrum esset Sanctae Virginis, & Filii sui Servatoris nostri; & similiter ex Iove facile erat facere Barnabam; & ex Mercurio, Paulum. Itaque Pastores, (per ambitionem) populo novo Christianorum placere cupientes, paulatim & ipfi ad Cultum Imaginum Christi & Sanctorum perdusti sunt. Fuerunt tamen post Constantinum: Imperatores aliqui, & Episcopi, & Conciilia Generalia, qui Imagines tollere conati sunt, sed sero.

Etiam Canonizatio Sanctorum è reliquis erat Ethnicismi, non à Scripturis male intellectis nata, neque Romanæ Ecclesiae Inventum novum, sed consuetudo non minus antiqua, quam erat ipsa Romana Civitas. Primus omnium, qui Romae Canonizatus est, erat Romulus; quem Iulius Proculus coram Senatu juravit vidisse se, & convenisse postquam esset mortuus, affirmantem quod in cælo habitaret, & vocaretur ibi Quirinus, promittentemque propitium se Civitati futurum esse; & propterea à Senatu Deus declaratus est. Post illum Iulius Caesar, & alii quidam Imperatores Canonizati erant, & appellati Divi.

A Romanis Ethnicis etiam est, quod Papæ sibi sumserunt nomen Pontificis Maximi. Non tamen nomen illud ante sumserunt, quam vim suam Imperium in Italia perdiderat, nam Pontificatus, magna Summae Potestatis pars erat. Augustus Caesar, cum Statum Romanum à Democratia in Monarchiam converteret, Titulos duos solos sibi cepit, Tribuni plebis, & Pontificis Maximi, quibus Imperium integrum, tum rerum Civilium, tum Religionis, continebatur; quam potestatem etiam Imperatores, qui subsequuti sunt, dum sterit Imperium, retinuerunt. Quod autem Episcopus Romanus à Constantino Magno, Episcopis cæteris prælatus fuerit, causa non erat, quod Petro quasi Principi Apostolorum in cathedra Romana succederet, sed quia Imperii sedes erat Vrbs Romana; ut ex eo manifestum est, quod cum urbs Constantinopolis etiam Sedes Imperii facta esset, Episcopus Constantinopolitanus, de eodem honore cum Papa contentionem habuit.

Inter Reliquias etiam Ethnicismi est Pompa, sive Processo, in qua Imagines Christi & Sanctorum circumferri per urbem Solitae sunt. Nam in Pompis etiam Ethnicorum videre erat in curru quem Thensam & Vehiculum Deorum appellabant simili modo circumlata Idola sua. Quem honorem etiam Iulius Caesar postquam in Divos translatus est, & nonnulli alii Imperatores Romani obtinuerunt. Usus etiam (inter honores divinos) Cereorum in Ecclesiis; introductus est à simili ritu Ethnicorum. Etiam ab Ethnicorum Aqua Lustrali derivata est, qua utuntur in Ecclesiis Aqua Benedicta. Item Libertas illa Servorum, quae permittitur diebus quibusdam ante jejunium quadragesimale, imitatio erat Romæ antiquae in Saturnalibus; etiam Perambulatio illa, per Parochiarum fines post Pascham, imitatio est festi, qui Romanis appellabatur Ambarvalia. Neque dubito, quin aliæ Ceremoniæ non paucæ à gentium conversione primâ, in Ecclesia relictæ fuerint., quas tanquam Vtres veteres, Doctores Romani, vel per negligentiam vel ambitionem, Christianisini vino novo impleverunt, quo tandem aliquando dirumpentur.

C A P V T X L V I.

De Tenebris ab inani Philosophiâ.

N Oli (Lector) expectare hoc loco, contra Philosophiam aut Philosophos orationem invectivam. Quid ergo agis? Distinguo inter Philosophos & non Philosophos; & inter Philosophiam veram, vitae humanæ Magistrum sapientissimam humanæ naturæ decus singulare, & illam, quae jam diu pro Philosophia habita est, futatam &-garrulam meritriculam. Philosophia enim (sive studium Sapientiae) quanta est, Sapientia est; id est, Effectuum ex conceptis eorum causis, seu Generationibus; & rursus Generationum quae esse possunt, ex cognitiis Effectibus per rectam ratiocinationem acquisita Scientia; quam nec Scriptura prohibet, nec hominum quisquam aspernatur.

Per quam Definitionem distinguitur Philosophia primo ab Experientia, & Prudentia hominum & cæterorum animalium communi ut quae non Ratione, sed Memoria tantum comparatur.

Deinde distinguitur à Fide & Revelatione Supernaturali, quae non ratione acquiruntur, sed dono dantur.

Philosophandi autem Origo prima, Sermoni coæva serè est. Fuere enim inter primorum temporum homines rudilissimos, qui Opera Dei admirati sunt. Admiratio autem ad causas quærendas earum rerum quas admirantur ingenia excitat. Sed id quod Philosophiam aluit auxitque maximè Otium erat, quam Scholam Graeci vocant. Otium autem genuit Pax; quae nisi in magnis Civitatibus inveniri non solet. Itaque Professores Sapientiae primi erant Gymnosophistæ Indiae, Magi Persiæ, & Chaldæorum & Ægyptiorum sacerdotes. Graecis & populis Occidentis Philosophia nondum orta erat. Postquam autem Respublica Atheniensium victis Persiæ floreere coepit, tunc primum ii, qui neque domi neque foris quicquam haberent aliud quod facerent, convenire in loca publica confabulandi gratia incœperunt, neque a'ii rei (ut dicit Sanctus Lucas Act. 17. 21.) vacabant, nisi ad dicendum aut audiendum aliquid novi. Itaque qui sibi videbantur in Philosophia proficisse, docere alios coeperunt, Plato in Academia, Aristoteles in Lyceo, alii in Stoâ; quæ loca, Schola; & disputationes eorum Diatribæ appellabantur. Ipsi autem eorum Sectatores nominibus suis distinguebantur. Nam qui Platonem sequuti sunt, Academicæ; qui Aristotelem, Peripatetici; & qui Zenonem, Stoici vocati sunt; quæ distinctione, una cum differentiis doctrinarum, permanuit usque ad tempora Servatoris nostri, & (per totam Europam & Asiam sèe cognita) etiam illorum temporum Philosophos inter sè distinxit.

Etiam in Iudæa Scholæ erant publicæ, sed in Synagogis, ubi Leges Iudæorum publicè explicataæ & disputataæ erant; ut Scholæ Libertinorum, Cyrenæorum, Alexandrinorum, & Cilicum.

Quid autem humano generi scholæ Graecorum profuere? Plato quidem ipse Philosophus & Geometra insignis erat; sed nulli id debuit Scholæ. Commoda, quæ à Physica & Geometria habemus hodie, Archimedi debemus, homini Scholæ nullius. Schola Peripatetica quæ

cæteras omnes sua loquacitate fecit conticescere, quid habet præter Dialecticæ & Rhetoricæ argutias? Cujus Phenomeni naturalis causam (non omnibus obviam) reddidit intelligibilem? Sed, etsi inutiles Scholæ innocuae tamen haçtenuis fuerunt; Philosophia (Sectis inter se usque ad pugnam dissidentibus) libera tamen haçtenuis erat; jurare in verba Aristotelis nemo cogebatur, quanquam illius dogmata latius recepta erant, quàm Sectarum reliquarum.

Neque Iudæis profuere Scholæ suæ; in quibus, etsi Lex & Prophetæ assiduè exponerentur, Messiam tamen, quem expectabant, agnoscere præsentem non didicerunt.

Ad Iudæos tamen, quibus pro omni Philosophia erat Testamenti Veteris Scriptura sacra Græcorum Doctrinæ non pertinuerunt.

In maximo autem honore apud Græcos erat Philosophia Græca, præsèrtim Aristotelica tempore Ecclesiae primitivæ, quando ad Fidem Christianam magno numero quotidiè Græci accedebant; etiam inter illos Philosophi, sed hi Fidem ita amplexi sunt, ut tamen Magistrorum suorum dogmata (semitocti Christiani) non deseruerint, sed quæ cum doctrina Christiana quocunque modo conciliare potuerunt, retinuere. Atque hæc Sectarum (Græce Hæresium) in Ecclesia Christi origo prims fuit; dissidentientibus scilicet inter se Pastoribus illis Proselytis de Natura Christi, quem Deum esse per miracula ostenderant Apostoli. Attamen quia ex Principiis Philosophiæ suæ demonstrari posse non videbatur, non crediderunt verum esse. Itaque alii Valentianum quendam sequuti, Historiam generationis Christi totam converterunt in Allegoriam; cui se opposuit ex Orthodoxis Irenæus. Post hunc Appelles, aliique Christum verum hominem esse negaverunt, Phantasma sine corpore esse affirmantes; contra quos disputavit Tertullianus, eo præcipue argumento, quod Incorporeum Nihil est. Alii qui vocabantur Anthropomorphia Deo corpus organicum tribuerunt. Alii Christum non totum, sed Dei partem esse voluerunt. Interea in Synodis suis Episcopi Presbyterique Doctrinas has novas examinaverunt; & quas damnaverunt, Hæreses; quas confirmaverunt Fidem Catholicae vocaverunt; & tunc primum inter Catholicos & Hæreticos distinctum est. Orta deinde est Arrii Hæresis, negantis Christum esse Deum; quæ Niceni Concilii convocandi causa erat.

Synodus autem illa non modo Arrianam, sed etiam omnes præteriti temporis à Christo nato Hæreses condemnavit, Fidem Orthodoxam Symbolo quod Nicenum dicitur; breviter complectens ex Scripturis ipsis, nulla omnino Philosophiæ Græce habita ratione; nempe Christum Deum verum esse, & Filium Dei genitum, ejusdem cum Deo substantiæ, quam Fidem confirmârunt etiam tria sequentia Concilia generalia, additâ Sententiâ de Fide in Spiritum sanctum. Etiam Hæresim Africanorum sub Cypriano ortam, de Rebaptizatione eorum, qui ad Ethnicismum redierant, condemnaverunt, & Symbolo Articulum illum addiderunt Credo unum Baptisma in remissionem peccatorum. Arque hæc, Nicenæ Synodo ex Scripturis Sacris agnita, (Philosophiâ Ethnicâ nondum advocatâ) placuâre & confirmata erant. Non enim Philosophi erant eo tempore pars Patrum major.

Sed in Niceni Symboli expositionibus (nemo enim ferè Doctorum Ecclesiæ, ab eo Concilio in quingentos annos erat, cujus Scripta extant, qui in Symbolum illud Expositionem aliquam non ediderit) non habita est de sententia Scripturarum tanta sollicitudo. Ubi enim in Scriptura Sacra, aut in ipso Symbolo Niceno invenitur, id quod in Symbolo dicitur Athanasii, ita Deum & Hominem esse Vnum Christum, quemadmodum Anima Rationalis & Caro est Vnus homo? Constitutio hominis ex Carne & Anima nunquam pro Mysterio habebatur; sed Christus in Carne Mysterium maximum est. Quod homo sit Anima sua, aut Corpus suum seorsim, nemo dicit; de Christo utrumque rectè dicitur quod est Homo, & quod est Deus. Ubilegitur in Scripturis hominem Christianum, nisi comparatione hac Incarnationis, cum Anima & Carne hominis contentus sit, damnandum esse? Vbilegitur in Scripturis Sacris, aut in Symbolo Niceno, tres esse. Hypostases, id est, tres Substantias, id est, tres Deos, aut aliud quod tantundem valet? Si legatur, cur ea voce Ecclesia Latina recusavit uti? Cur excusat Græcos Augustinus, ab eo quod vocem commodiorem non habuere? Verum quidem est Vocabulum in lingua Græca nullum esse quod respondeat Personae Vocabulo Latinorum. Necesse tamen non erat, ut Vocabulo Hypostasis uterentur, cum necesse non esset ut mysterium explicaretur. Deinde, quod est in Symbolo Athanasii Filius est ex Paire solo, illud solo in Symbolo Niceno non est; & præterea dicitur (Matth. 1, 20.) quod in Virgine Maria genitum est, ex Spiritu Sancto est. Sed dicet fortasse aliquis generationem æternam differre à generatione illa, quæ facta est in utero Virginis. Ubi autem Scriptura sacra, aut Synodus, ita distinguit? Nonne Deus erat Filius ex eo, quod Virgo illum ex Spiritu Sancto, id est, ex Deo conceperat? Imo Deus ab æterno erat, et si nondum Carnem induisset. Nam de eo quod ab æterno decreverat, cui omnia sunt praesentia; loquitur Deus sæpenumero tanquam de praesente. Verbum Dei, nempe Christus promissus, à principio, & ab æterno erat; Verba tamen illa, quæ faciunt actum promittendi

non erant Deus, nec Substantia, sed Vox. Per Filium Dei facta sunt secuta, (Heb. 1, 2.) sed non per alium Deum ea fecit Deus. Per Verbum Dei facta sunt omnia, quae facta sunt; dixit enim Deus Fiat, & factum est. Non tamen jubeamur credere Verbum illud Fiat esse Substantiam divinam, & Dei Filium. Citant etiam Doctores pro generatione Filii aeternae, verba Solomonis dicentis in persona sapientiae Prov. 3, 19, Iehovah sapientiam fundavit terram, statuit caelos intelligentiam; volentes eo loco intelligi Sapientiam Dei pro Dei Filio; si Sapientia sumatur pro ipso Sapiente Deo, argumentum procedit; sed si sumatur Sapientia quatenus distinguitur, (ut plerumque fit) a Voce concreta Sapiens, non potest intelligi pro Substantia, neque ergo pro Filio Dei, non magis quam Iustus Iustitia, aut Virtus Vir appellari proprie potest. Etiam inter Deum & Deitatem distinguit recte Damascenus, dicens, Deum quidem, sed non Deitatem hominem factum esse. Haec, & hujusmodi doctrinae, hominum singularium Opiniones sunt, non Decreta Ecclesiae; & proinde (et si impiae non sint) conscientias tamen non debent obligare.

Temporibus subsequentibus Philosophiam Aristotelicam in Scriptis suis liberius aliquantò sequuti sunt; etiam eorum nonnulli Tractatus Logicis, & Physicis in Aristotelis Sententiam editis, Aristotelismum ambitiosè ostentarunt. Daemonologiam autem, eandem ferè, quam in Homero & Hesiodo legimus animis jam diu infixam, plerique eorum teneuerunt, quibus doctrina Aristotelis de Formis separatis magis, quam reliquarum sectarum Philosophia congruere videbatur.

Distraeto interea Imperio Romano, & in Italia jam penitus extincto, cura Vrbis Romanæ, id est Potestas Romæ regia Episcopo Romano commissa est; Papatus jam res digna esse vila est, de quâ pugnaretur. Itaque de eo pugnatum est; & quo tempore Carolus Magnus Rex Galliæ Romanorum hostes Lombardos superavit, eodem Leo tertius Schismate Româ expulsus est. Leonem autem reduxit Carolus, & in Papatu confirmavit; & Leo Imperii Occidentalis Imperatorem fecit Carolum, quem publicè in Dei nomine corona Imperiali donavit, populo acclamante, Deus dedit. Regibus hinc Galliæ titulus perpetuus fuit, Dei gratia Rex Galliæ, & in Reges Parum Dominatus. Quem Dominatum ut conservaret Ecclesiae, senex Leo, mundanarum rerum peritus, Problema nobile excogitavit, Regna Christianorum, Regum ipsorum armis omnia in se transferre; & perfecit.

Post unum enim aut alterum annum, Leo Pontifex Carolum Imperatorem

peratorem ad Universitates per Dominia sua instituendas, ubi Literae & Scientiae universae docerentur, per Literas suas hortatus est. Itaque Parisis ille Universitatem erexit primam; & postea alias alii Reges in Dominio quisque suo, structis instructisque ad studia Collegiis, legibus ad arbitrium Pontificis Romani gubernandas. Tum demum à Magistris Lombardo, Scoto, Thoma, ex Philosophia Aristotelis & Scripturis sacris commissa, nata est Theologia, quae dicitur Scholaistica. Docebantur autem in Universitatibus Logica, Physica, Metaphysica, Ethica, Politica Aristotelis, quasi Universitas Scientiarum in uno estet (maximo tunc Ecclesiæ Patre) Aristotele. Præcipue vero ad verecundæ adolescentiae frontem confirmandum in Disputationibus, & Declamationibus publicis Adolescentes exercebantur, quo Romanæ Ecclesiæ dogmata, & sustinere & prædicare possent. Itaque per Ecclesiasticorum ex Universitatibus in omnes ferre Christiani orbis Vrbes, Oppida, Parochias emissorum Conciones & Scripta edita, animis Christianorum omnium indelebiliter infixum est, Regulam Iusti & Injusti aliam nullam esse praeter Ecclesiæ Romanae dielamina. Regibus ulterius obediendum non esse, quam ab Ecclesia Romana permittum fuerit. Reges ipsos Pontifici Romano debere tanquam Oves obedire; factumque est, quod erat faciendum.

Locus in Universitatibus erat etiam studio Iuris Romani antiqui, & Medicinae; solae Scientiae Mathematicae, non quod Doctrinæ Christianae contrarium aliquid continerent, sed propter Ignorantiae & artium inconciliabile dissidium prætermisstæ sunt. Nam & antea, ut quis ab honore Episcopatus arceretur, satis causæ erat, didicisse artes Mathematicas, vel terram credere rotundam esse, aut esse terræ incolas quos Antipodas appellamus.

Quomodo autem, & à quibus Opinionibus Aristotelicis derivata est doctrina Romana, vel Theologia Scholaistica quam reprehendis? Dicam. Graeci & Latini & Europæi plerique, quoties affirmant aliquid, conjungunt duo nomina per verbum est; eo modo significantes Nomen utrumque ejusdem rei nomen esse; ut qui dicit Homo est Animal, intelligi ita vult ac si dixisset, si quem rectè Hominem dicitus, eundem etiam Animal rectè dicimus. Aliquando etiam Verbum illud Est nomini unico apponimus; ut quando dicit aliquis Deus est. Tunc autem ita intelligi vult, ac si dixisset, Deus est aliquid Reale, non fragmentum animi; Hypostasin, non Phantasma; sic enim distinguunt Graeci inter Res veras, & apparentes tantum. Exempli causa, Hominem spectantem se in speculo Hypostasin vocabant, sive Substantiam; Imaginem autem sui in speculo visam, Phantasma. Verbum hoc, Est, priore modo acceptum, nempe quando conjunctit duo Nomina, vocatur Copula; posteriore modo sumptum vocatur Verbum Substantivum; Verbo Substantivo utebantur etiam Hebræi, & passim; ut ubi nomen suum Deus simpliciter dicit esse Sum; sed ut Copula nunquam utebantur. Nam vice Copulae, utebantur Hebraei duorum Nominum Appositione; ut ubi dicitur (Gen. 1, 2.) Terrares informis, quod nos necellariò vertimus, Terra erat Informis &c.

Aristoteles, qui non tam ad res respexit quam ad voces, cum intelligeret (exempli causa) sub duobus nominibus Homo & Animal quae res intelligendae erant, non contentus eo, Homo diligens quaestivit ulterius, quænam res concipienda erat sub Copula Est, vel saltem sub voce Infinitiva Esse; nec dubitavit, quin nomen illud Esse, aliquius Rei nomen fuerit; quasi esset in Natura rerum aliquid, cuius nomen esset Esse vel Essentia. Ab hoc absurdo in aliud lapsus est adhuc pejus, nempe, Essentias quasdam esse ab Entibus suis separatas, quas Coeli Orbibus Assistentes circumnagere illos affirmabat. Etiam Animam humanam, ab homine separatam & disstam, per se subsistere; quae quidem doctrina cum Theologia Homerica fortasse congruit, sed cum Scriptura sacra non congruit. Neque enim vox illa Essentia in Scripturis aut Ecclesiae Anglicanae Liturgia, Articulis, vel Canonibus invenitur; neque vox Graeca ἐστιν, nisi pro divitiis, quas Latiní etiam vocant Rem; neque Essentiale, Essentialitas, Entitas, Entitativum, neque quicquam quod sit ex Copula. Non enim lingua Hebræorum id patiebatur. Essentia ergo res non est neque Creata, neque Increata; sed nomen Artis causa factum. Entia hujusmodi nova, notha, inania (verbis & vocibus implicitus) per copulationem Nominum solus genuit Aristoteles, Philosophiae quam fraudem vanam appellat S. Paulus, principia prima.

Ab hac doctrina de Essentiis & Formis Substantialibus separatis Demonologia Græcorum in Ecclesia (ut dixi) relictà est; & Superstitione illa, quæm δεισιδαιμονιαν vocant Græci, sive metum Phantasmatum. Inde Exorcismorum usus ortus est, & Signi Crucis, & Aquæ Benedictæ, quibus Excantarentur aut abigerentur: deinde nata est opinio de Substantiis Incorporeis, id est nullam habentibus omnino magnitudinem, & quod Deus ipse optimus maximus magnitudinem non haberet, quamquam neque Substantia Incorporea, neque Substantia Immaterialis in Scriptura sacra inveniatur. Item quod Anima est tota in toto, & tota in qualibet parte corporis. Ex eodem fonte orta est Doctrina tota de Purgatorio, & de Apparitione nocturna Animarum, & Legenda Miraculorum, & quæstiones de Animis Reproborum, ubi, &

& (cum sint impatibiles) quomodo puniuntur; aliaque multa quae non reperiuntur in Scriptura Sacra.

Quod Corpus idem in pluribus simul locis, & plura corpora in eodem simul loco esse dicunt, neque Aristotelis, neque Philosophi, neque hominis cujusquam sani est, putare. Sed dici expediebat ad sustentandam Præsentiam Realem Carnis Christi in omni Pane consecrato.

Quod Volendi causa sit Volumas, id est, Potentia causa Actus, Aristotelicum est, &; receptum à Scholasticis; nimirum ut Dominio Dei in Voluntatem humanam sublato, liberum statueretur Arbitrium hominis.

Præterea, quas in Physicis rerum causas reddiderunt absurdas; ut, quod descensionis Gravium causa sit Gravitas; Gravitatis autem causam esse, quod ad centrum Terræ venire conservationis suæ causa appetant. Quod idem corpus (nihil addito neque adempto) modo majus modo minus sit; scilicet per Condensationem & Rarefactionem. Quod anima creatur infundendo & infunditur creando; quamquam Scriptura dicat omnia creata esse per Verbum Dei. Quod pro Causis assignant Qualitates occultas, Sympathiam, Antipathiam, Antiperistalin, Qualitates Specificas, item Casum sive Fortunam, id est, suam ipsorum ignorantiam; sublata enim Ignorantia, quid est aut Fortuna aut Qualitas occulta? Quod omnis tum Sensio, tum Intellectio sit per motum quendam specierum. Quid est Species? Species est (ut sciant omnes, qui Latinè sciant) Forma rei aspectu cognita, constans ex Figura & Colore; qualis est Species faciei humanæ quam Vultum & Alpectum dicimus. Species ergo sive Vultus rerum aut intromitti dicunt in oculos, & sic videri, aut Species quasdam seu Vultus rerum emitti ad objectum, & sic videri objectum. Nondum enim inter Scholasticos consensus est, an extramittendo an intromittendo Species, fiat Visio. Etiam Audire, Olfacere, Gustare, Intelligere per Species dicunt, per Aures, Nares, & Organa Intellectus transeuntes. Quod Æternitas non sit Temporis sine Fine aut Principio successio, sed Nunc stans, id est, idem, nunc nobis esse, quod erat nunc Adamo, id est, inter nunc & tunc nullam esse differentiam. Hæc (inquam) quia non miscentur (quod sciam) cum doctrina Fidei Christiana, sed Responsa sunt, tantum Physica, eo fine data, ne non videretur Sapientia omnis pendere ab ore Sacerdotis, prætereunda censui.

Quod negato Libero Arbitrio sequi dicant, Deum esse Peccati Authorem, nec debere ideo Peccatorem puniri, concedant tamen Levit.

Rerum & Actionum causam primam esse Deum, conciliationem pertunt ex Aristotele vocante Peccatum ἀνομίαν, id est ipsam cum Lege Incongruitatem, Privationem meram, non Factum aut Actionem quampiam. Facti ergo omnis, & Legis causam Deum esse agnoscentes, Incongruitatis causam esse negant; quasi quis cum duas duxisset lineas rectam & curvam, ambas se secisse diceret, sed ab alio factam esse illarum Incongruitatem. Sed Aristoteles per Incongruitatem, ipsum Factum, aut saltum Deliberatum, vel Consultum Legi incongruum intellexit. Itaque Scolastici ubi videri voluerunt subtilissimi, ibi hebetudinem indicarunt maximè. Si subtilres suissent, differentiam inter Causam Facti & Authorem facilè invenissent. Author facti is est, qui fieri jubeit; Causa est is, per cujus vires factum est. Deus neminem jubet quicquam contra Leges facere aut conari; atqui quae facimus, viribus à Deo datis omnia facimus. Cur autem, si Deus in causa est, condemnamur nos? Responde mihi, qui sic rogas, cur Deus ab æterno alios Elegit, alios Reprobavit, & quomodo ad poenas æternas maximaque condemnavit eos, qui malum nondum aut fecerant aut cogitaverant, nec nisi Deo volente, & vim præbente, facere aut cogitare potuerunt. Responde etiam an Figulo de Vae quod finxit, non sit licitum statuere quicquid vult. Indica denique, ubi Scripturæ apertè dicant, omnes illos, qui à Regno Dei excludentur, victuros esse sine morte secunda cruciandos in æternum.

Accedamus jam ad Ethicam, & Politicam. Docent Scripturæ sacræ Regibus, & Potestatibus Summis eorumque Ministris, etiam Ethnicis, à subditis suis Christianis, non ob metum tantum, sed Conscientiæ causa, ut à Deo ad bonum nostrum ordinatis, obedientium esse. Unde igitur nata sunt de Religione, in Germania, Gallia, & Anglia Bella Civilia, nisi à Philosophia, Ethica & Politica Aristotelis, & eorum qui Aristotelem sequuti sunt Romanorum? Mensura Boni & Mali in omni Civitate est Lex. Aristoteles autem Virtutem & Vitium non Legibus definitivit, sed Laude & Vituperio apud Cives; Regum omnium Imperium Tyrannidem vocat; in Democratia sola Libertatem esse dicit, & ipse & post illum Scriptores Romani plerique ab unius Tarquinii Regis odio, Hominis vitium in Formam Regiminis transferentes, nullo quidem argumento, sed exemplo Civibus rerum novarum cupidis grato quidem, sed pernitiolo. Hos Authores Graecæ & Latinæ Philosophiæ & Eloquentiæ causa, juvenes cum in Universitatibus docerentur, doctrinam eorum venenosa simul imbiberunt, & de Bono, Malo, Iusto, Injusto, Legibus,

bus, & Religione, suo quisque arbitrio statuebat. Hinc initium erat mali nostri. Nam & Prædicatorum magna pars, qui de doctrina sua egregie sentiebant; & alii Lectione Politicae Graecæ & Latinae, videbantur sibi magni Politici; alteri quia in Ecclesia, alteri quia in Statu, pro ambitione sua non procedebant, Bellum civile accenderunt; in quo Bello multi Civium Myriades occisi sunt, & Rex indigna morte trucidatus.

Tanti constitit didicisse Eloquentiam & Philosophiam Graecam & Latinam; nisi autem Prædicatores populum, & Universitates nostræ Prædicatores ipsos melius doceant, forte Iterum ad Trojam magnus mittetur Achilles.

C A P V T XLVII.

De Quibus quæstui fuerunt ante dictæ Tenebrae.

DE Prætore quodam Romano Cassio, honorificè loquitur aliqui bi Marcus Cicero, quod in Criminibus cognoscendis, ubi Testimonium non erat satis plenum, Accusatorem interrogare solitus esset, Cui bono fecit Reus; id est, quod lucrum, quam Potentiam, aut quam aliam rem cupitam, inde obtinuerit aut conservaverit aut expectaverit. Sentiebat enim homo prudens Malum gratis esse neminem, sed unumquemque facere, quæ volens facit propter aliquod Bonum sibi. Nam inter Præsumpta nullum majus est, neque quod Authorem Criminis ita manifestè arguit, ut à Crimine Vtilitas. Itaque Authores doctrinarum quæ Christianarum Civitatum tranquilitatem jam diu turbaverunt eodem illo Criterio, Cui bono, investigabimus.

Post resurrectionem Servatoris nostri, cum jamjam assensurus esset in cælum, rogaverunt illum Apostoli dicentes, Domine, num hoc tempore restitues regnum Israeli? Dixit autem ad illos, Non est vestrum nostre tempora, sive opportunitates quas Pater in sua ipsius Authoritate statuit. Qui Regnum Dei restitutum dicunt, tunc cum Christus à mortuis resurrexit, Cui bono doctrinam hanc doctrinæ illæ adeo repugnante, tum Ecclesia Romana, tum nonnulli alii vulgo docent? Regnum Dei institutum erat in Iudæis à Deo ipso. In eo Potestatem in Terra summam habebat post Mosem Aaron, & post Aaronem cæteri Sacerdotes summi, suo quisque tempore. Iam quoniam regnum illud à Christo restitendum erat, sequebatur, ut in restituto Rex esset Christus. Itaque Ascendente Christo in cælum sequebatur ut aliqui, regni sui administrationem in terra reliquerit, vel Homini vel Coetui. Manifestum

nifestum ergò erat illum, qui administrationem hanc obtineret, eandem habiturum esse quam habuerant Sacerdotes Summi Aaron & Successores ejus in populo Israelitico, id est, Potestatem Regiam & Summam. Atque hoc bonum illud est, propter quod doctrina illa Ecclesiae Romanae inventa est; bonum quo nullum in terris majus esse dicitur. Tenebrosum ergo hanc doctrinam primi infuderunt Ecclesiae Pontifices Romanae, quae docerentur Cives Christiani, quoties inter Reges & Papam oriretur controversia, neglectis suorum Regum Imperatis, Papae obedere.

Quod eidem doceant Papam in Articulis Fidei definiendis non posse errare, eodem tendit.

Quod Episcopus Romanus solus Potestatem suam Iure Divino immediato exerceat, cæteri Iure ab illo derivato, eodem tendit. Eodem etiam tendit quod Clericorum, Monachorum, & Fratrum in omni loco à poenis Legum Civilium eximantur.

Ex eadem doctrina, nimirum quod Sacerdotes sint eodem Iure quo Aaron, poscunt sibi & Levitis suis in Civitatibus Christianis Iure Divino Decimas.

Quod Matrimonium Sacramentum esse dicant, eo tendit, ut Iudices sint in questione de Matrimonio legitimo, & per consequens de Successione ad Regna hereditaria.

A Confessione Auriculari Consilia Regum & Magnatum explorare possunt, & aliquando explorant.

A Canonizatione eorum hominum, quorum opera in Potestate sua augenda vel conservanda egregia usi sunt, animos imperitorum Christianorum in Reges suos utque ad necem aliquando accunt.

Per doctrinam Purgatorii & Iustificationis per Opera externa, & Indulgentiarum, Clerici, id est, Pontificis Romani subditi sumptu Regum nutriuntur.

Per Exorcismos & cæteram Demonologiam populos terrent.

Postremò, per doctrinas humanas, Metaphysicam, Ethicam & Politicam Aristotelis, per distinctiones frivolas, Sermonem obscurum, & voces barbaras, tenebras jam inducetas reddunt speissiores, & ipsis Principibus quando volunt palpabiles. Palparunt autem primi Germani, deinde Angli.

Postquam enim communiter creditum esset, eandem esse Potestatem Papae in populo Christiano, quam habuerunt Aaron & cæteri Sacerdotes Summi in populo Israelitico, Ambitio de Functionibus Ecclesiasticis (præcipue de Papatu) obtinendis, & eorum qui obtinuerunt Fastus, eosque paulatim crevit, & conspicuus factus est,

ut omnem serè sui reverentiam veram & Pastoralis Functioni debitam perdidierint.

Nam à quo tempore Episcopus Romanus pro Episcopo Universali habitus esset, Hierarchia Romana non ineptè comparari potuit Fabulæ, quæ in Anglia inter Mulieres vetulas, ut pueros, & viros ex plebe rudiores pervagabatur, de Lemuribus, id est, de Umbris sive Spectris, & nocturnis eorum facinoribus.

Cogitantibus enim Dominii tanti Ecclesiastici originem, quid aliud videri potuit Papatus nisi Imperii illius Romani ingentis, ingens spectrum, Sepulchro Imperii desunti coronatum insidens?

Etiam Sermo quo utuntur in Cultu Dei publico, qui nullius tunc Gentis proprius erat, quid aliud erat, quam linguæ Latinae veteris Imago?

Lemures per omnes Gentes unicum & universalem habuisset dicuntur Regem, cui nomen dederunt' (ex historia ficta de gestis Hugonis Burdegalensis) Oberonem. Ecclesiastici etiam cujuscunque Civitatis Cives sunt, unum & universalem Regem agnoscunt Papam Romanum.

Lemures Spiritus sunt; Ecclesiastici etiam appellant sese Spirituales. Lemures, Tenebras, Solitudines, Sepulchreta incolunt. Similiter Ecclesiastici, in Obscuritate Doctrinarum, in Monasteriis, Ecclesias, & Coemiteriis ambulabant.

Ecclesiastici virtute Aquæ Benedictæ in quocunque loco posuissent Ecclesias suas, locum illum fecerunt ut esset Vrbs, id est, Imperii Sedes. Ita quoque in fabula est habuisse Lemures Castella sua quaedam Incantata, & Spiritus quosdam Gigantæos qui in Regionibus circumvicinis dominabantur.

Lemures, si quid mali fecissent, comprehendi & sisti ad Tribunalia Civilia non potuerunt. Ita etiam Ecclesiastici criminum Rei à Tribunalibus Civilibus sublati evanescebant.

Ecclesiastici per Incantationes quasdam, ex Metaphysicis & Miraculis confectas, usum Rationis naturalis Adolescentibus adimere consueverunt, eo fine, ut jussis suis cœci obtemperarent. Ita etiam dicuntur in Fabula Lemures, Pueris ex cunabulis sublatis, alios illorum vice supponere, Fatuos quidem, sed promptos ad nequitiam.

In qua Officina sive Operatorio Incantamenta sua conficiunt Lemures non est dictum in Fabula. Ecclesiastics autem Operatoria fuerunt, quas ipsi sua Authoritate sibi erexerunt Universitates.

Lemures quoties alicui irascerentur, mittere dicebantur ex suo numero aliquem qui illum suggillaret. Ecclesiastici item si Civitati vel

Regialicui succenseant, subditos suos Superstitiosos, & Incantatos immittebant qui Seditione illum suggillarent, etiam aliquando Principes faciebant ut alter suggillaret alterum.

Neque Lemures neque Clerici uxores ducunt.

Ecclesiastici de Decimis, & Imperitorum hominum quibus terrori sunt Donationibus Cremorem terrae accipiunt; quemadmodum in fabula dicuntur Lemures Cremorem Laetis ligurire.

In Regno Lemurum, qualis sit Moneta, non reperitur in Historia; Ecclesiasticorum autem Moneta quam accipiunt, eadem quidem est cum Moneta Laicorum; sed quam solvunt, Canonizationes, Indulgentiae, & Missae sunt.

Lemures, praeterquam in metu, & Phantasia hominum Imperitorum existentiam nullam habent. Sic quoque Potestas Papae Spirituallis, (extra suum ipsius Dominium Temporale) in solo metu constitit Excommunicationum.

Neque ergo Henrico 8, & Reginae Elizabethae Potestatem illam ex Anglia ejicere difficile erat. Ejecti autem, & per Missiones Papales, Chinae, Japanae, & Indiae loca arida peragrantes, quis scit an non redituri sint Spiritus illi, vel alii numero plures, & pejores? Non enim Romani soli sunt, qui ad Ecclesiae aspirant regimen, praetendentes jus Divinum.

Tractatum hunc de Potestate Civili & Ecclesiastica ad finem jam perductum cum recognoscerem, nihil in eo inveni neque contra Sentum Scripturae Sacrae, neque contra Leges Patriae meae Civiles, aut Ecclesiasticas. Nam quid potui, cum totius Operis scopus esset unicus, ut demonstrarem, praetextum nullum esse posse, quo Legum violatio excusari possit? A lententiis autem Theologorum singularium multis in locis abiisse me confiteor.

Si cordibus scripissetem (instar Tabularum rasarum) puris, brevior esse potuissem. Suffecissent enim ea pauca, quae sequuntur; Homines sine Lege, propter jus omnium in omnia, mutuis caedibus se ipsos interimere. Leges sine Poenis, & Poenas sine Potestate Summa inutiles esse. Potestatem sine Armis & Opibus in unius Personae manum collatis, Vocem meram neque ad Pacem, neque ad Defensionem Civium, momenti ullius esse; & proinde, Cives omnes, sui (non Imperantium) boni causà ad Rempublicam opibus suis tuendam & confirmandam, quantum possunt, obligari; idque arbitrio illius cui Summam dederint Potestatem. Quae Summa est partis primae & secundae. Deinde, Quoniam in Scripturis Sacris (quarum Lectionem Ecclesia nostra omnibus & permisit & commendavit) Vita æterna & salus singulorum continentur; & unusquisque periculo animae propriae illas legit & libimet ipsi interpretatur; & propterea aequum est, ut Conscientiae eorum non pluribus Fidei Articulis onerentur, quam qui sunt ad Salutem necessarii, Articulos illos, quinam sint, in parte tertia explicavi. Postremò in quarta parte, ne populus à fallis Doctoribus seducerentur, consilia ambitiosa & astuta Adversariorum Ecclesiae Anglicanae patefecit. Hae, inquam, ingeniiis Candidis suffecissent. Sed cum doctrinis contrariis hominum animos jam dudum scribillatos esse scirem, omnia sussius explicanda esse existimavi, & explicui (sed Sermoni Anglico) quantum potui, eo tempore, quo Bellum Civile de Disciplina Ecclesiastica natum in Scotia, per Angliam etiam & Hiberniam ferocissime gerebatur, quando non Episcopis tantum, sed etiam Rege, Lege, Religione à & Honestate sublatis, Perfidia, Cædes, fœdissima scelerata omnia, sed larvata dominabantur; adeò ut si quis ex mundi partibus remotioribus huc appulsius, eorum quae tunc perpatrabantur flagitiorum spectator fuisset, Iustitiae Divinae sensum in his locis nullum omnino tunc fuisse, pro certo habuissest. Doctrina ergo haec mea parum tunc profuit, parum inquam, sed tamen aliquid. Sperabam autem Bello extincto profuturam esse postea. Vicerunt Democratici, & Democratiam constituerunt; sed eandem (tantorum suorum scelerum mercedem) subito amiserunt. Angliam Scotiam, Hiberniam unum Tyrannus occupavit, & prudentiam corum Democraticam tam Laicorum quam Ecclesiasticorum confusat vit. Populus Bello fatigatus ipsos contempsit, non minus quam ante admiratus est. Restituto denique Rege legitimo, Veniam petierunt (id est stultitiam suam agnoverunt.) Venia data est, idque (ne sceleribus suis à bonis distinguèrentur) per Amnestiam universalem. Quis credat Principia illa Seditiosa non jam deleta esse omnia, aut, praeter Democraticos esse quemquam, qui doctrinam tam Pacificam quam haec est abolitam esse cuperet? Quod ne accidat, eandem Latinè extare volui. Video enim dissensiones hominum de Opinionibus & praestantiâ ingenii tolli armis non posse. Mala hujusmodi, quo modo nata, eodem extinguenda sunt. Animi Civium à Politicæ, & Philosophiae Etnicæ Scriptoribus infecti paulatim fuerant. Itaque atramentum illud Democraticum, praedicando, scribendo disputando cluendum est Id quâ aliter fieri possit, nisi ab Universitatibus, non intelligo. Quantam ergo operam olim Potestati Pontificiae praestiterunt, tantam post hac impendant Potestati Regiæ vindicandæ. Omnes interea operam demus, ne per discordias intestinas nos opprimi ab externo hoste patiamur universos.

APPENDIX

AD

LEVIATHAN.

CAPVT I.

De Symbolo Niceno.

A. Explica mihi quæso Symbolum Nicenum, non dico, ut res ipsas animo comprehendam, sed ut verba Fidei ita intelligam ut consentanea sunt Scripturis Sacris, & primo hæc verba [Credo in unum Deum Patrem Omnipotentem Factorem Coeli & Terræ, atque visibilium omnium & invisibilium.] Et primò quid est illud, Credo in, vel Graecum μείνω εἰς? Nam apud authores Graecos non memini me alibi illam phrasim reperisse. Lego Credo alicui μείνω πν'; Credo ita esse, vel μείνω ἐντως εἰναὶ.

B. Propria est illa vox consentientium in articulos. Nam praepositio ἐν significat inter alia ἐντεναι, ut quando dicitur μείνω ἐν θεὸν πατέρες &c. si pro θεὸν &c. ponetur τὸν, idem estet quod credo hunc usque live haetennus. Significat ergo praepositio ἐν determinacionem articulorum credendorum, nempe quousque cum Concilio consentiunt subscriptores. Mirum igitur videri non debet, si extra confessionem Fidei phrasim illam non legisti. Eadem enim est ac si te credere diceres: Deum esse, eundemque Vnum esse, Patrem esse, Omnipotentem esse, & sic de cæteris. Legitur etiam credo in Evangelio, id est credo Evangelio, id est praedicatoribus Evangelii; sed ibi Graecum non est ἐν, sed ἐν.

A. Deus est Pater, Deus est Omnipotens &c. sunt (ut loquuntur Dialectici) propositiones. Habent enim sua Subjecta & Prædicata, & aperte in illis Deo nomen aliquod attribuitur, sed in affirmatione hac Deus est, quod nomen Deo attributum sit, non intelligo. Non enim puto dici posse, quod Deus est, est, & frustra dicitur, Deus est Deus.

B. Cum dicitur Deus est, vox est est verbum Substantiale, includens tum copulam tum prædicatum, tum apud Graecos tum apud Latinos.

Itaque illud Deus est, significat idem quod Deus existit, id est (resoluto verbo substantivo) Deus est ens, sive o ὄν, id est reale aliquid, non merum Phantasma, quale est, quod vocatur Spectrum, vel quales colebantur à gentibus Dæmones, & ab Apostolo S. Paulo, Nihil.

A. Memini quidem ab Apostolo Idola vocari Nihil, non autem Dæmonia sic vocari.

B. Putasne ea Simulachra aurea, eburnea, lignea, an non potius Dæmonia, quæ sub illis colebantur, vocata esse Nihil? Præterea Idolum propriè est Phantasma, nimirum Idea, Imago rei, non res ipsa; ad quas Ideas Simulachra sua faciebant Graeci. Nam Deorum suorum Ideas sive Imagines raro sumpserunt à Simulachris. Distinguitur etiam Deus per vocem illam Ens, à nominibus. Aliud enim est res homo, aliud nomen homo. Præterea sciendum est, quod vox est, ut usurpatur à Latinis, & Graecis ad copulam in propositionibus, Hebræis omnino ignota erat. Itaque utebantur semper verbo substantivo, & vice copulae in omni affirmatione ad significandam (quam dialectici vocant) Prædicationem, nomen nomini solummodo adjungebant. Latinis autem & Graecis copula est, non est Verbum, sed Conjunction; & ut significat nomina, inter quæ interponitur esse nomina diversarum rerum, ita conjunction est, significat nomina inter quæ interponitur esse nomina rei ejusdem. Iraque ea nomina quæ à copula est derivantur, ut essentia, enitas, esse, Hebræi habere non potuerunt, nec illis æquivalentia. Latinè dicitur Terra erat vacua; Hebraicè Terra existens vacua, ubi ab homine Latino non audiebatur erat, sed [erat] aliquid existens.

A. Quid credendum est per vocem hanc [Creator]? Anne Mundum hunc è nihilo factum esse?

B. Certè ex nihilo; non ut, Aristoteles ex materia præexistente. Expressè enim dictum est in Scripturis Sacris, omnia facta esse ex nihilo. Etiam Aristoteles, qui Mundum dicit esse Æternum, libimetipsi contradicit. Materia enim non dicitur, nisi de qua aliquid factum est. Symbolum ergo hoc dicit, Deum factorem esse omnium rerum ex nihilo; & quod sequitur, sua vi habet ut existat, non ab alio; & proinde etiam existit ab æterno; & quia non sit, qui Deo dedit ut existeret, nihil etiam erit quod ipsum faciet non existere. Est ergo Deus ab æterno & in æternum. Quæ vero creata sunt, non sunt ab æterno, quia creata, in æternum autem erunt, qua forma & specie vult Deus, nam coelum & terra renovabantur, & quamquam mundus conflagrabit, non tamen annihilabitur, sed permanebunt entia, Realia. Deus autem qui neque ab alio, neque à se factus est, non potest mutari neque Metamorphosem pati, neque à se, neque ab alio, sed est Immutabilis & (sine mixtione illa Aristotelica) Simplicissimus. Quae omnia attributa Simplex, Immutabilis, Aeternus, sicut ex verbis Symboli deducuntur, ita de Deo in Scripturis Sacris expressis verbis praedicantur.

A. [Et in unum Dominum Iesum Christum Filium Dei unigenitum.] Cur necesse erat dicere Vnigenitum?

B. Quia erant eo tempore Haeretici, qui docebant Christum non esse Filium Dei genitum, sed adoptivum; alii etiam erant, qui docebant Christum alio sensu in Scripturis Sacris vocari Filium Dei, quam quo fideles omnes ita appellantur. Cum tamen in Scripturis Sacris expressè & passim dicitur tum genitus, tum Deus a Patre natus ante omnia secula, & propterea credi debet Christum esse Deum de Deo, Lumen de Lumine; verum Deum de vero Deo, genitum non factum.

A. Quænam est differentia inter genitum & factum?

B. Per factum intelligimus factum a Deo ex nihilo, id est Creaturam. Quanquam enim animalia dicantur & creata & genita, quando dicuntur creata, intelligitur illud cum relatione ad Deum creatorem, qui in omni genere primum marem & foeminam creavit ex creatura terra. Sed quando dicitur animal esse genitum naturali modo intelligi debet, cum relatione ad prima creata ut materiam; at quando dicitur Christum esse genitum, intelligitur genitum ab ipso Deo Patre de materia Virginis.

A. Quid est [Lumen de Lumine]? Lumen enim, ut mihi videtur, Phantasma est, non res existens. Exempli causa, si inter oculum & candelam vitrum statuas cujus superficies ex multis planis constat certo modo dispositis, multæ tibi videbuntur candelæ. Scimus tamen unicum ibi esse veram candelam; & proinde cæteras omnes meræ esse Phantasmata, Idola, hoc est, ut dicit Sanctus Paulus, Nihil. Neque tamen earum una verior est candela, quam reliquæ quatenus apparent; sed vera candela, quæ principio posita erat, candelarum apparentium tantum nulla est, sed res ipsa, eademque causa illarum omnium imaginum, & propterea ab Aristotele distinguitur a Phantasmate per vocem hypostasis, quasi sub imagine staret res ipsa latitans; quam Graecam vocem Latini ad syllabam verterunt substantiam. Et sic distinguunt tum Graeci tum Latini rem veram in se subsistentem, a Phantasmate, quæ videtur subsistere; nec subsistit, neque est ens. Nonne haec est vera distinctio inter rem ipsam & suam apparentiam?

B. Ita est. Sed Patres Ecclesiae illis temporibus, tum ante tum post Concilium Nicenum in scriptis suis vocem Hypostasis videntur alio modo interpretari, mysterium Trinitatis Christianis omnibus intelligibile reddere cupientes, & illud optimè fieri posse existimabant per similitudinem ignis, luminis, & caloris, quae tria unum esse putaverunt, & ignem quidem ad Patrem, lumen ad Filium, & calorem ad Spiritum Sanctum retulerunt. In qua similitudine congruitas esset fortasse accurata, nisi quod ignis splendor, & calor, substantiae nec sint, nec ipsis Patribus esse visae sint, praesertim Aristotelicis, nisi forte ipse ignis ponatur pro ignito. Homo enim & ignem, & lumen, & calorem extinguit quoties libet; sed ut Agens tam infirmum quam est homo, creaturam veram substantialièm à Deo omnipotente creatam extinguere possit, & in nihilum redigere, nec jubeamur credere, nec credibile est. Itaque quoties comparationem illam adducebant in scriptis propriis Patres ipsi, adjecerunt continuè, non eam ita accipiendam, quasi esset mysterii tanti idonea explicatio; Sed ut, qua nullam potuere invenire meliorem; omnes enim in eo consenserunt incomprehensibilem esse naturam Dei, & Trinitatis, & Angelorum, & (ut addit Athanasius) animae rationalis.

A. Mihi quidem non rectè videntur voluisse mysterium illud explicare. Quid enim aliud est mysterium explicare quam destruere, sive ex mysterio facere non mysterium? Fides enim conversa in Scientiam interit, manentibus sola Spe & Charitate.

B. Lumen ergo de Lumine in Symbolo ponitur, tantum pro adiutorio Fidei cæteris articulis adhibendæ.

A. Sequitur deinceps articulus ille magnus, qui in Ecclesiam antiquam tot turbas intulit, exilia & homicidia. [Consustantialem Patri, per quem omnia facta sunt.]

B. Et quidem verissimus est, verbis apertis declaratus à S. Iohanne cap. 1: In principio erat Verbum, & Verbum erat apud Deum, & Verbum erat Deus. Et omnia per ipsum facta sunt.

A. Quid intellexerunt Patres per Verbum?

B. Filium Dei naturalem, sive genitum à Deo, à principio, id est ab æterno.

A. Numquid eo loco Verbum significat vocem aliquam, ut sonum à Deo prolatum?

B. Absit; Patres id passim negant.

A. Quid ergo? Vocem internam, quale est Dei Decretum æternum de condendo mundo & redimendo homine?

B. Nescio de hac re quid senserint Patres, sed putò illos aliter sensisse, nemimum accederent ad doctrinam Stoicorum, quorum (apud Graecos) εἰμαρκέννην, & (apud Latinos) Fatum idem significat quod Decretum aeternum.

A. Quid ergo inquam intelligitur per Verbum apud Patres?

B. Nescio, nisi quod in lingua Sacra Verbum saepe accipiatur pro ipsa re quae Decreta est, vel promissa. Legitur enim saepe in veteri Testamento pro factum est quod Deus promisit, factum est Verbum Dei quod locutus est. Ego vero nemini Scripturam Sacram praeterquam mihi interpretari soleo. Veruntamen si locus S. Iohannis ita intelligendus sit, nihil circa mysterium incarnationis quaerere amplius vellem. Nam si Verbum hoc loco sit illud ipsum, quod decreverat Deus venturum in mundum ad nostram redemptionem, & quod promiserat Deus in Paradiso, Verbum illud non est mera vox, sed vera res, eadem cum Christo. Quomodo autem Factus homo est, inquirere non est meum. Sufficit mihi quod Redemptor meus factus est. Quid enim? Si credam creatae terram & cætera omnia ex nihilo, & hominem ex terra, non credam potuisse naturam assumere humanam, nisi sciam quo modo?

A. [Qui propter nos homines & nostram salutem descendit de coelo; & Incarnatus est de Spiritu Sancto ex Maria Virgine, & homo factus est, crucifixus etiam pro nobis sub Pontio Pilato; passus & sepultus est.] Duae hic sunt difficultates, quarum prima est, quod dictum sit unde descendit, nempe de coelo; non autem dictum est quonque descendit. Scio in Symbolo Apostolorum esse, descendit ad inferos. Sed verba illa locum non definiunt; quia homines etiam respectu coelicularum propriè dicuntur Inseri. Etiam in Scripturis, locus ubi hostes Ecclesiae dicuntur futuri varie vocatur; quandoque Gehenna, aliquando Tenebrae externae, id est extra Ecclesiam Dei, propter lucem Ecclesiae in Goshen, quia una de plagis Ægyptiorum erat Tenebrae; aliquando lacus ignis, cum respectu, puto, ad poenam Sodomitarum & Gomorrhaeorum, & lacum bituminis. Sed de his nondum, quod sciam, quicquam Ecclesia definit. Doctores aliqui locum damnatorum statuerunt cum Bellarmino esse circa centrum terrae, ut scilicet longissime distaret a coelo beatorum; respicientes forte ad vocem S. Petri Graecam παραπλησίων. Et quidem coelum distat a centro terrae longius quam a superficie terrae quantum est totum punctum. Sed non credo credidisse Apostolos Poëtis Ethniciis de loco Tartari; quem Hesiodus tantundem a terra distare facit quantum terra a coelo. Inclus (inquit) novem dies & totidem noctes perpetud de coelo cadens, decimo die attinget terram; totidem autem noctes & dies perpetuos è terra cadens perveniet ad Tartarum die decimo. Virgilius autem distantiam à terra ad Tartarum bis tantum facit, quanta est à cælo ad terram. Cæterum vocem illam ab Apostolo Petro positam esse puto figuratè, quod solet fieri de multis dictiionibus Scripturae Sacrae.

B. Utcunque id sit, de loco damnatorum nihil ab Ecclesia congregata, saltem à nostra haçtenus definitum est.

A. Secunda difficultas est, de eo quod dicitur [Incarnatus est de Spiritu Sancto.] Nam Matth. 1, 20, dicit Angelus ad Iosephum, Qvod in illa genitum est, à Spiritu Sancto est. Quod ita sonat ac si Spiritus Sanctus est Filii genitor, id est Pater.

B. Quid? Nonne Spiritus Dei est Deus, & idem Deus cum Filio & Patre?

A. Quomodo ergo distinguuntur Hypostases?

B. Neque in Symbolo, neque in Scriptura Sacra distinguuntur aut nominantur tres Hypostases.

A. Sed inveniuntur tres Hypostases in Symbolo Athanasii, quae pars est Liturgiæ Anglicanae.

B. In Graeco quidem Hypostasis, in Latino autem & Anglicano Persona est.

A. De vocibus Hypostasis, persona, subsistentia, aliisque multis vocibus tunc interrogabo te cum Symbolum totum explicaveris [& resurrectit tertia die, secundum Scripturas, & ascendit in calum, sedet ad dextram Dei. Et iterum venturus est cum gloria judicare vivos & mortuos, cujus regni non est finis.] Hæc omnia (fateor) in Scripturis sunt, & quidem eodem sensu quo sunt in Symbolo, [ubi sedet ad Dexteram Dei] non intelligo ut de comparatione honoris, sed ut de honore maximo. [Et in Spiritum Sanctum Dominum & vivificatorem, qui ex Patre Filique procedit.] Ostende ex Scripturis Sacris, Spiritum Sanctum esse Dominum & vivificatorem, id est Deum, & quod procedat etiam à Filio.

B. Primo idem Filius Dei dicitur genitus (Matth. 1, 20.) à Spiritu Dei. Deinde dicit Iob. 33, vers. 4, Spiritus Dei fecit me, & (26, vers. 13.) Spiritus Dei creavit caelos. Quod autem procedat tam à Filio, quam à Patre, manifestum est ex eo, quod Christus dicit: ego vobis mittam Paracletum, & ex eo quod cum spiraret in Apostolos dixit, accipite Spiritum Sanctum. Nota illud ex Filio non esse in Symbolo Niceno, quamquam sunt in Symbolo Athanasii, sed addita esse, ut putat Bellarminus, in Concilio Constantinopolitano generali secundo.

A. [Qui cum Patre & Filio simul adoratur & conglorificatur, qui locutus est per Prophetas.] Quare positum est illud conglorificatur?

B. Nescio, sed propter hoc verbum conglorificatur adducor ad credendum Formulam glorificandi Trinitatem, ubi dicitur vel cantatur Gloria Patri & Filio & Spiritui Sancto in Ecclesiae Dei receptas sive aut in tempore illo aut ante.

A. Fortasse. [Et unam Sanctam Catholicam & Apostolicam Ecclesiam. Confiteor unum Baptisma in remissionem peccatorum. Expecto resurrectionem mortuorum, & vitam venturi seculi.] Cur in Symbolo Apostolico deest illud Vnum Baptisma?

B. Sanctus Cyprianus circiter septuaginta annis ante Concilium Nicenum, Concilium tenuerat Provinciale in Africa Carthaginense, ubi decretum est Haereticos non debere recipi ab Ecclesia, nisi iterum Baptizarentur, quod decretum putò tunc condemnatum esse, cum inserta essent illa verba confiteor unum Baptisma.

A. In Symbolo Apostolico non dicitur Resurrectionem mortuorum, sed resurrectio carnis. Quænam est differentia? Habebuntne mortui, quando resurgent, carnem, ossa, sanguinem, manus, pedes, & cætera humani corporis membra?

B. Respondeat tibi S. Paulus 1 Cor. 15, 23, Resurgent uniusquisque in proprio corpore. Deinde vers. 44, Seminatur corpus animale, id est (ut ego opinor) quale est corpus humanum quando est mortuum; resurget corpus spirituale. Itaque mutatur; ut vers. 51, mysterium vobis dico. Non omnes quidem moriemur, omnes autem mutabimur in momento, & ita oculi in tuba ultima. Sonabit enim tuba & resurgent mortui incorruptibiles, & nos mutabimur.

A. Sed mihi videntur hic duæ difficultates; altera, quia resurgere est reviviscere, quomodo homo reviviscet in sepulchro; nisi anima ejus accedat ad corpus, nimium de cælo vel aliquo cæli Limbo descendens; vel ab Inferno, vel Purgatorio ascendens?

B. Quid? Deusne qui fecit hominem ex terra in animal vivens non poterit eundem resolutum in terram ad vitam resuscitare?

A. Videtur ergo homo post Resurrectionem habiturus duas animas rationales, nimium illam qua resurgit, alteram quæ in morte à corpore separata; migravit in Cælum, vel Limbum, vel Purgatorium, vel Infernum. Dicunt enim omnes animam humanam nunquam interire postquam semel creata est, ne minimo quidem momento, ut rem in se subsistentem, desinere esse.

B. Ego vero nihil super hac re tibi dicam, nisi quod reperio dictum disertè, & sineomni ambiguitate in Scripturis, nulloque alio textu apertè contradicente. Tu quidem una cum cæteris ferè omnibus, quod anima humana interire non potest, habes à Philosophis, quos ego post Scripturas Sacras Magistros mihi non desidero. Veruntamen si locum aliquem mihi attuleris ex Scripturis Sacris ubi alia attribuitur animæ humanæ immortalitas, præter illam quæ hominibus sub nomine æternæ vitae data est, ego etiam sentiam cum Philosophis. Verum si attuleris loca illa quibus comminatur Deus reprobis æternos cruciatus, non inde poteris colligere animas eorum inter diem mortis, & diem judicii, sed tantum post diem judicii extitisse. Præterea à Iustitia Dei qui cruciatus æternos peccatoribus comminatus est, arguere æternitatem ipsorum cruciatuum non potes. Etsi enim qui bona, quæ debentur, non præstat, injustus sit, is tamen qui mala vel damna debita non præstat injustus non est, sed misericors. Quanto minus Deus, qui est infinitè misericors non poterit sine justitiae suæ violatione mitigare tum diuturnitatem tum acerbitatem meritarum poenarum? Deinde Scriptura dicit (Apocal. cap. 20.) Ipsum Infernum conjectum iri in lacum ignis, quæ est secunda mors. Resurgent ergo reprobæ, ut videtur, ad secundam mortem. Denique si anima non sit idem, quod Vita, sed substantia in se existens distincta à corpore, eademque hominis essentia, sive natura, sequi videtur addita natura divina tres esse in Christo naturas, quod est contra Fidem.

A. Etsi ex Scriptura demonstrari non possit Animam humanam substantiam esse separatam à corpore, non videtur tamen ex Scriptura demonstrari posse contrarium.

B. Videamus ergo quid Scriptura dicit tum in veteri tum in novo Testamento de natura animæ humanæ, Harmonice. Ut enim articuli præcedentes præcipui sint apud Theologos, articulus tamen hic de Resurrectione ad vitam æternam præcipuus est apud Christianos universos, quia in illo omnis eorum post præsentis vitae afflictiones collocatur spes, & præsumptum gaudium. Dixit Deus ad Adamum in Paradiso (ubi erant duæ præ cæteris arbores excellentes, nempe Arbor Vitæ, & Arbor Cognitionis Boni & Mali) quo die comedieris de fructu Arboris Cognitionis Boni & Mali, moriendo morieris. Diabolus autem ad Evam dixit, Prohibetur vobis ne comedatis de fructu Arboris Cognitionis Boni & Mali, ne fiat sicut Dii. Ambo autem Adamus & Eva ambitione ducti, Serpenti crediderunt, Deo non crediderunt, & de fructu vetito comedierunt, itaque Deus utrumque à Paradiso expulit, ne manum ad Arborem Vitæ extenderent, & viverent in æternum.

A. Intelligo hinc Adamum ex usu fructus Arboris vitae vivere potuisse in æternum, ac fuisse creatum non sua natura, sed tantummodo virtute Arboris Vitæ immortalem. Præterea, poenam violati Praecepti Divini Adamo inflictam fuisse mortalitatem, quæ necessario consequebatur ab eo quod illud perdiderit sine quo vivere in æternum non potuit. Hæc manifesta inesse in Sacro textu video. Sed non video, quare Adamus (secundum verba comminationis divinæ) non statim ac comedisset mortuus sit, sed vixit plusquam nonaginta annos.

B. Deus non dixit simpliciter Morieris, sed Moriendo Morieris, id est, cum Morieris Morieris, id est, non reviviscet, sed mortuus perpetuò eris. Sic explicat locum Athanasius, & rectè; nam Idioma est Hebræorum. Ex quo intelligitur comminationem illam pertinere etiam ad Adami posteritatem, id est, ad genus humanum. Atque hinc est quod dicit Apostolus Paulus per peccatum unius hominis mors intravit in mundum, unde sequitur non modo cæteros homines, verum etiam Adamum ipsum necessitatem habuisse utendi beneficio mortis Iesu Christi ad vitam æternam quam perdidereat sua culpa.

A. Quid ita?

B. Quia dicit S. Paulus 1 Cor. 15, 22, (quæ est harmonia veteris & novi Testamenti) Sicut in Adamo omnes mortui sunt, ita in Christo omnes vivificamur. Vnusquisque in proprio corpore. Primitie Christi. Deinde illi qui sunt Christi, in adventu Christi. Deinde finis &c.

A. Adventus Christi erit idem cum die Iudicii. Nemo ergo reviviscet ante diem Iudicii, sed in illo ipso die. Adamum ergo certè salvandum esse puto, nec tamen vitam recipiet ante diem ultimum. Interè quomodo dicetur vivere? Si per animam in cælo vivet Adamus antequam est animatus, & anima ejus (si modo sit substantia vivens) vivet in non animato corpore, quod valde durum est dicere. Animae autem hominum eorum, qui in die Iudicii in terra viventes, eadem animæ, elevabantur ad nubes &c inde ad cælum, corpora habebunt spiritualia eademque animata animis (si quidem animæ sint substantiæ in se existentes) spiritualibus. Quænam ergo erit differentia illa inter duo illa Entia Spiritualia Corpus & Animam.

B. Mihi quidem differentia illa inexplicabilis est nisi concedatur vitam æternam hominibus non incipere nisi à resurrectione, & vitam & animam eandem esse rem, cum in Scripturis Sacris nusquam aperè distinguantur. Verba autem illa Christi in Cruce ad latronem, Hodie mecum eris in Paradiso, & illa ad Discipulos, ego sum Arbor Vitæ, quorsum spectant, nisi ut sciant fideles amotum esse à porta Paradisi gladium illum flammantem, & per Sacrificium Christi patescantam viam esse ad Arborem Vitae, id est, ad Viram æternam. Quid ergò opus est pio homini immortalitatem suam Creationi, id est naturæ potius quam redemptioni attribuere?

A. Sed commoveor consensus omnium, qui fuere & sunt credentium animam rationalem immortalem esse, sua natura simul atque est creata, quamvis ignari doctrinæ Sacrae.

B. Equidem illos, qui sic sentiunt, non vitupero. Nam qui præclarè sentit de anima propria, cavet plerumque ne illam per vitæ turpitudinem dedecoret. Cæterum non concedo, illum minus cavere idem, qui constanter credit animam suam redemptam esse per sanguinem Christi, & factam æternam. Neque id concedendum tibi est, iententiam illam suisse & esse omnium in universum hominum. Illi enim qui dixerunt in cordibus suis, Edamus, Bibamus, cras Moriemur, non ita sentiebant, qui tamen pauci non sunt. Præterea sententiae eorum omnium, qui sine propria ratiocinatione sequuntur dictamina Magistrorum, non sunt propriæ suæ. Non ergò ita sentire dici debent agricultæ, artifices, aliique homines qui circa vitam communem occupati, numquam fere de natura animæ suæ, sed de divitiis & honoribus comparandis, vel de necessitatibus suorum corporum cogitare solent. Itaque consensus ille omnium hominum reductus est ad consensum solorum Philosophorum. Deinde fuere inter Philosophos Sadducæi, qui nullos omnino credebant esse Spiritus creatos, & proinde animæ existentiam aliter, quam ut appellatur vita, non agnoscabant. Etiam sectatores Aristotelis & Platonis, non perspectis rationibus, sed sola autoritate Magistrorum id crediderunt; non sunt ergo numerandi tanquam authores opinionis quam profitentur. Adeo ut quos dics omnes homines reducuntur ad Platonem, Aristotelem aliquosque paucos Philosophiæ Principes. Denique consideremus verba Ecclesiastis quæ sunt in Capite tertio, versus finem. In Bibliis Polyglossis versio interlinearis est, Dixi ego in corde meo super verba filiorum Adam, (Ad purgandos eos Deus, & ad videndum quid ipsi animali ipsi sibi) Quod eventus filiorum Adam, & eventus Animalis, unus est. Sicut mori illud, ita mori illum. Et Spiritus unus in omnibus. Et praestantia hominis pra animali nulla. Quia omnia Vanitas, omne vadens ad locum unum. Quis sciens Spiritus filiorum hominum ascendens ipsè sursum, & Spiritus bestiae descendens ipsè subitus terram? Vbi pro, ad purgandos eos, versio septuaginta virorum habet δακενει, & pro, super verba, ὑπερ λαλειας. Sensus ergo verborum est, Dixi ego de eo quod homines dicant Deum facturum differentiam essentialem inter vitam hominis & bruti vitam, cum eventus hominis & bruti idem sit, neque homo per essentiam suam bruto praestet, quomodo probabitur animam hominis ascensuram, aut animam bruti descensuram esse. Sed idem Ecclesiastes Iudicium diei ultimi in eodem libro saepe asserit. Magnum hoc argumentum est contra consensum illum, quem dicit omnium hominum. Praeterea (ne obstinatus tibi videar) demonstrationem ex Aristotele, aut Platone profer vel ex alio quocunque Philosopho, qua naturalem animae immortalitatem, tam aperte concludit ex principiis naturalibus, quam aperte ego ex Scripturis Sacris demonstravi futuram Electis aeternitatem vitae per Christum acquisitam, acquiescam. Anima (inquiunt) cogitat, meminit, ratiocinatur. Quid si hoc negans, dixero esse ipsum animal quod cogitat, & meminit? Quomodo refutabunt? Ratiocinari quid est, nisi rebus imponere nomina, nomina connectere in Dicta, Dicta conjungere in Syllogismos? Ab his sit Dialectica. Quomodo erat in Paradiso Adam, ante nomina ab ipso imposita, rationalis magis quam cætera animalia, nisi potentia tantum? Non videntur ergo mihi homines distinguui substantialiter à brutis, eo quod illi disputant, bruta non disputant. Expectent alii immortalitatem qualem velint, ego illam expecto, quam viçâ morte, nobis suo sanguine acquisivit Christus.

A. Quid sentis de voce Deipara quam sanctae Virgini attribuunt plurimi?

B. Id mulier (ut mihi videtur) recte dici potest Parere quod in partu producit. Sed produxit illa Christum Deum & Hominem, quia assumptio naturae humanae peracta fuit in utero. Peperit ergo Deum & Hominem. Genuit autem Hominem tantum, sine semine viri, cujus seminis vim supplevit Deus.

A. Sed nova hic oritur difficultas, nempe, Quomodo Filius Mariae, id est Caro Christi, non sit de substantia Divina.

B. Ne hominis quidem ex homine geniti Caro est de substantia genitoris sui, nisi credas id quod nascitur fieri ex semine ut ex materia. Fœminæ sanguis sola est materia fœtus, per alimentum quotidianum crescens usque ad parturitionis maturitatem. Semen in utero causa efficiens est fœcunditatis, non materia fœtus. Si credas ergo fœminam gravidam fieri posse virtute semenis humani, cur dubitas an idem fieri possit virtute Dei omnipotentis?

A. Nonne tua hac ratione, cum Dei substantia in omni carne æqualiter existat, probabitur etiam omnes alios homines habere utramque naturam humanam & divinam sicut Christus?

B. Minimè. Etsi enim Deus sit ubique omnipotens, faciens ubique omnia quae vult in omni creatura, non tamen ubique facit quicquid potest. In generatione hominis ab homine voluit ab æterno produci tantum hominem, qui omnia facere quae vult non potest; at in generatione hominis supernaturali modo, per Spiritum Sanctum, voluit ab æterno producere hominem qui facere posset omnia quae vellet, id est Hominem & Deum. Néque locus hic ullus est quærendi Quomodo; quia non modo Christiani, sed etiam Gentes omnes quem credunt esse Deum, eundem credunt esse omnipotentem; nec requirunt, quomodo gignat, quem genuisse dicunt.

A. Haec tenus doctrinam Symboli Niceni ita explicasti ut Fidem Christianam nullo modo labefactasse sed potius confirmasse mihi videare, sed tuo modo.

Ostende nunc quid sit quod Graeci appellant Hypostasin.

B. Quando aliquid intueris quod vocas album; nomen illud imponis substantiae, sive subjecto corpori, puta marmori, etsi oculorum tuorum acies non potest penetrare in substantiam marmoris, aut cujuscunque alius Entis. Album igitur corporis per se subsistentis, non coloris nomen est, & impostitum propter quandam certam apparentiam, sive, ut loquuntur Graeci, ἐμφασιν vel φαντασμα, quod videtur quidem esse aliquid, revera autem nihil est; quam apparitionem sine aliqua causa & fundamento esse non posse satis intelligimus, nimium album esse non posse, nisi revera subsistat ipsi apparitioni substantia aliqua, quae ejus causa sit, & (ut dicunt Logici) Subjectum. Subjectum hoc Graeci appellant ὑπὸ ἔν, ὑφιστάμενον, vel ὑπὸσαν, & ὑπὸσαν; Latini Ens, Subjectum, Suppositum, Substantiam, Basem & Fundamentum. Quod autem de cognitione per Visum dixi, de cæteris etiam sensibus intelligendum est. Opponitur ergo Hypostasis Phantasmati ut causa effecit, nempe relativè. Similiter si sint tria relativa, ut Pater, Filius, & nepos, ubi Filius per diversam relationem, etsi unum Ens reale, habet duo nomina, alterum Patris, quia genuit; alterum Filii, quia genitus est. Filius ergo ut medius, quamquam unum tantum sit Ens, habet duo nomina quae ipsi dicuntur Imposita, ipsum autem Ens est duorum nominum Suppositum, sive ὑφιστάμενον, Hypostasis, Fundamentum Relationis. Itaque Hypostasis non modo ad Phantasmata referri potest, sed etiam ad Nomina.

A. Quænam est differentia inter ὑφιστάμενον & ὑπὸσαν & ὑπὸσαν?

B. Inter duo priora differentia alia nulla est, nisi quod hoc Subsistens, illud nunc Subsistens significet. Pro iisdem autem utuntur Graeci plerumque voce Hypostasis, & Latini voce Substantia vel Essentia, inter quas Patres Latini non distinguunt, ut constat ex Petro Lombardo.

A. Quomodo accipitur vox Hypostasis in Testamento novo?

B. Eodem modo, quo accipitur à Scriptoribus cæteris. Ut Heb. 1. 3, ubi Christus dicitur Charakter Hypostasios Dei. Nam Hypostasis ibi opponitur characteri, id est Substantia imagini ejusdem Substantiæ. Dicitur etiam eodem loco splendor gloriae divinae, sive (quod idem est) lumen de lucido, nam lucidum est Substantia sive Subjectum luminis. Deinde Heb. 11. 1. Fides vocatur Hypostasis earum rerum quas speramus, id est (nam dictio metaphorica est) Fides est Fundamentum Spei. Tertio 2 Cor. 9. 4. ubi Paulus Apostolus, qui benevolentiam Corinthiorum promissam apud Macedonas jactaverat, promissionem illam appellat jactationis sue Hypostasin, id est, Fundamentum.

A. Quid significat Essentia?

B. Patres (ut dixi) non distinguunt Essentiam à Substantia.

A. Quid ergo est Substantia?

B. Idem quod Ens, id est quicquid est verè Existentis, distinctum à Phantasmate, & Nomine.

A. Quid ergo opus erat Græcis & Latinis detorquere Nomina satis cognita & intellecta in nomina incerta, quorum æquivalentia in lingua Hebræa non inveniuntur, neque in ulla lingua sunt necessaria?

B. Quando Nomina detorquentur, ut cum sit à voce ὄν, σοία; ab ύφισταμενον, ὑποστασις, ab Ente, Essentia; à Substantia, Substantia; ab Album, Albedo; Detorsio illa à Philosophis dicitur Abstractio propter ea nomen ὄν Concretum & σοία Abstractum; Ens Concretum, Essentia Abstractum; Album Concretum, Albedo Abstractum appellatur. Aliquantdo autem pro voce Abstracta utuntur verbo infinitivo; & cum pro σοία Græci dicunt τὸ ἔιναι; Latini pro Essentia, Esse; Græci pro λευκόν, τὸ ἔιναι λευκόν, vel etiam τὸ λευκόν, articulum τὸ referentes non ad λευκόν, sed ad subauditum ἐνομα. Item Latini à Concreto Vivens, Abstractum faciunt non modo Vita, sed etiam Vivere. Quæ voces Abstractæ dici possunt, nec absurdè. Cum enim Rei verè existenti nomina (propter apparitiones diversas) diversa imposuerint, vocantes eandem rem magnam, coloratam, duram, gravem, considerant in illa re aliquando quod tanta est (quæ est consideratio Geometrarum) aliquando quod colorata, vel dura, vel gravis est, (quæ consideratio est Physicorum.) Et propterea ad distinctionem Phantasmatis cuius causam in Concreto esse intelligunt, ab omnibus aliis Phantasmatisbus ejusdem rei, detorsione aliqua nominum ita rem signant, ut non jam Magnam, coloratam, duram, gravem dicant, sed magnitudinem, colorem, duritiam, gravitatem dicant. Quae vocum abstractio (cum nihil aliud sit quam Phantasmatis vel Nominis, ab aliis omnibus ejusdem concreti considerationibus, & nominibus separata consideratio) ad doctrinam causarum fere necessaria est. Haec si recte intelligas, intelligis etiam impossibile esse, ut Essentia ullius Entis separata existat ab ipso Ente, nempe ut ibi sit Album ubi non est Albedo, aut Albedo ubi non est Album, aut Homo ubi non est Humanitas, falsumque esse quod asserit Aristoteles, Essentias aliquas existere ab illis rebus separatas, quarum illae sunt Essentiae, & proinde Animam vel non esse (ut ille dicit). Essentiam animalis, aut mortuo animali non existere; & per consequens errasse Aristotelem eò quod non distinxerit inter separatas res, & separatas ejusdem rei considerationes.

A. Intelligo voces abstractas ad causas rerum apparentium, nec nisi in imaginatione nostra existentium indagandas, necessarias fere esse; sed nomen Essentia simpliciter, non impositum erat propter Phantasma nostrum, sicut magnitudo, color, &c. quae causam habent in quinque organis sensuum. Nam (ut dixisti supra) non ipsa Substantia fave ipsum Ens, sed tantummodo effectus ejus apparent, & appellantur Phantasmata; Essentia autem Entis simpliciter, Phantasma non est. Quid ergo est Essentia vel Esse (quoties usurpatur ut nomen) cujus rei nomen est?

B. Essentia Entis in concreto, puta Entis Albi, est nomen ipsius Albi, sed considerati quatenus Albi. Eadem ratione Essentia Entis simpliciter est nomen Entis, sed considerati simpliciter quatenus Ens; & in universum, abstracta sunt nomina concretorum, quando considerantur seorsim à cæteris nominibus ejusdem concreti. Album (verbi gratia) est Ens Album. Si jam in Ente Albo considereremus Album seorsim ab Ente, dicimus pro Albo (doctrinæ causa) Albedinem, vel esse Album.

A. Quando ergo pro Ente simpliciter dicimus Essentiam, erunt Essentia & Ens Synonima, & per consequens vox Essentia superflua est.

B. Imò vero inconsistens cum veritate Fidei. Teste Iohanne Damasceno Cap. 11. de Expositione Fidei. Qui cum dixisset Verbum factum esse hominem, adjecit, Quod tamen Deitas aut incarnata aut humanata est, nullo pacto audivimus. Manifestum ergò est, in Ente simpliciter differre inter se Ens & Essentiam, & multo magis in concretis.

A. Quae causa erat Doctoribus affirmandi, quod nisi Ens & Essentia in Deo idem essent, substantia divina esset composita?

B. Quia Definitio, quae est explicatio Essentiae Definiti vocatur vulgo à Philosophis ipsa Essentia. Ut, si definitio hominis sit animal rationale, Essentiam vocant animal rationale, & compositam esse dicunt ab animali & rationali, ut à suis partibus; non distinguentes inter Definitionem hominis (quae est Oratio habens pro partibus nomina animal, & rationale) & hominem ipsum (cujus partes sunt caput, bustum, crura, & reliqua membra.) Sed quoniam durum est animal rationale in concreto appellare Essentiam, nonnulli formulam illam loquendi mollire cupientes, non animal rationale sed animam rationalem, Essentiam hominis esse dicunt; eandemque Substantiam esse seorsim ab humano corpore existentem. Atque ita Essentiam faciunt partem ipsius hominis integrantem simulque Essentialem.

A. O mirabiles inanis Philosophiae praestigias! Dic quid jam vere & propriè significat Persona?

B. Vox Latina est, significans rem quancunque singularem Agentem utcunque sua vel alterius voluntate. Sic Cicero, Vnus sustineo tres personas, mei, Iudicis, & Adversarii. Quid hoc est, nisi quod ipse Cicero partes ageret & suas, & Iudicis, & Adversarii? Quid etiam est id quod invenitur in Catechismo Anglicano, ubi Minister rogat, Quid ex Fidei tue Articulis praecipue dicit? Catechumenus respondet: Disco primo, credere in Deum Patrem, qui creavit me & universum mundum. Secundo, in Filium ejus Iesum Christum, qui redemit me & universum genus humanum. Tertio, in Spiritum Sanctum, qui sanctificavit me omnemque electum populum Dei. Nisi quod Deus in Persona propria creavit omnia; in Persona Filii sui redemit genus humanum; in Persona Spiritus Sancti Ecclesiam sanctificavit. Quid hoc de Personis divinis clarius, aut Fidei congruentius dici potest? Quod si pro Personautamur voce Hypostasi cum patribus Graecis (cum Hypostasis & substantia idem significent) facimus pro tribus Personis tres Substantias divinas, id est tres Deos. Bellarminus & Doctores cæteri ferè omnes Personam definiunt esse Substantiam primam intelligentem, id est substantiam individualum, id est singularem, sed intelligentem, ut Deum, Christum, Spiritum Sanctum, Gabrielem, Petrum. Quid autem sunt tres illæ Substantiae primae Pater, Filius, & Spiritus Sanctus, nisi tres Substantiae divinae? Quod tamen est contra Fidem. Non intellexit Bellarminus vim Latinæ vocis Persona. Quæ vox si significet primam Substantiam, non ne πρώτην significaret idem Graece? Quod non est verum; nam significat propriè faciem hominis, tum naturalem, tum artificialem sive larvam, tum etiam faciem representativam, idque non modo in Theatro, sed etiam in Foro, & Ecclesia. Facies autem representativa, quid aliud est quam Imago vel Character representati? Atque eo sensu à Sancto Paulo Servator noster, Heb. 1, 4; appellatur Character Substantiae Dei.

A. Quid autem in Scriptura Sacra significat πείσωμεν?

B. Nihil propriè præter faciem seu vultum. Synecdochice autem aliquando ponitur pro ipso homine, ut in voce πείσωμεν. Sed in Symbolo Fidei, mentio nulla est, neque Personae, neque Hypostaseos, neque Trinitatis; et si Hypostasis ponatur in Symbolo Athanasii Graeco, quod Symbolum Athanasii (sed sine voce Hypostasi) recipit Ecclesia non aliter, quam pro Fidei Nicenae paraphrasi. Nam neque Symbolum, neque Fidei articulus unus quicunque, authoritate Doctorum singularium, neque (nisi per modum interpretandi Scripturas Sacras) ab Ecclesia universa constitui potuit.

A. Cur ergo Patres veteres, & multi alii Doctores recentiores vocibus illis uti sunt?

B. Quia verba Scripturae Sacrae, nempe, Euntes Baptizate omnes gentes in nomine Patris, Filii, & Spiritus Sancti, item verba Sancti Ioannis, Tres sunt qui testimonium perhibent in coelis, Pater, Filius, & Spiritus Sanctus, & loca similia de divinitate Christi aliter explicare non potuerunt.

A. At cur omnino necesse erat ea explicare, quae sciebant ipsi incomprehensibilia, id est inexplicabilia esse?

B. Profitentur quidem Patres Ecclesiae, tum ante tum post Concilium Nicenum, incarnatorem Filii Dei incomprehensibilem esse; sed excusant se eo, quod de illa disputare ab Haereticis compellerentur. Sic Epiphanius de Trinitate, initio lib. 7. Sufficiebat quidem credentibus Dei sermo, dicentis, Euntes nunc docete omnes Gentes, Baptizantes eos in nomine Patris & Filii & Spiritus Sancti, &c. Sed compellimur Haereticorum & Blasphemantium vitiis illicitum agere, & inefabilia eloqui, & in vitium incidere vitio contrarium alieno. Etiam Bellarminus lib. 1 de Christo: Nostri Doctores non disputant Philosophice ut ostendant Trinitatem, sed ut solvant Sophismata Philosophorum. Et Lombardus lib. 1. Distinct. 23. D. Ex Augustino lib. 7 de Trinitate: Aliter Graeci accipiant Substantiam, quam Latini. A Latinis autem dielum est una Essentia vel Substantia, & tres Personae. Aliter enim in nostro sermone Essentia quam Substantia intelligi debet. Vt autem intelligatur saltem in enigmate, placuit ita dici, ut cum quaeretur quid sint tria, aliquid diceretur. Cum ergo quaeretur quid sunt tria, vel quid tres, conferimus nos ad inveniendum aliquod nomen quo complectentur illa tria, Sed non occurrit animo; quia supereminentia Divinitatis usitati eloquii facultatem excedit.

A. Non rectè se excusat Epiphanius. Alieno enim vitio compelli ad faciendum id, quod est illicitum sine vi aut minis nemo potest. Et quod Bellarminus doctores suos Philosophicè disputare negat, ut ostendant Trinitatem, sed ut solvant Sophismata Philosophorum, non est verum. Utuntur enim Theologi illi qui Expositiones Symboli Niceni ediderunt, omnes ferè definitionibus desumptis ex Logica, & Metaphysica Aristotelis; cum Sanctam Trinitatem ex sola Scriptura Sacra ostendere debuerint. Miror etiam Nicenos Patres, cum tot essent inter illos Philosophi, verba illa artis quibus in explicationibus usi sunt in ipsum Symbolum non intulisse.

B. Mihi vero illud mirum non est, consideranti, Quod in Synodis magnis, qui audacter perorare & disputare possunt, pauci sint. Reliqui ergò, qui sola illa argumenta approbàrunt, quæ ex Sacra Scriptura allata erant (cum numero Disputatores superarent) facile suffragiis suis evicerunt, ut nihil in Symbolum admitteretur præterea, quæ ex Scripturis apertè inferebantur.

A. Quid est Corpus, quid incorporeum, quid Spiritus?

B. Nomina illa ita eruditis omnibus cognita & intellecta visa sunt, ut nesciam an ullus aut Theologus aut Philosophus Definitionibus ea explicare dignatus sit. Tu ergò, cujus rei Ideam in animo habes, quando profers vel prolatum audis vocabulum illud Corpus?

A. Ego per Corpus intelligo nunc id de quo verè dici potest, quod existit realiter in seipso, habetque etiam aliquam magnitudinem, habet (inquam) magnitudinem, non quod sit magnitudo ipsa. Memini tamen quod Corpus putarem aliquando id solum esse, quod Tactui meo vel Visui obstaret. Itaque speciem quoque corporis in speculo, aut somno, aut tenebris apparentem, quamquam miratus, corpus tamen esse arbitrabar. Sed consideranti postè Species illas evanescere, ut quarum existentia dependeret non à seipsis, sed à natura animata, non amplius mihi visæ sunt reales, sed Phantasmata & effectus rerum in organa sensuum, agentium; & proinde esse incorporeas. De Spiritibus autem judicabam ex aëre qui Spiritus est, & vento quem Tactu sentiebam, & propterea Spiritum existimavi corpus quidem sed tenue esse, & Spiritus alios aliis esse posse tenuiores, puriores, & alios ab aliis differre posse etiam virtute, non minus quàm liquores, qui quamquam sint transparentes æquè, virtutibus tamen inter se immanè discrepant. Naturam autem mediam inter Corpus & Spiritum, aut Spiritum & Phantasma (id est inter Spiritum & Nihil) concipere non potui. Quaerendum ergo est, an in Scriptura Sacra reperiatur vox substantia incorporea, vel substantia immaterialis, vel essentiae separatae.

B. Voces illae in Scriptura Sacra non sunt. Cæterum in primo ex 39 Articulis Religionis editis ab Ecclesia Anglicana Anno Domini 1562 expresse dicitur, Deum esse sine corpore & sine partibus. Itaque negandum non est. Poena etiam in negantes constituitur excommunicatio.

A. Non negabitur. In Articulo tamem vicesimo dicitur, quod nihil ab Ecclesia credendum injungi debet, quod non est Scripturis Sacris deduci possit. Sed utinam deductum suisset. Nondum enim scio quo sensu aliquid Maximum vel Magnum dici possit, quod non sit Corpus. Sed dic mihi, quænam est differentia inter gigni & procedere?

B. Vide Matth. 1, 20, ubi Angelus Iosephum alloquitur dicens, Ne metuas accipere Mariam uxorem tuam. Quod enim in illa genitum est, ex Spiritu Sancto est.

A. At illud, ex Spiritu Sancto est, nescio an significat ex Spiritu Sancto genitum est, an ex Spiritu Sancto procedit.

B. Locus hic Matthei pars est Evangelii ad Festum Circumcisionis, ubi legitur in Liturgia sub Edwardo Sexto Latinè edita, Quod in illa genitum est, à Spiritu Sancto profectum est; & ab Ecclesia nostra ita vertitur ac si scriptum esset, à Spiritu Sancto venit. Vides ergo quomodo locum illum interpretata est Ecclesia Anglicana (& opinor) rectè.

A. Quid igitur, cum Spiritus Sanctus à Filio procedat (ut est in Symbolo) & Filius (ut in hoc textu) procedat à Spiritu Sancto, & uterque genitus dicitur, gigni & procedere, omnino differre non videntur. Quorsum verba illa distinxit Ecclesia Romana?

B. Nescio. Scis autem Sphingem ænigmate quondam fuisse populo formidabilem.

A. Quam distinctionem harum vocum faciunt Patres?

B. Nullam quam ego vidi. Cyrillus dicit, ita se habere Filium ad Spiritum Sanctum, ut Pater ad Filium.

A. Videtur ergo Cyrillo Filium genuisse Spiritum Sanctum, & sic rursus idem esse gigni & procedere. Mihi vero satis perspicuum est Filium Dei genitum esse à Deo qui totam comprehendit Trinitatem. Verum non mihi videtur in tantillis verborum argutiis versari Salus hominum. Qui credit in Iesum Christum, quemque suorum peccatorum poenitit, quin is (etsi Theologus non sit) salvandus tamen fit, nullus dubito. Neque vero à doctrina discedo Symboli Niceni, quam video è Sacra Scriptura manifestissimè derivatam esse; & tres, Patrem, Filium, & Spiritum Sanctum unum esse Deum, idque in tribus Personis, sumpta scilicet. Persona in sua significatione vera & propria, pro eo qui partes suas vel alterius agit. Cæterum si vox Persona sumatur simpliciter pro substantia intelligente singulari (quemadmodum sumitur à Bellarmino) ut Petrus, Paulus, Iohannes, vel (quod idem est) pro Hypostasi, quomodo Pater, Filius, & Spiritus Sanctus non sint tres Substantiae individuae, id est, tres numero Dei, non intelligo; neque quomodo è Scripturis probari possit, video, ubi neque Hypostases, neque Personae in Deo distinguuntur. Solummodo dicuntur esse tres qui testimonium perhibent in coelo, nempe Pater, Filius, & Spiritus Sanctus, & tres illi esse unum. Illa quæ Patres dicunt extra Scripturam Sacram in suis Fidei explicationibus particularibus Christianos non obligant, quorum unusquisque non alieno periculo, sed suo & summo, salutem suam in Scripturis Sacris scrutari debet. Transeo nunc ad alia.

C A P V T I I.

De Hæresi.

A. Quid est Hæresis?

B. Vox Graeca est, significans cujuscunque Sectæ Dogma:

A. Quid est Secta?

B. Secta est numerus hominum sequentium unum eundemque in scientiis Magistrum, quem pro suo arbitrio sibi elegunt. Ut autem Secta à sequendo, ita Hæresis ab eligendo dicitur. Lucianus Librum suum de magistro eligendo (homo quidem Blasphemus, sed bonus author linguae Graecæ) inscriptu ἐπὶ ἀπειρων.

A. Sectæ quænam erant, & quorum hominum?

B. Philosophorum; nimium Platonis, Aristotelis, Zenonis, Epicuri, & aliorum. Nominabantur autem Academicci, Peripatetici, Stoici, Epicurei; quæ Sectæ erant principales Philosophorum Graecorum, vel eorum, qui se Philosophos videri postulabant. Etsi enim Hæresiarchas ipsos Platonem, Aristotelem, Zenonem, Epicurum; pro captu Ethnicorum verè Philosophos suisse puto, id est, veritatis & virtutis studiosos, & propter eam rem nomina eorum sere per totum orbum Sapientiæ gloria merito floruisse; Sectatores tamen eorum Philosophos dicendos esse non puto; qui præterquam quod scirent, quænam fuerint magistrorum suorum sententiae, nihil intelligebant. Principia enim & ratiocinationes, quibus eorum dogmata innitebantur nesciebant; neque quicquam ad Philosophiae speciem in vita habuerunt, praeterquam quod tristes incederent, barbam promitterent, & pallium tritum amicirentur; homines alioqui avari, fastuosi, iracundi, & amore civili alieni.

A. Nihilne ad Definitionem Hæreseos pertinent voces (quas omisisti) Veritas, & Error, quorum alter omni dogmari adhaeret necessariò?

B. Nihil omnino; Hæresis enim solam denotat sententiam declaratam, sive vera ea sit, sive falsa; sive juxta, sive contra legem.

A. Videtur ergo si homines mutuò se Hæreticos appellent, convicium non esse.

B. Sectæ illæ Philosophorum Græcorum non appellabant alter alterum Hæreticum; sed sceleratum, sacrilegum, surem, patricidam, μίαγον, ναρικετταν, aliisque nominibus quibus utuntur insimi ordinis homines, quando fere ad pugnam excandescunt. Postquam autem in Ecclesia Hæreses ortæ essent, maximum omnium convicium erat Hæreticus.

A. Nullæne erant Hæreses præterquam Philosophorum Græcorum?

B. Etiam in Iudæa, Phariseorum, Sadduceorum, Essenorum sectæ dicebantur Hæreses, ut ex Novo Testamento manifestum est. Græcismus, item Iudaismus, Christianismus, habebantur eo tempore prototidem Hæresibus. Hæresis item Gal. 5, inter crimina ponitur. Et Gal. 1, doctrinam significat doctrinæ ipsius Sancti Pauli contrariam, id est contrariam Evangelio Christi, vers. 8, Si nos aut Angelus de coelo. Evangelium alind prædicaverit præter illud quod vobis prædicavimus, ἀνάθεμα ἐστιν.

A. Quid est ἀνάθεμα?

B. ἀνάθεμα (per H) significat quamlibet rem dedicatam, consecratam, vel ab usù communi separatam. Sed ἀνάθεμα (per e) significat aliquando personam Diis Manibus devotam.

A. Quomodo Diis Manibus devoveri potest Angelus?

B. Comburi quidem non potest, neque occidi; sed haberi pro non Angelo, sed pro spectro tantum potuit, & ut deceptor execrabilis declarari, id est, in verbis Scripturae Sacrae, tradi Satanæ.

A. Quænam erat in Ecclesia primitiva (cum rectæ fidei regulam haberet Evangelium scriptum) Hæresium causa?

B. Philosophorum, quos dixi supra, hominum imperitorum (Apostolorum

stolorum tempore vigentium) arrogantia; qui cæteris hominibus argumentiis disputare, & potentiis perorare didicerant. Hi ad disciplinam Christi accedentes in Presbyteros & Episcopos, ad defendendam & propagandam fidem, penè necessariò eligebantur; & magistrorum suorum Ethnicorum, quantum poterant, etiam facti Christiani dogmata retinuerunt; & propterea Scripturas Sacras ad Philosophiam suam & fidem Christianam (tanquam eandem rem) simul conservandam, interpretari conabantur.

A. Quid erat Hæresis in Philosophia satis explicasti. Quid vero in Ecclesia dicebatur Hæresis, nondum intelligo.

B. In Ecclesia primitiva usque ad tempus Concilii Niceni, dogmata quibus inter se discrepabant Christiani eo tempore erant pleraque circa doctrinam Trinitatis, cujus Mysterium, quamquam ab omnibus teneretur incomprehensibile, freti tamen suorum Magistrorum Philosophia, explicare alius alio modo ausus est. Unde primò ortae sunt disputationes, deinde jurgia, & deinde, ad scandalum evitandum, & pacem in Ecclesia constituendam, Synodi adhibitae sunt, convocatae nulla jussione Imperantium, sed coitione Episcoporum & Pastorum voluntaria, quando cessante persecutione potuerunt. In quibus Conciliis quid de Fide in re controversâ tenendum esset definierunt. Quod autem definitum erat, Fides Catholica; quod damnatum, Hæresis dicebatur. Erat enim Concilium respectu Episcopi vel Pastoris singularis, Ecclesia Catholica, sive tota, sive universalis; sicut & eorum opinio, Catholica; singulare autem cujuscunque Pastoris dogma, Hæresis. Atque hinc, quatenus in Historiis explorare potui, origo nominis Ecclesiae Catholicae, & in omni Ecclesia Catholica & Haereticus voces sunt relativae.

A. Si nihil aliud significet Ecclesia Catholica, multae sane sunt in orbe Christiano Ecclesia Catholicae.

B. Tot sunt Ecclesiae Catholicae, quot sunt Ecclesiarum Capita. Sunt autem tot capita quot sunt Regna & Republicae Christianae. In omni enim Regione, Christianorum in ea regione Princeps subditorum suorum Caput est, nec ab alio in terris Capite dependet. Itaque quot sunt Ecclesiae visibles, tot sunt Ecclesiarum Capita. Quoniam autem electorum à Deo numerus per totum orbem terrarum disseminatus Caput habens in coelis ipsum Iesum Christum dicitur, & est vera Ecclesia Catholiciissima, & unica; illa quoque est, in quam credere profitemur in Fidei Symbolo. Nulla enim alia est aut esse potest Ecclesia Catholica, si modo Catholica sumatur pro omnibus simul Christianis. In Christianis enim Civitatibus Regnum & Ecclesia populus idem est. Itaque si alicui in terris concederetur, ut esset totius Ecclesiae Christianae Caput, eidem simul concederetur ut esset Regnorum & Rerumpublicarum omnium Rex.

A. Quænam erant illa Dogmata ab Ecclesibus Primitivis appellatæ Hæreses?

B. Inter multas alias præcipuæ fuerunt, quæ pertinebant ad doctrinam Trinitatis, quæ continentur in Fidei Symbolo Niceno. Quod quidem Symbolum constitui coepit in Concilio OEcumenico Niceno, absolutum autem est à tribus Conciliis OEcumenicis sequentibus, nempe Constantinopolitano, Ephesino, Chalcedonensi, & ab Imperatoribus Romanis illorum temporum (qui illa Concilia indexerunt) confirmatum. Causa Concilii Niceni convocandi fuit Arrius Presbyter Alexandriæ, cui cum Alexander ejusdem urbis Episcopus dixisset Filium Dei esse Patri ὁμόστοι, id est ejusdem substantia cum Patre, Arrius contradixit; cumque, multis praesentibus Presbyteris, ferverseret disputatio, negavit quoque Iesu Christi Divinitatem; unde nata est paulò post in urbe Alexandrina sedition & cædes. Conservandæ autem pacis causa Imperator Constantinus Magnus Concilium illud Nicenum convocavit, in quo Symbolum utique ad hæc verba Credo in Spiritum Sanctum, Patres constabiliverunt, & damnata sententia Arrianorum, ipsum cum sociis ejus quibusdam Episcopis & Presbyteris excommunicaverunt, & ab Ecclesiis depoluerunt; quanquam (propter sequentes Imperatores aliquot Arrianos) Hæresis illa extinguui non potuit. Concilium aliud generale post annos 50 habitum est Constantinopoli, ubi damnata est Hæresis Macedonii negantis Divinitatem Spiritus Sancti. Deinde, post annos alios 50 in Concilio Generali Ephesino damnata est doctrina Nestorii negantis, sicut Arrius, Divinitatem Christi. Postremò, in Concilio generali Chalcedonensi damnata est Hæresis Eutichetis & Dioscori, qui negaverunt duarum naturarum in Christo, Divinae & Humanæ, Vnionem; & ita Symbolum quod vocatur Nicenum tandem perfectum fuit, & cum dictis Hæresibus etiam aliæ his affines condemnatae sunt.

A. Post Hæreses illas damnatas, nullæne postea subortæ sunt novæ?

B. Etiam multæ, nescio quot. Postquam enim Ecclesia Romana decretis suis arrogasset sibi, circa Articulos Fidei errare se non posse; & Primum super omnes Episcopos concessisset Papa Imperator Phocas; & Imperii (in Italia) vis languesceret, & metus Saracenorum Principes Christianos occupasset, Papa jam ante divitiis & potentia multum auctus Concilia generalia propria autoritate convocabat, neglecta Imperatorum, & Italae Regulorum authoritate, quorum etiam aliquos Reges & Imperatores, ut Hæreticos excommunicare ausus est. Itaque progressu temporis omnes doctrinas, quæ potentiam Ecclesiasticam aut surgentem impedire, aut consummatæ detrahere videbantur, pro Hæresibus condemnabant. Atque inde ortæ sunt Hæreses illæ numerosæ, propter quas (post edita Lutheri scripta) tot Christiani in hoc Regno Angliæ, aliique in locis combusti sunt, donec evigilantibus tandem illorum locorum Principibus, à tam gravi persecutione & servitute Romana liberati fuerunt.

A. Ecclesia Romana quos comburi jussit Lutheranos, Anabaptistas, aliosque, habuitne pro Christianis, an pro Ethnicis?

B. Pro Christianis sine dubio; nec hos tantum, verum etiam Arianos, & eos omnes quos damnavit Synodus Nicena. Neque eos aliter vocavit quam Hæreticos. Nam et si Philosophicis rationibus usi de Natura Salvatoris, & de Sancta Trinitate aliter senserunt quam oportuit, contra Scripturas sacras; Christum tamen pro vero Messiah habuerunt, & Filium Dei Iesum Christum, & nomen ejus invocarunt.

A. Si ita est, Ecclesia Romana de Imperatorum Ethnicorum antiquis persecutionibus (ut mihi quidem videtur) iniquè conqueruntur. Christiani enim temporum illorum Sectæ quaedam erant, eandem habentes rationem ad Religionem in Romano Imperio stabilitam, quam Hæretis hodie ad Ecclesiam Catholicam. Gravius autem aliquanto est Christianos à Christianis quam ab infidelibus cruciari.

B. Idem videtur & mihi. Sed tamen in Regnis & Rebuspublicis, ut cautio adhibeatur ne seditiones & bella civilia orientur, omnimodo necessarium est. Quæ cum sàpissimè nascantur à diversitate doctrinarum, & concertationibus de ingenio, pàènà certè aliquà illi coerendi sunt, qui in Concioaibus, vel Libris contraria docent iis, quæ doceri, Principum & Rerumpublicarum Legibus prohibentur. Itaque Angliæ Regina Elizabetha, sorori Mariae succedens, sub qua multi Hæretici combusti sunt (nec ipsa Elizabetha sine periculo erat) accepto regno, jus regendæ Ecclesiae Anglicanae (jure naturali omnibus Regibus in suis Dominiiis debitum) ante omnia, consensu Procerum & populi, omnibus Potestatibus extraneis Ecclesiae Anglicanae Suprematum abstulit; & administrationem ejusdem sub seipsa Episcopis suis una cum paucis ex consilio suo privato, Diplomate sub Sigillo Magno Angliæ commisit & confirmavit. In quo Diplomate provisum erat ne quam doctrinam Hæreticam esse pronuntiarent, quæ Hæretica declarata non fuisset, in aliquo eorum, quæ dixi, Conciliorum quatuor primorum generalium. Itaque quod attiner ad Hæreses, status Ecclesiæ Anglicanæ similis erat ejus qui erat Ecclesiæ Romanæ sub Constantino Magno; & sic remansit usque ad annum decimum septimum Regis Caroli primi, qui subditorum suorum (tantam potestatem Episcoporum non ferentium) precibus serè coactus Diploma illud Elizabethæ revocavit, relictâ Episcopis potestate tantum ordinariâ, nimirum faciendi Canones, qui consentiente Rege Leges fuerint Ecclesiasticae.

A. Ecclesiæ ergo Anglicanæ conditio qualis hodie cernitur, tum puritate Doctrinæ conditioni Ecclesiæ quæ erat tempore Constantini, æqualis est; tum æquitate Legum Ecclesiasticarum superior. Iniquum enim videtur, ut homo cujus Fides suo solius periculo sumitur, eo nomine puniatur quod sit erronea, praesertim ab illis, quibus alius error damnosus non est.

B. Errare, decipi, malè sentire natura sua crimen non est, nec, dum intra pectus continentur, error fieri crimen potest. Nam quo Indice accusabitur, quo testè convincetur? Quomodo ergo judicabitur? At Verba crimen esse possunt, & quibus Legislatores volunt poenis puniri sine injuria, & quidem supplicio ultimo. Si blasphemia in Regem morte puniri potest, multo magis blasphemia in Deum. Veruntamen æquitatis est, ut in tali Lege apertè definitum sit, tum quid sit crimen quod condemnatur, tum quis sit modus puniendi, eo fine ut expectatione poenæ malus à malefaciendo absterretur. Legitimæ enim poenæ finis non est, iræ contra hominem satiatio, sed ad commodum humani generis, injuriarum quantum fieri potest preventio; & iniqua est Lex omnis, quæ non antè comminatur, quam ferit; & quantumvis Summarum Potestatum in Legibus condendis jus arbitrarium sit, arbitrarium tamen non est, in tumendis poenis, quæ non sint antè Legibus definitæ. Præterea Lex nisi declarata sit, & promulgata, ita ut ignorationis excusatio omnis probabilis auferatur, ne id quidem, quod contra Legem factum est rectè puniri, aut crimen appellari potest.

A. Quod factum est contra Legem Naturalem, nonne crimen est, & puniri potest, etiamsi nullus Legi adscriptus sit puniendi modus?

B. Lex naturalis æterna, divina, & cordibus solummodo inscripta est. Pauci autem sunt, qui in sua ipsorum corda inspicere, & quæ illic scripta sunt sciunt legere. Itaque quæ facienda, quæ fugienda sint, à Legibus scriptis discunt; faciuntque & fugiunt prout prævisis poenis videbitur sibimet ipsis utile vel damnosum. Præterea si quid factum sit contra Legem Naturalem, non id crimen vocari solet, sed peccatum, idque sibi poenitentibus statim condonandum existimant, nisi cum aliquo damno civitatis vel proximi conjunctum sit; neque tunc ulterius puniri se posse putant, quam ut pro damno illato satisfaciant. Malitiam autem soli Deo puniendam relinqui. Nam si peccator peccatorem puniat peccati solius nomine, postquam Legi satisfactum sit, simile est Belli civilis.

A. Quid, si quis Atheus sit, nec sit Lex scripta quæ modum poenæ definit, nonne punietur?

B. Punietur profectò, & gravissimè. Sed priùs accusandus, audiendus & damnandus est. Accusari autem præter Dictum & Factum nihil potest. Quibus autem Factis argueritur Atheismus? Quodnam enim Factum audivisti unquam tam fceleratum aut impium, cujus simile non commissum sit aliquando ab illis, qui non modò non putantur Athei, sed etiam professione tenuis sunt Christiani? Non ergo ex factis judicatur Atheus. Dicto igitur aliquo sive prolato sive scripto reus fieri, neque ullo alio modo potest, nempe si directè negaverit Deum esse.

A. Nonne Atheus dicetur etiam is, qui dixerit scripsertve id, ex quo Deum non esse necessariò sequitur?

B. Ita sane, si ipse quando id dixit, vel scripsit, consequiæ talis necessitatem vidit. Nam si Dictum vel Factum sit, id quod Lege prohibetur, & proinde puniri possit, illud definiri ita debet, ut illi omnes qui Lege illa obligandi sunt, cognoscant hoc & illud Factum, prout Lege cum circumstantiis definitum est, vel hæc vel illa Verba, quæ in Lege ipsa scribuntur, punienda esse. Nam Verborum consequiæ difficillimæ judicatu sunt. Itaque si reus, ignoratione bene ratiocinandi, contra literam Legis loquutus sit (nullo cuiquam damno facto) excusabit illum ignorantia. Sin Iudex per ignorantiam alicujus consequiæ, hominem innocentem poenæ tradiderit, excusari non potest. Quod si Verba ipsa sciat contra Legem esse, puniri potest. Quare qui Deum esse negat, vel apertè profitetur dubitare se an sit vel non sit, etsi modus puniendi adscriptus Legi non sit, puniri potest, sed exilio, etiam æquitate Naturali. Nam Religio & Agniti potentiæ Divinæ in omni civitate Lege imperatur. Et est Civitati omni essentiale, ut in pacis servetur fides, & præcipue, si sit jurejurando confirmata. Quia ergo Atheus jurejurando obligari non potest, à Republica ablegari debet, non ut contumax, sed ut nocumentum publicum. Cur autem, cessante damno publico, occidens sit, non video, cum ab impietate converti possit aliquando; nam à longanimitate divina quid est quod sperare homo non potest antequam moriatur? Similiter dicendum est de Blasphemia, quae est oratio in Deum contumeliosa, &c, consentiente animo cum oratione, Atheismus.

A. Quare autem non relegati potius erant Blasphemi, per Legem Mosaicam quam occisi?

B. Quia quo jure Rex terrenus blasphenum (Lege lata) regno suo potest expellere, codem jure Rex populi Israëlitici (qui tempore Moïs erat Deus ipse per pactum constitutus, idemque Rex per naturam totius orbis terrae) blasphenum, Lege lata, expellere potuit ex universa terra, id est, occidere. Sed ad quaestionem tuam responsum hoc meum ita accipe, non ut consilia divini in Lege condenda causam explicans, sed ut conditae aequitatem defendens.

A. Intelligo jam quid sit Heresia; nempe, Quod primâ erat opinio tantum Sectae. Deinde opinio Sectae Christianae. Tertio opinio Sectae Christianae ab Ecclesia Catholica damnatae. Vellem & hoc scire, qua Potestate, & quo Modo ab origine usque hodie; puniri consuevit.

B. Ante Constantinum Magnum, Imperatorem Christianum primum, neque Pastores neque ipsi Apostoli Potestatem habuerunt Hæreticis a se condemnatis poenam ullam infligendi, neque illos in exilium mittendi, neque libertate corporis privandi, neque quomodocunque molestandi; quippe quod soli summo Imperanti ad conservationem pacis competebat. Excommunicare potuerunt, id est, eorum societatem, convictum, congressum declinare & fugere, tanquam Ethnicorum vel Publicanorum; quae poena non est, & sâpe numero excommunicanti magis, quam excommunicato incommoda erat. In Concilio Niceno poena (damnatis Hæreticis) in Clericos tantum constituta est, eaque erat ut Ecclesiae suis privarentur. Sed contra Discipulos illorum statutum est nihil; quia Laici fortè de Pastorum suorum doctrinis judicare minimè tenebantur; vel forte, quia plerique eorum milites erant, qui sub Imperatore ipso meruerant, nec irritandi sine periculo erant. Etiam Doctores Hæresium ipsi citabantur ad Concilium, eorum rationes audiebantur, disputabantur, & ex Scripturis Sacris refutabantur. Ad extremum si Ecclesiae judicio subscribere recusarent, tum demum privabantur Ecclesiae. Et siquidem postea populum Hæresi sua pergerent insicere, in exilium quandoque mittebantur. Cæterum illi iudem si positâ contumacia postea subscriberent, ab Imperatore restituebantur; sicut ipse Arrius postquam Fidei suae confessionem Imperatori scriptam dedisset, quae a Iudicio patrum reliquorum (ut Imperatori videbatur) non discrepabat, restitutus fuit; & Athanasius qui eum recipere noluit, ob eam rem in exilium missus est.

A. Athanasius ille Magnus summi Imperatoris mandato obedientiam negare, peccatum esse non putavit?

B. Ita videtur; loca tamen Testamenti Novi illa, quibus obedientia Potestatibus etiam Ethnicis a Christo & Apostolis præcipitur, obscura non sunt. Sed Athanasius quo zelo Hæresim Arrianaam in Concilio Niceno paulò antè oppugnaverat, eodem postea de Arrio restituendo ipsi Imperatori se opposuit. Neque mirum id videri debet, cum Theologiae Doctores dum in loca illa Scripturae Sacrae, quae pertinent ad praesentem controversiam, intentissimè inspiciunt, loca alia quae spectant ad jura Principum aut negligentia, aut aliquando etiam studio, spretisque Legibus humanis, prætereunt. Sed (ut redeamus ad Hæreticorum poenas) sciendum est inter Ecclesiastica supplicia, ultimum esse quod vocatur Anathematizatio sive Excommunication, & propterea aliam omnem poenam dependere à Potestate Civilis. Causa autem, quare Constantinus, & cæteri Imperatores Romani multas poenas in Hæreticos constituerunt, ut exilium, publicationem bonorum, librorum combustionem (etiam mortem sed non in Scriptores Hæreticos ipsos, sed in eos qui libros illos damnatos ad ignem non protulerint) causa erat ne Christiani & præcipue milites secederent in partes, & mutuò se occiderent. Nullam tamen Legem Imperatoriam invenire possum, qua Hæretici necandi sunt, exceptis Manichæis, quos ego non tam pro Hæreticis, quam pro fideiis Christianis & sceleratis habeo. Legem quidem invenio, quâ homo Ethnicus vel Iudæus si gentilem suum factum Christianum tentaverit à Fide Christiana revocare, combustendus esset. Sed hoc nihil attinet ad supplicium Hæreticorum. Audivi quidem Imperatorem Fredericum Ænobarbum de combustendo Hæretico Legem tulisse, sed, ethi in codice Iustiniani, Constitutionem reperio Frederici illius, confirmantem Imperatorum præcedentium Constitutiones de poenis Hæreticorum, nulla tamen extat de combustion Hæreticorum. Itaque quantum conjectura aßequi possum, modus ille puniendi Hæreticos paulò post tempora Papæ Alexandri tertii coepit, qui primus una cum Imperatore illo Imperium ipsum & Principium omnium Leges conculcavit. Vtque id sit, certum est, in Anglia nostra ab illo fere tempore, usque ad tempora Reginæ Elizabethae consuetudine quadam in Legem transente, Hæreticos comburi solitos esse.

A. Definitioni ergò Hæresceos ab hoc tempore voculae aliquot adjiciendae sunt. Nimirum, ut Hærelis sit Doctrina contra Fidem Catholicam vindicanda igne.

B. Ita est.

A. Quo Iudice, qua Iudicandi Forma, condemnandi erant Hæretici?

B. Antequam imperium in Imperatores exercerent Papæ, Iudices plerumque erant illi, ad quos Rescripta Imperatorum de poenis Hæreticorum missa erant, nempe Praetores Urbis, Provinciarum Praefecti. Sed de forma Hæretici convincendi nihil scio. Cæterum postquam viguerat authoritas Pontifícia, Cognitio causæ ad Episcopum unum vel plures attinebat; & siquidem Reus, doctrinae quam docuerat, publicè bis (si opus esset) requisitus, renuntiaret, pœnitentiamque ageret ea forma, quam praescriberet curia, absolvebatur. Quod si in eandem Hæresim post relaberetur, vel in aliam (nam innumeræ erant) Potestati seculari comburendus tradebatur. Neque omnino Veniae locus erat (propter Potestatis Ecclesiasticæ & Civilis distinctionem) sine consensu Papæ.

A. Ab anno primo Elizabethae ad annum decimum septimum Caroli primi, quomodo convincendi & puniendi erant?

B. Per totum illud tempus apparuerunt quidem valde pauci Hæretici, propterea quod illis, quibus Regina commiserat Regimen (süb se ipsa) Ecclesiasticum, prohibitum lege erat, ne quam doctrinam Hæreticam esse judicarent, quæ non antè pro Hæresi condemnata fuisset in aliquo quatuor Conciliorum generalium primorum, id est (ut ex illis ipsis Conciliis manifestum est) quæ non erat contra Fidem in Symbolo Niceno declaratam. Sed qui convicti erant comburebantur.

A. Quomodo cognosci potest, quid sit Symbolo contrarium vel non contrarium, nisi ipsa verba Symboli ea formula, qua scripta sunt negentur esse vera, vel dicantur esse falsa?

B. Neque Lege puniendus est Hæreticus, nisi ipsis Symboli verbis contradicat. Nam ut quis dicat negari Fidem per consequentiam, utque ea de causa aliquis puniendus sit, iniquum est. Æquum ne est ut hominis vita argutiis petatur consequentiârum? vel in adversariorum, aut etiam Iudicis peritia in arte Logica periclitetur? An Lex, quæ nihil exigit præter Obedientiam, ulciscetur Paralogismum? Patres ipsi in Concilio Niceno aliter censuerunt. Cum enim essent inter illos aliqui, sed pauci, qui propter vocem ὁμόσον, subscribere Symbolo dubitarent, & explicationem illius vocis pleniorum poscerent, illis morem gerentes Patres cæteri, vocem ὁμόσον ita intelligendam esse declararunt, ut Filius Dei ex substantia quidem Patris esset, ut non tamen esset Patris pars. Ex illis qui explicationem hanc à Patribus impetraverunt, erat Eusebius Episcopus Cæsariensis, idemque ad Clerum per omnes Diœceses Epistolam scripsit, quæ vocatur Epistola Circularis, in qua certiores facit, quid decretum erat in Synodo de Fide circa sanctam Trinitatem, & de Causa quare ipse & cæteri, qui prius subscribere recusaverant, nunc subscriberent; ubi pro causâ subscriptionis suæ posuit hanc, quod formula à Patribus praescripta esset, per quam cantio adhibebatur, ne à recta Fidei sententia excideret, & quod ob eam causam vocem ὁμόσον non rejiceret, nempe quia Pax nobis tanquam scopus ante oculos versabatur. Ex quo intelligitur, quoties Verba fiunt crimen, juxta Concilii Niceni sententiam, Verba illa in Formulam debere redigi, ut unusquisque quæ verba crimen habent, quæ non habent, sine pluribus Syllogismis certus esse possit. Eodem planè modo, quo id quod in factis crimen est, ab eo quod crimen non est, distinguitur per Legis Formulam. Idem fenserunt & Papæ omnes. Nam ubi in Conciliis generalibus doctrinam aliquam damnant, ut Hæreticam, ejusdem doctrinæ consequentias quotquot nasci posse prævident, totidem Formulas expressas in Decreto ipso perscribunt.

A. Dixisti modò prohibitum Lege fuisse anno primo Reginae Elizabethæ, ne qui sub illa regimen Ecclesiasticum exercerent, quicquam pronuntiarent esse Hæresim, quod non esset ab aliquo primorum quattuor Conciliorum generalium condemnatum. Quæro igitur an Rectores illi Ecclesiastici à Regina tunc constituti, promulgaverint per omnes Ecclesias Parochiales, quæ nam doctrinæ illæ erant, & Formulæ verborum quibus contradicere capitale esset? Non enim credo homines imperitos, & quibus nihil ad Salutem suam legendum praescriptum erat praeter Biblia Sacra, obligatos fuisse habere apud se exemplar Conciliorum (quod nescio an extet) verum. Sunt enim qui extare illa negant, ut ab Arrianis corrupta, & ob eam causam suppressa à Catholicis.

B. Dubitari non potest de ea parte Conciliorum, qua Symbolum stabilitur, quin pura extet. Quod autem ad disputationes inter Catholicos & Hæreticos attinet, utrum ea pars perii necne haud magni interest. Cæterum quod quæris utrum promulgatae erant per Ecclesias Formulæ verborum illæ, quibus sub Elizabetha continetur Hæresis, nullae promulgatae erant, ne ipsae quidem Literae Regiae publicatae fuerunt, nisi longo post tempore; adeo ut quid esset Haeresis, quid non, sciri a Reo non poterat antequam citaretur. Etsi enim propter Literas illas Regias, Haeresis declarari potuit, quicquid erat ita declaratum a praedictis Conciliis; potuit tamen per easdem non declarari. Negligentiam hanc Rectorum Ecclesiasticorum sub Elizabetha quod Literas illas Regias non citius publicaverint, reprehendit clarissimus illae Iurisconsultus Eduardus Cocus in tertio Libro Institutorum.

A. Nonne ipsum Symbolum in Liturgia Anglicana publicatum, Legis de Haeresi sufficiens erat promulgatio?

B. Ita, si in Lege id scriptum fuisset. Sed nulla ibi facta est mentio Symboli Niceni; neque indocti (neque aliqui fortasse Clerici) quid Symbolum illud cum Conciliis commune haberet, aut quomodo Decretum Constantini Lex Anglicana facta esset intellexerunt.

A. Quum Rectorum illorum, penes quos erat de Haeresi judicare, authoritas Lege sublata erat, anno (ut dicit) Caroli Primi decimo septimo, quomodo fieri potuit, ut authoritas Legibus de Haeresi quae extiterunt tempore Reginae Mariae non rediret?

B. Quia Lex de omni alia potestate Ecclesiastica, praeter Regiam abolenda, antè lata erat, quam potestas illa Rectorum Ecclesiasticorum erigeretur, itaque sublata illa Lege, Rectors illi authoritatem (praeter ordinariam illam excommunicandi) in puniendis Haereticis nullam habuere, neque habent hodie.

A. Haereticus ergo hodie alia poena praeter excommunicationem puniri non potest?

B. Etiam poenis iis, quae excommunicationem (virtute Legum Civilium) consequuntur. Citabitur enim ad Curiam Ecclesiasticam, ubi, nisi errorem suum ipse damnet, tradetur potestati seculari in carcerem conjiciendus, ibi mansurus, donec Haeresi suae renuntiet, penitentiamque egerit Legibus constitutam.

A. Qui sciri potest an vere renuntiaverit necne?

B. Omnino sciri non potest, praeterquam a Deo solo.

A. Nonne cogi potest Haeresim suam abjurare?

B. Non potest. Solebant quidem stante authoritate dictorum Rectorum Ecclesiasticorum examinari aliquando cum juramento de sententia ipsorum interna. Sed ea potestas una cum ipsa authoritate ablata est, ut iniqua; propterea, quod cogitationum vindicia ad solum videtur pertinere Deum, cogitationum inspectorem. Leges enim humanae in contumaciam tantum animadvertunt.

A. Nullane Hæreticorum poena constituitur in Evangelio?

B. Nulla, nisi quod fugiendi sunt, & communione Sanctorum (qui illo tempore de divitiis communibus alebantur) prohibendi. Nullam poenam sancitam invenio secularis. Neque excommunicationem reperio propter Hæresim, sed propter vitam, & scelera quibus Religio dedecorabatur. Contra autem, si ad doctrinam Christianam parabolæ Novi Testamenti adhibendæ sunt, puniri Hæreticum a Christiano homine poena civilis prohibitum puto. Matth. 13. v. 27, unde hæc Zizania? 28. dixit illis (Iesus) Inimicus homo hoc fecit. Servi autem dixerunt illi, Vis colligamus ea. 29. Ille autem dixit, Non, ne fortè colligentes Zizania eradicetis una granum. 30. finite ambo simul crescere uique ad messum. Nonne manifestum hinc est, Zizania, id est Hæreses reservandas esse ad Iudicium ultimum? Quomodo ergo revellendæ sunt in hoc mundo morte vel exilio? Item 1 Cor. 3. 11, Fundamentum aliud ponere nemo potest, praeterquam quod Iesus est Christus. 12. Sin quis hunc fundamento superaedificaverit aurum, argentum, lapides pretiosos, lignum, foenum, culmum. 13. Vniscujusque opus manifesum est. 15. Si alicujus opus comburetur, damnum sustinebit, ipse autem salvabitur, ita tamen ut per ignem. Quid hoc, nisi quod qui fundamentum tenet hoc, Iesum esse Christum, id est, is, qui verè Christianus est, et si superaedificaverit lignum, foenum, culmum, id est, dogmata falsa, operam perdet, ipse tamen salvabitur. Sed quasi per ignem, id est, animo erroribus expurgatis. Etiam 2 Tim. 2.25, Ministrum Domini docere oportet eos qui se opponunt, in mititia, si forte Deus ipsis det resipiscientiam ut agnoscant veritatem. Nonne hoc contra eos est, qui Hæreticum bis citatum, nisi renunciet doctrinæ suæ, statim comburi faciunt, adiutumque homini Christiano ad misericordiam divinam, quantum in ipsis est, occludunt? Quibus locis Scripturæ Sacrae sententiam adde Theologorum omnium, neminem a Christo recipi, qui metu mortis ad illum cogitur.

A. Quomodo puniri solet Blasphemia?

B. Blasphemia si procedat ab animi sensu Atheismus est. Quis enim blasphemare Deum auderet quem esse, & curam rerum humanarum gerere existimaret. Sed id quod vulgo Blasphemia dicitur, nihil aliud est, praeter assestatum divinitatis in juramentis non necessariis abusum. Quod crimen definitur à Justiniano Novella 77, hoc modo: Blasphema sunt per Dei capillos, & caput, & his proxima, verba. Deinde poena constituitur supplicium ultimum.

A. Ejusmodi juramenta nullane Lege puniuntur apud nos?

B. Nescio. Quin tamen puniri ea posse censuris Ecclesiasticis non dubito. Nam & scandalum est Ecclesiae, & tertii praecepti Decalogi transgressio in primis audax. Iuramentum quodlibet non necessarium, Peccatum est non parvum, ortum habens ab eo, quod soleant homines mentiri. Itaque qui verum dixerit, videtque sibi creditum non esse, ne non serio dixisse videatur, jurat per quem, si jurare omnino necesse est, jurare debet, Deum. Horum impunitatem cum videant ingenia quaedam luxuriantia, Deum in membra dividentes more Anthropomorphitarum, per singula jurare coeperunt, nonnullam ex novitate juramentorum laudem aucupantes, atque inde verba illa, per Corpus, per Vngues, per Capillos, Blasphema simul & Hæzetica. Quomodo punienda sint viderit Ecclesia.

C A P V T I I I.

De quibusdam Objectionibus contra Leviathan.

A. Prodiit anno Domini 1651 Liber quidam Anglico Sermone scriptus, cui Titulus est Leviathan, cujus quattuor sunt partes, Prima de Natura hominis, & Legibus Naturalibus. Secunda de Natura Civitatis, & Iure Potestatis summae. Tertia de Republica Christiana. Quarta de Regno Tenebrarum. Insunt in singulis partibus Paradoxa quaedam tum Philosophica, tum Theologica; & ita multa contra Potestatem Romanorum Pontificum in alios Principes, ut facile appareat Authorem existimasse causam Belli Civilis quod eo tempore per Angliam, Scotiam, & Hyberniam gerebatur aliam non fuisse quam dissensionem, primò inter Ecclesiam Romanam & Anglicanam, deinde in Ecclesia Anglicana inter Pastores Episcopales & Presbyterianos, circa questiones Theologicas. Bellum illud Civile incepit in Scotia anno 1639, sed concessionibus quibusdam Regii (quarum una erat sublatio potestatis Episcopalis è Regno Scotiae) illico sopitum est; sed citò, instigantibus Presbyterianis Anglicis anno 1640 resuscitatum. Erat eo tempore Regimen Ecclesiasticum administratum virtute Literarum Regiarum per Episcopos. Sedebat etiam Parlamentum, totum ferè Presbyterianum. Factio enim Presbyterianae Factionem Episcopalem potentia & favore populi longè superabat. Itaque anno proximo coactus est Rex, quo Parlamentum placaret, Episcopos etiam à Regimine omni Ecclesiastico extraordinario removere. Quo facto, nulla amplius potestas remansit inter Anglos cognoscendi Hæreses, sed omnimodæ Sectæ apparuerunt scribentium & publicantium qualem quisque voluit Theologiam.

Iam Parisis degebant Author dicti libri, vulgata jam libertate scribendi utens. Et jura quidem Regis tum in Temporalibus tum in Spiritualibus egregie vindicavit. Cæterum dum hoc ex Scripturis Sacris conatur facere, in dogmata lapsus est inaudita, quæ à plerisque Theologis Hæresios & Atheismi accusata sunt.

B. Quænam sunt illa Dogmata?

A. Quid tibi videtur oratio hæc cap. 2. versus finem; Opinionem hominum de Spiritibus mortuorum ambulantibus, de industriâ (puto) traditam fuisse, aut non confutatam, ad sustentandam exsistimationem Exorcismorum, Signi Crucis, Aquæ benedictæ, aliæqueque artium Cleri.

B. Mihi quidem vera, prudens, & Christiana videbitur, nisi contrarium evincas ex Scriptura Sacra. Equidem lego Matth. 27. v. 52. Christo in Cruce moriente corpora mortua è Sepulchris excitata esse, non autem animas.

A. Deinde, cap. 4. sub initium negat substantias ullas esse incorporeas. Quid aliud est hoc quam negare Deum esse, vel affirmare Deum esse Corpus?

B. Affirmat quidem Deum esse Corpus. Sed ante eumidem affirmavit Tertullianus. Disputans enim contra Apellem, aliosque sui temporis hæreticos, qui Salvatorem nostrum Iesum Christum non Corpus, sed Phantasma esse docuerunt, dictum hoc universale pronuntiavit, Quicquid Corpus non est, non est Ens. Item contra Praxeam, Omnis Substantia est Corpus sui generis. Neque in ullo ex quatuor Conciliis primis generalibus doctrina hæc condemnata est. Ostende si potes vocem incorporeum vel immateriale in Scripturis. Ego vero ostendam tibi plenitudinem divinitatis habitare in Christo corporaliter, id est (ut exponit Athanasius) Dealter. Omnes sumus & movemur in Deo. Sunt verba Apostoli. Quantitatem autem habemus omnes. An quantum in esse potest in non quanto? Magnus est Deus, sed magnitudinem intelligere sine corpore impossibile est. Ne à Concilio Niceno quidem definitum est Deum esse incorporeum. Patres autem qui aderant (nescio an omnes) ita senserunt; & ipse Constantinus vocem illam Ομόναον, id est, coëssentialem ideo comprobavit, quod ex ea voce videretur illi sequi Deum esse incorporeum. Nihilominus vocem illam incorporeum, quæ non est in Scriptura Sacra, in Symbolum inferre noluerunt. Neque vero ex voce coëssentialis (quanquam Essentia corpus non sit) inferri potest Dei incorporeitas. Pater Davidis, & Filius Obedi, cum fuerit unus & idem Iesseus, erant coëssentiales; sequiturne inde Patrem Davidis & Iesseum suisse incorporeos? Præterea Patribus Concilii Niceni in animo erat condemnare per illud Symbolum non modo Arrianismum, sed etiam Haereses omnes, quae post mortem Domini in Ecclesiam irrepserant, quarum una erat Anthropomorphitarum, qui Deo corporis humani membra attribuerant, non autem condemnare eos, qui verum, realem & purum Spiritum, Corporeum esse cum Tertulliano scripsierant. Illi quidem, qui Deo puritatem tribuunt recte faciunt; est enim honorificum. Sed tenuitatem attribuere, quae gradus quidam est ad nihilitatem, periculosum est. Johannes Damascenus exponens Fidem Nicenam lib. 1, cap. 13: Divinorum nominum (inquit) alia negativa sunt, significantia id quod est supra substantiam, ut ἀνέστις (id est sine Essentia) ἀχείας, sine tempore, ἀναγκής, sine principio, non quod his inferior sit, sed quod supra hae omnia elatus sit. Deus enim in numero Entium non est, sed supra ea omnia. Vides J. Damascenum Philosophum Aristotelicum (ut videre est ex opere ejus Dialectico) eundemque Patrem Ecclesiae & Doctorem pium, dum metuit dicere cum Tertulliano Deum esse Corpus, & studet crassitudinem corpoream attenuando, quam (nescio quare) Deo indignam putat, in verba Athea incidit, dicens Deum ἀνέστις esse, & nihil eorum quae sunt.

A. Per ἀνέστις nihil ille (credo) significare voluit præter Increatum.

B. Fortasse. Quid autem opus erat; postquam paucis antè versibus de Attributo illo Increatum satis locutus esset, rursus idem dicere per nomen illud non ferendum ἀνέστις. Cum denique sciret Spiritum omnem utcunque tenuem, esse tamen Corpus. Quam Substantiam sive Ens reale potuit ille sibi singere, quod Substantia videretur esse Incorporea, præter Idola seu Phantasmata qualia videmus in speculis, in somno, in tenebris, & quae Paulus Apostolus dicit esse Nihil?

A. Tertio. Cap. 6, versus finem, Timor (inquit) Potentiarum Invisibilium, sive Potentiae illae sitae sint à timente, sive conceptae à Fabulis publicè permittis, Religio est. A non publicè permittis Superstitio est. Quando vero potentiae quae timentur vera sunt, vera Religio.

B. Idem hoc dicitur ab Ecclesiaste, Timor Domini est initium sapientiae; & à Psalmista, Stultus in corde suo dixit, Non est Deus.

A. Quartò. Cap. 16, Etiam Dei veri personam gerebat primo Moses cum regeret populum non suum, sed Dei, dicendo hoc dicit Dominus. Secundo Filius, qui venit in mundum ad reducendos Indicos, & inducendos omnes populos in regnum caeleste. Tertio Spiritus Sanctus qui missus est ad sanctificandum Dei populum.

B. Videtur Author voluisse hoc loco doctrinam explicare Trinitatis,

tis, quamquam Trinitatem non nominat. Pia voluntas, sed erronea est explicatio. Nam Mosem, quoniam is quoque aliquo modo gesit Personam Dei (ut faciunt omnes Reges Christiani): unam videtur facere Personam in Trinitate. Valde hoc negligentem. Si dixisset Deum in Persona propria creasse mundum; in Persona Filii redemisse genus humanum; in Persona Spiritus Sancti sanctificasse Ecclesiam, nihil aliud dixisset nisi quod est in Catechismo ab Ecclesia edito.

A. Sed idem repetit in pluribus locis.

B. Sed in unoquoque loco facile emendari potest. Vel si dixisset Deum in Persona propria constituisse sibi (ministrante Mose) Ecclesiam; in Persona Filii eandem redemisse; in Persona Spiritus Sancti eandem sanctificasse, non errasset.

A. Cap. 34. Negat probari posse ex Canone Veteris Testamenti, Angelos reales & permanentes substantias esse, sed Phantasmata supernaturalia; quae (quia illis Deus utitur ad voluntatem suam declrandam) appellantur Angeli.

B. Certum est Angelum nomen esse Officii, Spiritusque omnes propter diaphanitatem substantiae spiritualis invisibles esse, nisi eo sensu, quo videri dicuntur Phantasmata in Speculo, Somno, vel Tenebris. Itaque quoties aliquis dicitur in Scripturis Sacris vidisse Angelum, Visio illa non est Sensio humana quae fit per oculos, sed qualem habuit Iacob, cum videret Angelos ascendentes & descendentes per scalam, cum dormiret. Sadducæi negabant Angelos esse Substantias. Quare? Non quod non crederent Testamento Veteri, sed quia creationis Angelorum in Veteri Testamento nulla est mentio. Neque tamen à Iudæis excommunicati sunt. An etiam negat probari posse Angelos Substantias esse ex Testamento Novo?

A. Non negat; sed si sunt, probari inde posse dicit Substantias corporeas esse.

B. Hoc neque antiquis Patribus omnibus, neque Doctoribus omnibus Ecclesiarum Reformatarum Patadoxum est, neque ab Ecclesia Anglicana condemnatur.

A. Cap. 38. Animam humanam sua natura, id est ab ipsa creatione immortalem esse negat, sed gratia Dei praebentis Adamo & Evæ fructum Arboris Vitæ, dum non gustarent de fructu Arboris Scientiæ Boni & Mali. Quando autem præceptum Dei de esu fructus Arboris Scientiæ Boni & Mali transgresserant, tunc exclusi aditus ad Arborum Vitæ, sàti sunt mortales, & ipsi & eorum posteritas; morientesque mortui manserunt, donec per mortem Christi remissis peccatis, reviviscant ad vitam aeternam in Resurrectione mortuorum generali. Sed juxta hanc doctrinam animae mortuorum nullae omnino existent immortales impiorum, nec piorum ante diem Iudicii.

B. De hac re sententiam meam satis ampliter modo explicavi. Addo autem, quod non intelligo, quomodo contra Fidem Christianam peccare dicatur, is qui Vitam aeternam confitetur, sive eam Creationi, sive Redemptioni acceptam ferat. Neque quomodo contra doctrinam vel cultum Christianum esse possit, cum neque in Scriptura Sacra (quae doctrinam) neque in Liturgia (quae cultum Christianum continet) inveniatur usquam vox illa immortalis anima; sed vita aeterna per Christum frequentissime.

A. Eodem Capite, Regnum Dei post Resurrectionem futurum esse dicit in terra.

B. Ex suane Philosophia hoc dicit, an ex Scriptura Sacra?

A. Loca aliquot adducit ex Prophetis Isaia, Obadia, Ioële, mihi quidem non satis intellecta, & præterea id quod à S. Petro dicitur de conflagratione & renovatione hujus mundi.

B. Adde ergo illis, locum ex Apocalypsi manifestiorem, cap. 5. vers. 9, 10, 11. Animalia quattuor & centum & viginti quattuor Presbyteri coram Agno prociderunt habentes singuli Citharas & Phialas aureas plenas Thuriis, quae sunt Sanctorum Preces, & cantaverunt cantilenam novam, dicentes, Dignus es accipere Librum, & aperire sigilla ejus, quia occasus fuisti, & Redemisti nos Deo per sanguinem tuum, ab omni Tribu, & Lingua, & Populo, & Gente; & fecisti nos Deo nostro Reges & Sacerdotes, & Regnabitmus in Terra. Quid hoc clarius?

A. Eodem capite, punitionem Reproborum in Terra quoque fore dicit, nec aeternam.

B. Dubitandum non est, quin si Reprobi à Sanctis Militantibus destruendi sint, destruentur super terram; neque quidem aeternè, si verum sit morituros esse mortem secundam.

A. Cap. 39. Definit Ecclesiam hoc modo, Ecclesia est hominum numerus profientium Religionem Christianam, unitorum in Persona una Suprema, cujus jussu convenire debent, & sine cujus Authoritate convenire non debent. Ex qua Definitione sequitur, quod tempore Imperatorum Ethnicorum, neque Concilium Apostolorum, neque aliud Christianorum Concilium ante Nicenum, erat licitum.

B. Conventiones, id est Synodi fuere aliquot Christianorum sub Imperatoribus Ethnicis. Sed per Ecclesiam intelligit Synodum cum Authoritate decernendi, & cujus Decretis non obtemperare injustum erat. Tales autem Synodi sine summa Potestate existere non possunt.

A. Cap. 43. Ubi dicitur (Iohan. 1. 1. & 14.) Verbum erat apud Deum, & Verbum factum est Caro; Verbum dicit idem significare quod Promissio, & Promissionem idem quod Res promissa, id est Iesum Christum, ut Psalm. 105. 19, & Genes. 40. 13. aliisque locis similibus.

B. Quidni? Nam vocem hanc Verbum, an rem Verbo significatam, Carnem factam esse putas? Quid significant illa verba ejusdem Apostoli Apocal. 13. 8: Agnus occisus a fundatione mundi? Potuitne occidi antequam incarnaretur? Nonne sequitur inde, tum Incarnationem tum Passionem Domini, quae in tempore erant, sussile tamen a fundatione mundi? Qui potest hoc esse aliter, quam in Decreto aeterno Patris? Quod Decretum, quid aliud est, quam res Decreta? Nonne eodem modo etiam Spiritus Sanctus dicitur (Luc. 24. 43.) Promissio Patris? Ego (dicit Christus) mittam in vos Promissionem Patris mei.

A. Cap. 42. Ad quaestionem, Quid si quis Fidelis a Principe suo legitimo jubeatur negare Christum? Responset licitum esse obediere, exemplo Naamani Syri, cui dictum est a Propheta, Vade in Pace. Quae verba non mihi videntur Permissio, sed formula valedictionis.

B. Ita fortasse, si aliquid aliud illi vel approbando vel improbando respondisset; at in hoc loco aliter quam pro Permissione intelligi non possunt. Scis permultos sussile Christianos, paulò ante Synodum Nicenam, bonos quidem, sed non fortissimos, qui morte & tormentis ostentatis, Fidei Christianae renuntiaverunt. Quas putas poenas in tales statuisse Nicenam illam Synodum generalem? In Canonibus illius Synodi decimus nonus est, quo statuitur cos, qui citra tormenta & periculum id facerent, redire debere ad Catechumenos. At de illis, qui negarent intentata morte nihil statuitur. Non tamen nego quin in Apostolo vel in Discipulo, qui doctrinam Christi praedicare inter Christi hostes in se receperat, Peccatum id esset, & in Petro magnum, sed infirmitatis, & a Christo facile condonatum.

A. Eodem capite affirmat licitum esse Regibus Christianis administrare Sacramenta.

B. Omnes serè Ministri Ecclesiae Anglicanae anno primo Reginæ Elizabethæ idem senserunt cum illo. Simul enim ac Regina Suprematum Ecclesiae sibi vendicasset, emisit Mandata quaedam, per omnes Dioceceses, quae Mandata appellavit Injunctiones. Quarum una erat, ut Clerici omnes cum Iuramento recognoscerent Ecclesiae Suprematum jure pertinere ad Reginam & Successores suos. Multi autem erant, qui jurare noluerunt, hanc (ut ipsi dicebant) ob causam, quod eo concessio, unà conceditur Reginam si velit posse administrare Sacramenta. Manifestum hinc est, Clerum illum credidisse, in quocunque resideret Ecclesiae Suprematus, eidem quoque licere quoties vult, ea omnia administrare, quae à Sacerdotibus administrari solent. Cæterum ad tollendum scrupulum hunc rescriptit Regina, nunquam sibi in animo fuisse aliam sibi administrationem aut Potestatem assumere, quàm qua usi sunt Pater ejus Henricus & frater Eduardus. Atque hoc rescripto nec Successoribus suis Masculis Potestatem illam derogavit, nec sibi arrogavit; sciens prohibitum esse foeminis loqui in Ecclesiis.

A. Caput 43 totum in eo consumitur, ut probet peccatori poenitenti Fidem aliam ad Salutem necessariam non esse quam quae continetur in hoc uno Articulo Iesum esse Christum.

B. In illo Articulo multa continentur, ut Iesum esse Filium Dei, Regem Iudæorum, Restauratorem Regni Dei. Etiam Scopus Evangelii alius non est, ut testatur Iohannes Apostolus Cap. 20, vers. 31, quàm ut sciamus Iesum esse Christum Filium Dei viventis. Præterea dicit idem Apostolus 1 Iohan. 4.2, Omnis Spiritus qui confitetur Iesum esse Christum & venisse in Carne, ex Deo est. Multa item alia loca sunt in Testamento novo hujus similia.

A. Sed contra est quod legitur in fine Symboli Athanasii, nempe hoc, Hæc est Fides Catholica, quam nisi quis pro certo credat salvari non potest.

B. Tune Sacrae Scripturae, & verbis Apostoli oppones verba Athanasii? Cujus Symbolum recipitur quidem ab Ecclesia, ut Expositio vel Paraphrasis Symboli Niceni, sed hæc verba Athanasii nulla est pars illius Symboli.

A. Sunt & alia Paradoxa non pauca in eodem libro, sed quia minoris sunt quam ut illis nunc immoraremur non proferam.

B. Ut libet. Sed in his quae protulisti nihil invenio contra Fidem Ecclesiae nostræ, quamquam non pauca doctrinam Theologorum privatorum superantia.

FINIS.

Notas do Processador

INDEX CAPITVM.

PARS PRIMA.

DE HOMINE.

Cap. Introductio.

I. DE Sensu. Pag. 3

II. De Imaginatione. 4

III. De Consequentia sive Serie Imaginationum. 9

IV. De Sermone. 13

V. De Ratione & Scientia. 20

VI. De Principiis internis, Motus Voluntarii, que vulgo vocantur Passiones. 25

VII. De Discursu animi Determinationibus. 32

VIII. De Virtutibus Intellectus. 34

IX. De Scientiarum distributione. 42

X. De Potentia, Dignitate, & Honore. 43

XI. De Varietate Morum. 49

XII. De Religione. 54

XIII. De Conditione Generis Humani, quatenus ad Felicitatem Vitae presentis attinet. 63

XIV. De Duabus primis Legibus Naturalibus. 66

XV. De Legibus Naturae alius. 72

XVI. De Personis & Authoribus. 79

PARS SECUNDA.

DECIVITATE.

XVII. DE Causa, Generatione, & Definitione Civitatis. 83

XVIII. De Iure habentium Summam Potestatem in Civitate per Institutionem. 86

XIX. De Generibus Civitatum per Institutionem, & de Successione ad Summam Potestatem. 92

XX. De Dominio Paterno & Despotico. 98

XXI. De Libertate Civium. 103

XXII. De Systematibus Civium. 111

XXIII. De Potestatis Summae Ministris Publicis. 119

XXIV. De

XXIV. De Civitatis Facultate Nutritiva & Generativa. 121

XXV. De Consilio. 124

XXVI. De Legibus Civilibus. 128

XXVII. De Criminibus, Excusationibus, & Extenuationibus. 137

XXVIII. De Poenis & Praemiis. 146

XXIX. De iis rebus qua Civitatem labefacant. 151

XXX. De Officio Summi Imperii. 157

XXXI. De Regno Dei Naturali. 166

PARS TERTIA.

DE CIVITATE CHRISTIANA.

XXXII. De Politicis Christianae Principiis. 173

XXXIII. De Numero, Antiquitate, Scopo, Authoritate, & Interpretibus Librorum Sacrorum. 176

XXXIV. De Significatione quam habent in Scripturis Sacris Vocabula Spiritus, Angelus, Inspiratio. 182

XXXV. De significatione in Scripturis Sacris Vocabulorum, Regnum Dei, Sanctum, Sacrum, & Sacramentum. 190

XXXVI. De Verbo Dei, & Prophetis. 194

XXXVII. De Miraculis, & eorum usu. 203

XXXVIII. De Significatione quam habent in Scripturis Sacris Vocabula Vita Aeterna, Infernum, Salvatio, Mundus Venturus, & Redemptio. 208

XXXIX. De significatione quam habet in Scripturis Sacris, Vocabulum Ecclesia. 217

XL. De Jure Regni Dei in Abrahamo, Mose, Summis Sacerdotibus, & Regibus Indae. 219

XLI. De Servatoris nostri benedicti Officio. 226

XLII. De Potestate Ecclesiastica. 231

XLIII. De iis quae ad Receptionem in Regnum Coelorum sunt necessaria. 279

PARS QUARTA.

DE REGNO TENEBRARVM.

XLIV. De Tenebris Spiritualibus à non recta Interpretatione Scripturarum. 289

XLV. De Demonologia, alisque Reliquiis Religionum Ethnicarum. 305

XLVI. De

XLVI. De Tenebris à vana Philosophia, & Traditionibus fabulosis. 314

XLVII. De Lucro ab hujusmodi Tenebris quid sit & quibus accrescat. 323

APPENDIX.

Continens tria Capita.

Primum, de Symbolo Niceno. 328

Secundum, De Haereti. 346

Tertium, De quibusdam Objectionibus contra Leviathan. 359

FINIS.

Ὁ Διαφορεύς παρῆν.