Obra longa: também em 105 partes, uma por capítulo, livro ou seção, cada uma cabendo numa leitura — https://pedraangular.app.br/rolo/cicero-pro-plancio-la-clark-1911/

Pro Cn. Plancio

PRO CN. PLANCIO ORATIO

[1] [cap.1] cum propter egregiam et singularem Cn. Planci, iudices, in mea salute custodienda fidem tam multos et bonos viros eius honori viderem esse fautores, capiebam animo non mediocrem voluptatem quod, cuius officium mihi saluti fuisset, ei meorum temporum memoriam suffragari videbam. cum autem audirem meos partim inimicos, partim invidos huic accusationi esse fautores, eandemque rem adversariam esse in iudicio Cn. Plancio quae in petitione fuisset adiutrix, dolebam, iudices, et acerbe ferebam, si huius salus ob eam ipsam causam esset infestior quod is meam salutem atque vitam sua benivolentia praesidio custodiaque texisset.

[2] nunc autem vester, iudices, conspectus et consessus iste reficit et recreat mentem meam, cum intueor et contemplor unum quemque vestrum. video enim hoc in numero neminem cui mea salus non cara fuerit, cuius non exstet in me summum^[1] meritum, cui non sim obstrictus memoria benefici sempiterna. itaque non extimesco ne Cn. Plancio custodia meae salutis apud eos obsit^[2] qui me ipsi^[3] maxime salvum videre voluerunt, saepiusque, iudices, mihi venit in mentem admirandum esse M. Laterensem, hominem studiosissimum et dignitatis et^[4] salutis meae, reum sibi hunc potissimum delegisse^[5] quam metuendum ne vobis^[6] id ille magna ratione fecisse videatur.

[3] quamquam mihi non sumo tantum neque adrogo, iudices^[7], ut Cn. Plancium suis erga me meritis impunitatem consecutum^[8] putem. Nisi eius integerrimam vitam, modestissimos mores, summam fidem, continentiam, pietatem, innocentiam ostendero, nihil de poena recusabo; sin omnia praestitero quae sunt a bonis viris exspectanda^[9], petam, iudices, a vobis ut, cuius misericordia salus mea custodita sit, ei vos vestram misericordiam me deprecante tribuatis. equidem ad reliquos labores, quos in hac causa maiores suscipio^[10] quam in ceteris, etiam hanc molestiam adsumo, quod mihi non solum pro Cn. Plancio dicendum est, cuius ego salutem non secus ac meam tueri debeo, sed etiam pro me ipso, de quo accusatores plura paene quam de re reoque dixerunt.

[4] [cap.2] quamquam, iudices, si quid est in me ipso ita reprehensum ut id ab hoc seiunctum^[11] sit, non me id magno opere conturbat^[12]; non enim timeo ne, quia perraro grati homines reperiantur, idcirco, cum me nimium gratum illi esse dicant, id mihi criminosum esse possit. quae vero ita sunt agitata ab illis ut aut merita Cn. Planci erga me minora esse dicerent quam a me ipso praedicarentur, aut, si essent summa, negarent ea tamen ita magni ut ego putarem ponderis apud vos esse debere, haec mihi sunt tractanda, iudices, et modice, ne quid ipse offendam, et tum^[13] denique cum respondero criminibus^[14], ne non tam innocentia reus sua quam recordatione meorum temporum defensus esse videatur.

[5] sed mihi in causa facili atque explicata perdifficilis, iudices, et lubrica defensionis ratio proponitur. nam, si tantum modo mihi necesse esset contra Laterensem dicere, tamen id ipsum esset in tanto usu nostro tantaque amicitia molestum. vetus est enim^[15] lex illa iustae veraeque amicitiae quae mihi cum illo iam diu est, ut idem amici semper velint, neque est ullum amicitiae certius^[16] vinculum quam consensus et societas consiliorum et voluntatum. mihi autem non id est in hac re molestissimum, contra illum dicere, sed multo illud magis quod in ea causa contra dicendum est in qua quaedam hominum ipsorum videtur facienda esse contentio.

[6] quaerit enim Laterensis atque hoc uno maxime urget qua se virtute, qua laude Plancius, qua dignitate superarit. ita, si cedo illius ornamentis, quae multa et magna sunt, non solum huius dignitatis iactura facienda est sed etiam largitionis recipienda suspicio est^[17]; sin hunc illi antepono, contumeliosa habenda est oratio, et dicendum est id quod ille me flagitat, Laterensem a Plancio dignitate esse superatum. ita aut amicissimi hominis existimatio offendenda est, si illam accusationis condicionem sequar, aut optime de me meriti salus deserenda^[18]. [cap.3]

sed ego, Laterensis, caecum me et praecipitem ferri confitear^[19] in causa, si te aut a^[20] Plancio aut ab ullo^[21] dignitate potuisse^[22] superari dixero. itaque discedam ab ea contentione ad quam tu me vocas et veniam ad illam ad quam me causa ipsa^[23] deducit.

[7] quid? tu in magistratibus dignitatis iudicem putas esse populum? fortasse non numquam est; utinam vero semper esset! sed est perraro et, si quando est, in eis magistratibus est mandandis quibus salutem suam committi putat; his levioribus comitiis diligentia et gratia petitorum honos paritur^[24], non eis ornamentis quae esse in te videmus. nam quod ad populum pertinet, semper dignitatis iniquus iudex est qui aut invidet aut favet. quamquam nihil potes^[25] in te, Laterensis, constituere quod sit proprium laudis tuae quin id tibi sit commune cum Plancio.

[8] sed hoc totum agetur alio loco; nunc tantum disputo de iure populi, qui et potest et solet non numquam dignos praeterire; nec, si a populo praeteritus est quem non oportuit, a iudicibus condemnandus est qui^[26] praeteritus non est^[27]. nam, si ita esset, quod patres apud maiores nostros tenere non potuerunt, ut reprehensores essent comitiorum, id haberent iudices, quod^[28] multo etiam minus esset^[29] ferendum. tum enim magistratum non gerebat is qui ceperat, si patres auctores non erant facti; nunc postulatur a vobis ut eius^[30] exitio qui creatus sit iudicium populi Romani reprendatis^[31]. itaque iam^[32] quoniam^[33] qua nolui^[34] ianua sum^[35] ingressus in causam, sperare videor tantum afuturam^[36] esse orationem meam a minima suspicione offensionis tuae, te ut potius obiurgem, quod iniquum^[37] in discrimen adducas dignitatem tuam, quam ut eam ego^[38] ulla contumelia coner attingere.

[9] [cap.4] tu continentiam, tu industriam, tu animum in rem publicam^[39], tu virtutem, tu innocentiam, tu fidem, tu labores tuos, quod aedilis non sis factus, fractos esse et abiectos et repudiatos putas? vide tandem, Laterensis, quantum ego^[40] a te dissentiam. si me dius fidius decem soli essent in civitate viri boni, sapientes, iusti, graves, qui te indignum aedilitate iudicavissent, gravius de te iudicatum putarem quam est hoc quod tu metuis ne a populo iudicatum esse videatur. non enim comitiis iudicat semper populus, sed movetur plerumque gratia, cedit precibus, facit eos a quibus est maxime ambitus, denique, etiam^[41] si iudicat, non dilectu aliquo aut sapientia ducitur ad iudicandum, sed impetu non numquam et quadam etiam^[42] temeritate. non est enim consilium in volgo, non ratio, non discrimen, non diligentia, semperque sapientes ea quae populus fecisset ferenda, non semper laudanda dixerunt^[43]. qua re, cum te aedilem fieri oportuisse dicis^[44], populi culpam, non competitoris accusas.

[10] ut^[45] fueris dignior quam Plancius—de quo ipso^[46] tecum ita^[47] contendam paulo post ut conservem dignitatem tuam—sed ut fueris dignior, non competitor a quo es victus, sed populus a quo es praeteritus, in culpa est. in quo illud primum^[48] debes putare, comitiis, praesertim aediliciis, studium esse populi, non iudicium; eblandita illa, non enucleata^[49] esse suffragia; eos qui suffragium ferant, quid cuique^[50] ipsi debeant considerare^[51] saepius quam quid cuique a re publica debeatur^[52]. sin autem mavis^[53] esse^[54] iudicium, non tibi id rescindendum est sed ferendum.

[11] “male iudicavit populus.” at iudicavit. “non debuit.” at potuit. “non fero.” at multi clarissimi et sapientissimi cives tulerunt. est enim haec^[55] condicio liberorum populorum praecipueque huius principis populi et omnium gentium domini atque victoris, posse suffragiis vel dare vel detrahere quod velit cuique; nostrum est autem, nostrum qui^[56] in hac tempestate populi iactemur^[57] et^[58] fluctibus ferre modice populi voluntates, adlicere alienas, retinere partas, placare turbatas; honores si magni non putemus, non servire populo; sin eos expetamus^[59], non defetigari^[60] supplicando.

[12] [cap.5] venio iam ad ipsius populi partis ut illius contra te oratione potius quam mea disputem. qui si tecum congrediatur et si una loqui voce possit, haec dicat: “ego tibi, Laterensis, Plancium non anteposui sed, cum essetis aeque boni viri^[61], meum beneficium ad eum potius^[62] detuli qui a me contenderat quam ad eum qui mihi non nimis submisse supplicarat.” respondebis, credo, te splendore et vetustate familiae fretum non valde ambiendum putasse. at vero te ille ad sua instituta suorumque maiorum exempla revocabit; semper se dicet rogari voluisse^[63], semper sibi supplicari; se M. Seium, qui ne equestrem quidem splendorem incolumem a calamitate iudici retinere potuisset, homini nobilissimo, innocentissimo, eloquentissimo, M. Pisoni, praetulisse; praeposuisse se Q. Catulo, summa in familia nato, sapientissimo et sanctissimo viro, non dico C. Serranum^[64], stultissimum^[65] hominem—fuit^[66] enim tamen nobilis—non C. Fimbriam, novum hominem—fuit enim et animi satis magni et consili—sed Cn. Mallium^[67], non solum ignobilem verum sine virtute, sine ingenio, vita etiam contempta ac sordida.

[13] “desiderarunt te,” inquit, “oculi mei, cum tu esses Cyrenis; me enim quam socios tua frui virtute malebam, et quo plus^[68] intererat, eo plus aberat^[69] a me, cum te^[70] non videbam. deinde sitientem me virtutis tuae deseruisti ac reliquisti^[71]. coeperas enim petere tribunatum pl. temporibus eis^[72] quae istam eloquentiam et virtutem requirebant; quam petitionem cum reliquisses, si hoc indicasti^[73], tanta in tempestate te gubernare non posse, de virtute tua dubitavi, si nolle, de voluntate; sin, quod magis intellego, temporibus te aliis reservasti, ego quoque^[74],” inquiet^[75] populus Romanus^[76], “ad ea te tempora revocavi ad quae tu te^[77] ipse servaras^[78]. pete igitur eum magistratum^[79] in quo mihi magnae utilitati esse possis; aediles quicumque erunt, idem mihi sunt ludi^[80] parati; tribuni pl. permagni interest qui sint. qua re aut redde^[81] mihi quod ostenderas, aut si, quod mea minus interest, id te magis forte delectat, reddam tibi istam aedilitatem etiam neglegenter petenti, sed amplissimos honores ut pro dignitate tua consequare, condiscas censeo mihi paulo diligentius supplicare.”

[14] [cap.6] haec populi oratio est, mea vero, Laterensis, haec: qua re victus sis non debere iudicem quaerere, modo ne largitione sis victus. nam si, quotienscumque praeteritus erit is qui non debuerit praeteriri, totiens oportebit eum qui factus erit condemnari, nihil iam est^[82] quod^[83] populo supplicetur, nihil quod diribitio^[84], nihil quod^[85] renuntiatio suffragiorum exspectetur. simul ut qui sint professi videro, dicam^[86] :

[15] “hic familia consulari est, ille praetoria; reliquos video esse ex equestri loco; sunt omnes^[87] sine macula, sunt omnes aeque boni viri atque integri, sed servari necesse est gradus^[88]; cedat consulari generi praetorium, ne^[89] contendat cum praetorio nomine^[90] equester locus.” sublata sunt studia, exstinctae suffragationes, nullae contentiones, nulla libertas populi in mandandis magistratibus, nulla exspectatio suffragiorum; nihil, ut plerumque evenit, praeter opinionem accidet, nulla erit posthac varietas comitiorum. sin hoc persaepe accidit ut et factos aliquos et non factos esse miremur, si campus atque illae undae comitiorum, ut mare profundum et immensum, sic effervescunt quodam quasi aestu ut ad alios accedant, ab aliis autem recedant, tamen^[91] nos ⟨in⟩^[92] impetu studiorum et motu temeritatis modum aliquem et consilium et rationem requiremus^[93]?

[16] qua re noli me ad contentionem vestrum^[94] vocare, Laterensis. etenim si populo grata est tabella, quae frontis aperit hominum, mentis tegit datque eam libertatem ut quod velint faciant, promittant autem quod rogentur, cur tu id^[95] in iudicio ut fiat^[96] exprimis quod non fit in campo? “hic quam ille^[97] dignior” perquam grave est dictu. quo modo igitur est aequius^[98]? sic credo, quod agitur, quod satis est iudici: “hic factus est.” “cur iste potius quam ego?” vel nescio vel non dico vel denique quod mihi gravissimum esset, si dicerem^[99], sed impune tamen deberem dicere: “non recte.” nam^[100] quid adsequerere^[101], si illa extrema defensione uterer, populum quod voluisset fecisse, non quod debuisset?

[17] [cap.7] quid? si populi quoque factum^[102] defendo, Laterensis, et doceo Cn. Plancium non obrepsisse ad honorem, sed eo venisse cursu qui semper patuerit hominibus ortis^[103] hoc nostro equestri loco, possumne eripere orationi tuae contentionem vestrum^[104], quae tractari sine contumelia non potest, et te ad causam aliquando^[105] crimenque deducere? si, quod equitis Romani filius est, inferior esse debuit, omnes tecum equitum Romanorum filii petiverunt. nihil dico amplius; hoc tamen^[106] miror cur^[107] huic potissimum irascare qui longissime a te afuit^[108]. equidem, si quando, ut fit, iactor in turba, non illum accuso qui est in summa sacra via, cum ego ad Fabianum^[109] fornicem impellor, sed eum qui in me ipsum incurrit atque incidit. tu neque Q. Pedio, forti viro, suscenses neque huic A. Plotio, ornatissimo homini familiari meo, et ab eo qui hos dimovit potius quam ab eis^[110] qui in te ipsum incubuerunt te depulsum putas.

[18] sed tamen haec tibi est prima cum Plancio generis vestri familiaeque contentio, qua abs te vincitur; cur enim non confitear quod necesse est? sed non hic magis quam ego a meis competitoribus et alias^[111] et in consulatus petitione vincebar. sed vide ne haec ipsa quae despicis huic suffragata sint. sic enim conferamus. est tuum nomen utraque familia consulare. num^[112] dubitas igitur quin omnes qui favent nobilitati, qui id putant esse pulcherrimum, qui imaginibus, qui nominibus vestris ducuntur, te aedilem fecerint? equidem non dubito. sed si parum multi sunt qui nobilitatem ament, num ista est^[113] nostra culpa? etenim ad caput et ad fontem generis utriusque^[114] veniamus.

[19] [cap.8] tu es e^[115] municipio antiquissimo Tusculano, ex quo sunt^[116] plurimae familiae consulares, in quibus est etiam Iuventia^[117] —tot^[118] ex reliquis municipiis omnibus non sunt—hic est e praefectura Atinati non tam prisca, non tam honorata, non tam suburbana. quantum interesse vis ad rationem petendi? primum utrum magis favere putas Atinatis an Tusculanos suis? alteri—scire enim hoc propter vicinitatem facile possum—cum huius ornatissimi atque optimi viri, Cn. Saturnini, patrem aedilem, cum praetorem viderunt, quod primus ille non modo in eam familiam sed etiam in praefecturam illam sellam curulem attulisset, mirandum in modum laetati sunt; alteros—credo, quia refertum est municipium consularibus, nam malivolos non esse certo^[119] scio—numquam intellexi vehementius suorum^[120] honore^[121] laetari. habemus hoc nos, habent nostra municipia.

[20] quid ego de me, de fratre meo loquar? quorum honoribus agri ipsi prope dicam^[122] montesque faverunt^[123]. num quando vides Tusculanum aliquem de M. Catone illo in omni virtute principe, num de Ti. Coruncanio municipe suo^[124], num de tot Fulviis^[125] gloriari? verbum nemo facit. at in quemcumque Arpinatem^[126] incideris^[127], etiam si nolis, erit tamen^[128] tibi fortasse etiam^[129] de nobis aliquid, sed certe^[130] de C. Mario audiendum. primum igitur hic habuit studia suorum ardentia, tu tanta quanta in hominibus iam saturatis honoribus esse potuerunt.

[21] deinde tui municipes sunt illi quidem splendidissimi homines, sed tamen pauci, si quidem cum Atinatibus conferantur; huius praefectura plena virorum fortissimorum, sic^[131] ut nulla tota Italia frequentior dici possit; quam quidem nunc multitudinem videtis, iudices, in squalore et luctu supplicem vobis. hi tot equites Romani, tot tribuni aerarii^[132]—nam plebem a iudicio dimisimus, quae cuncta comitiis adfuit— quid roboris, quid dignitatis huius petitioni attulerunt? non ⟨modo⟩^[133] enim tribum Teretinam^[134], de qua dicam alio loco, sed dignitatem, sed oculorum coniectum, sed solidam et robustam et adsiduam frequentiam praebuerunt. nam^[135] municipia coniunctione etiam vicinitatis vehementer moventur.

[22] [cap.9] omnia quae dico de Plancio dico expertus in nobis; sumus enim finitimi Atinatibus. laudanda est vel etiam amanda vicinitas retinens veterem illum offici morem^[136], non infuscata malivolentia, non adsueta mendaciis, non fucosa^[137], non fallax, non erudita artificio simulationis vel suburbano vel etiam urbano. nemo Arpinas non Plancio studuit, nemo Soranus^[138], nemo Casinas^[139], nemo Aquinas. tractus^[140] ille celeberrimus Venafranus, Allifanus^[141], tota denique ea nostra ita^[142] aspera et montuosa et fidelis et simplex et fautrix suorum regio se huius honore ornari, se augeri dignitate arbitrabatur, isdemque nunc ex municipiis adsunt equites Romani publice cum legatione^[143] ⟨et⟩^[144] testimonio, nec minore nunc sunt sollicitudine quam tum erant studio. etenim est gravius spoliari fortunis quam non augeri dignitate.

[23] ergo ut alia in te erant inlustriora, Laterensis, quae tibi maiores tui reliquerant, sic te Plancius hoc non solum municipi verum etiam vicinitatis genere vincebat; nisi forte te Labicana aut Gabina aut Bovillana^[145] vicinitas adiuvabat, quibus e municipiis vix iam qui carnem Latinis petant reperiuntur^[146]. adiungamus^[147], si vis, id quod tu huic obesse etiam^[148] putas, patrem publicanum; qui ordo quanto adiumento sit in honore quis nescit? Flos enim equitum Romanorum, ornamentum civitatis, firmamentum rei publicae publicanorum ordine continetur.

[24] quis est igitur qui neget ordinis eius^[149] studium fuisse in honore Planci singulare? neque iniuria, vel quod erat pater is qui est princeps iam diu publicanorum, vel quod is ab sociis unice diligebatur, vel quod diligentissime rogabat, vel quia pro filio supplicabat, vel quod^[150] huius ipsius in illum ordinem summa officia quaesturae tribunatusque constabant, vel quod illi in hoc ornando ordinem^[151] se ornare et consulere liberis suis arbitrabantur.

[cap.10] aliquid praeterea—timide dicam^[152], sed tamen dicendum est—non enim opibus, non invidiosa gratia, non potentia vix ferenda, sed commemoratione benefici, sed misericordia, sed precibus aliquid attulimus etiam nos. appellavi populum tributim^[153], submisi me et supplicavi; ultro me hercule^[154] se mihi etiam offerentis, ultro pollicentis rogavi. valuit causa rogandi, non gratia.

[25] nec si vir amplissimus, cui nihil est quod roganti concedi non iure possit, de aliquo, ut dicis, non impetravit, ego sum adrogans quod me valuisse dico. nam ut^[155] omittam illud quod ego pro eo laborabam qui valebat ipse per sese, rogatio ipsa^[156] semper est gratiosissima quae est^[157] officio necessitudinis coniuncta maxime. neque enim^[158] ego sic rogabam ut petere viderer, quia familiaris esset meus, quia vicinus, quia huius parente semper plurimum essem usus, sed ut quasi parenti et custodi salutis meae^[159]. non potentia mea sed causa rogationis fuit^[160] gratiosa. nemo mea restitutione laetatus est, nemo iniuria doluit, cui non huius in me misericordia grata fuerit.

[26] etenim si ante reditum meum Cn. Plancio se volgo viri boni, cum hic tribunatum peteret, ultro offerebant, cui nomen meum absentis^[161] honori fuisset, ei meas praesentis^[162] preces non putas profuisse? an Minturnenses coloni, quod C. Marium e^[163] civili ferro^[164] atque ex impiis manibus eripuerunt, quod tecto receperunt, quod fessum inedia fluctibusque^[165] recrearunt, quod viaticum congesserunt, quod navigium dederunt, quod eum linquentem terram eam quam servarat^[166] votis, ominibus lacrimisque^[167] prosecuti sunt, aeterna in laude versantur; Plancio, quod me vel vi pulsum^[168] vel ratione cedentem receperit, iuverit, custodierit, his et senatui populoque Romano, ut haberent quem^[169] reducerent, conservarit, honori hanc fidem, misericordiam, virtutem fuisse miraris?

[27] [cap.11] vitia me hercule Cn. Planci res eae^[170] de quibus dixi tegere^[171] potuerunt, ne tu in ea vita de qua iam dicam tot et tanta adiumenta huic honori fuisse mirere. hic est^[172] enim qui adulescentulus cum A. Torquato profectus in Africam sic ab illo gravissimo et^[173] sanctissimo atque omni laude et honore dignissimo viro dilectus^[174] est ut et contuberni necessitudo et adulescentis^[175] modestissimi pudor postulabat, quod^[176], si adesset, non minus ille declararet quam hic illius frater patruelis et socer, T. Torquatus, omni illi^[177] et virtute^[178] et laude par, qui est quidem cum illo maximis vinclis^[179] et propinquitatis^[180] et adfinitatis coniunctus, sed ita magnis^[181] amoris ut illae necessitudinis causae leves esse videantur. fuit in Creta postea contubernalis Saturnini, propinqui sui, miles huius Q. Metelli; cui^[182] cum fuerit probatissimus hodieque sit, omnibus esse se^[183] probatum sperare debet^[184]. in ea provincia legatus fuit C. Sacerdos, qua virtute, qua constantia vir! L. Flaccus, qui homo, qui civis! qualem^[185] hunc putent, adsiduitate testimonioque declarant.

[28] in Macedonia tribunus militum fuit, in eadem provincia postea quaestor. primum Macedonia sic eum diligit ut^[186] indicant hi^[187] principes civitatum suarum; qui cum missi sint ob^[188] aliam causam, tamen huius repentino periculo commoti huic adsident, pro hoc laborant, huic si praesto fuerint, gratius se civitatibus suis facturos putant quam si legationem suam et mandata^[189] confecerint. L. vero Apuleius hunc tanti facit ut morem illum maiorum qui praescribit in parentum loco quaestoribus suis praetores esse oportere officiis benivolentiaque superarit. tribunus pl. fuit non fortasse tam vehemens quam isti quos tu iure laudas, sed certe talis, quales si omnes semper fuissent, numquam desideratus vehemens esset tribunus.

[29] [cap.12] omitto illa quae, si minus in scaena sunt, at certe, cum sunt prolata, laudantur, ut vivat cum suis, primum cum parente—nam meo iudicio pietas fundamentum est^[190] omnium virtutum—quem veretur ut deum—neque enim multo secus est^[191] parens liberis—amat vero ut sodalem, ut fratrem, ut aequalem. quid dicam cum patruo, cum adfinibus, cum propinquis, cum hoc Cn. Saturnino, ornatissimo viro? cuius quantam honoris huius cupiditatem fuisse creditis, cum videtis^[192] luctus societatem? quid de me dicam qui mihi in huius periculo reus esse videor? quid de his tot viris talibus quos videtis veste mutata? atque^[193] haec sunt indicia, iudices, solida^[194] et expressa, haec signa probitatis non fucata forensi specie, sed domesticis inusta notis veritatis. facilis^[195] est illa occursatio et blanditia popularis; aspicitur, non attrectatur; procul apparet, non excutitur, non in manus sumitur.

[30] omnibus igitur rebus ornatum hominem tam^[196] externis quam^[197] domesticis, non nullis rebus inferiorem quam te, genere dico et nomine^[198], superiorem aliis, municipum^[199], vicinorum, societatum studio, meorum temporum^[200] memoria, parem^[201] virtute, integritate, modestia aedilem factum esse miraris?

hunc tu vitae splendorem maculis aspergis istis? iacis adulteria, quae nemo non modo nomine sed ne suspicione quidem possit agnoscere. “bimaritum^[202]” appellas, ut verba etiam fingas, non solum crimina. ductum esse ab eo in provinciam aliquem dicis^[203] libidinis causa, quod non crimen est, sed impunitum in maledicto^[204] mendacium; raptam esse mimulam, quod dicitur Atinae factum a iuventute^[205] vetere quodam in scaenicos iure maximeque oppidano.

[31] O adulescentiam traductam eleganter, cui quidem cum quod licuerit obiciatur, tamen id ipsum falsum reperiatur! emissus aliquis^[206] e^[207] carcere. et quidem emissus per imprudentiam, emissus^[208], ut cognostis^[209], necessarii hominis optimique adulescentis rogatu; idem postea praetoris mandatu^[210] requisitus. atque haec nec ulla alia sunt coniecta maledicta in eius vitam de cuius vos pudore, religione, integritate dubitetis.

[cap.13] “pater vero,” inquit, “etiam obesse filio debet.” O vocem duram atque indignam tua probitate, Laterensis! pater ut in iudicio capitis, pater ut in dimicatione fortunarum, pater ut apud talis viros obesse filio debeat? qui si esset turpissimus, si sordidissimus^[211], tamen ipso nomine patrio valeret apud clementis iudices et misericordis; valeret, inquam, communi sensu omnium et dulcissima commendatione naturae.

[32] sed cum sit Cn. Plancius is eques Romanus, ea primum vetustate equestris nominis^[212] ut pater, ut avus, ut maiores eius omnes equites Romani fuerint, summum in praefectura florentissima gradum tenuerint et dignitatis et gratiae, deinde ut ipse in legionibus P. Crassi imperatoris inter ornatissimos homines, equites Romanos, summo splendore fuerit, ut postea princeps inter suos plurimarum rerum sanctissimus et iustissimus iudex, maximarum societatum auctor, plurimarum magister: si non modo in eo nihil umquam reprehensum sed laudata^[213] sunt omnia, tamen is oberit honestissimo filio pater qui vel minus honestum et alienum tueri vel auctoritate sua vel gratia possit?

[33] “asperius,” inquit, “locutus est aliquid aliquando.” immo fortasse liberius. “at id ipsum,” inquit, “non est ferendum.” ergo ei^[214] ferendi sunt qui hoc^[215] queruntur, libertatem equitis Romani se ferre non posse? Vbinam ille mos, ubi illa aequitas iuris, ubi illa antiqua libertas quae malis oppressa civilibus extollere iam caput et aliquando recreata se erigere debebat^[216]? equitum ego Romanorum in homines nobilissimos maledicta, publicanorum in Q. Scaevolam, virum omnibus^[217] ingenio, iustitia, integritate praestantem, aspere et ferociter^[218] et libere^[219] dicta commemorem? [cap.14] consuli P. Nasicae praeco Granius medio in foro, cum ille edicto iustitio^[220] domum decedens^[221] rogasset Granium quid tristis esset^[222]; an quod reiectae auctiones^[223] essent: “immo vero,” inquit, “quod legationes^[224].” idem tribuno pl. potentissimo homini^[225], M. Druso, et^[226] multa in re publica^[227] molienti, cum ille eum salutasset ⟨et⟩^[228], ut fit, dixisset: “quid agis, Grani?” respondit: “immo vero tu, Druse, quid agis?” ille L. Crassi, ille M. Antoni voluntatem asperioribus facetiis saepe perstrinxit impune: nunc usque eo est^[229] oppressa nostra adrogantia civitas ut, quae fuit olim praeconi in ridendo, nunc equiti Romano in plorando non sit concessa libertas.

[34] quae enim umquam Plancio vox fuit^[230] contumeliae potius quam doloris? quid est autem umquam questus nisi cum a sociis et a se iniuriam propulsaret? cum senatus impediretur quo minus, id quod hostibus semper erat tributum, responsum equitibus Romanis redderetur, omnibus illa iniuria dolori fuit publicanis^[231], sed eum ipsum^[232] dolorem hic tulit paulo apertius. communis^[233] ille sensus in aliis fortasse latuit; hic, quod cum ceteris animo sentiebat, id magis quam ceteri et voltu promptum habuit et lingua.

[35] quamquam, iudices,—agnosco enim ex me—permulta in Plancium quae ab eo numquam dicta sunt conferuntur. ego quia dico aliquid aliquando non studio adductus, sed aut^[234] contentione dicendi aut lacessitus, et quia, ut fit in multis, exit aliquando aliquid si non perfacetum, at tamen fortasse non rusticum, quod quisque dixit, me id^[235] dixisse dicunt. ego autem, si quid^[236] est quod mihi scitum esse videatur et homine ingenuo dignum atque docto, non aspernor, stomachor^[237] cum aliorum non me digna in me conferuntur. nam quod primus scivit legem de publicanis tum cum vir amplissimus consul id^[238] illi ordini per populum dedit quod per senatum, si licuisset, dedisset, si in eo crimen est quia suffragium tulit, quis non tulit publicanus? si quia primus scivit, utrum id sortis esse vis, an eius qui illam legem ferebat? si sortis, nullum crimen est in casu^[239]; si consulis, ⟨statuis⟩^[240] etiam hunc a summo viro principem esse^[241] ordinis iudicatum.

[36] [cap.15] sed aliquando veniamus ad causam. in qua tu nomine legis Liciniae, quae est de sodaliciis, omnis ambitus leges^[242] complexus es; neque enim quicquam aliud in hac lege nisi editicios iudices es secutus^[243]. quod genus iudicum^[244] si est aequum ulla in re nisi in hac tribuaria^[245], non intellego quam ob rem senatus hoc uno in genere tribus edi voluerit ab accusatore neque eandem editionem transtulerit in ceteras causas, de ipso denique ambitu reiectionem^[246] fieri voluerit iudicum^[247] alternorum, cumque nullum genus acerbitatis praetermitteret, hoc tamen unum praetereundum putarit.

[37] quid? huiusce^[248] rei tandem^[249] obscura causa est, an et agitata tum^[250] cum ista in senatu res agebatur, et disputata hesterno die copiosissime^[251] a Q. Hortensio, cui tum est senatus adsensus? hoc igitur sensimus: “cuiuscumque tribus largitor esset, et^[252] per hanc^[253] consensionem quae magis^[254] honeste quam vere^[255] sodalitas nominaretur quam quisque tribum turpi largitione corrumperet, eum^[256] maxime eis^[257] hominibus qui eius tribus essent esse notum.” ita putavit senatus, cum reo tribus ederentur eae quas is largitione devinctas haberet, eosdem fore testis et iudices. acerbum omnino genus iudici sed tamen, si vel^[258] sua vel ea quae maxime esset cuique coniuncta tribus ederetur, vix recusandum.

[38] [cap.16] tu autem, Laterensis, quas tribus edidisti? Teretinam, credo. fuit certe id aequum et certe exspectatum est et fuit dignum constantia tua. cuius tu tribus venditorem^[259] et corruptorem et sequestrem Plancium fuisse clamitas, eam tribum profecto, severissimorum praesertim hominum et gravissimorum, edere debuisti. at Voltiniam; libet^[260] enim tibi nescio quid etiam^[261] de illa tribu criminari. hanc igitur ipsam cur non edidisti? quid Plancio cum lemonia, quid cum Oufentina^[262], quid cum Clustumina^[263]? nam Maeciam^[264], non quae iudicaret, sed quae reiceretur, esse voluisti.

[39] dubitatis igitur, iudices, quin vos M. Laterensis suo iudicio non ad sententiam legis, sed ad suam spem aliquam de civitate delegerit? dubitatis quin eas tribus in quibus magnas necessitudines habet Plancius, cum ille non ediderit, iudicarit officiis ab hoc observatas, non largitione corruptas^[265]? quid enim potes^[266] dicere cur ista editio non summam habeat acerbitatem, remota ratione illa quam in decernendo secuti sumus?

[40] tu deligas ex omni populo aut amicos tuos aut inimicos meos aut denique eos quos inexorabilis, quos inhumanos, quos crudelis existimes; tu me ignaro, nec opinante, inscio convoces^[267] et tuos et tuorum amicorum^[268] necessarios, iniquos^[269] vel^[270] meos vel etiam defensorum meorum, eodemque adiungas quos natura putes asperos atque omnibus iniquos; deinde effundas repente ut ante consessum meorum iudicum videam quam potuerim qui essent futuri suspicari, apud eosque me^[271] ne quinque quidem reiectis, quod in proximo reo de consili sententia constitutum est, cogas causam de fortunis omnibus dicere?

[41] non enim, si aut Plancius ita vixit ut offenderet sciens neminem, aut tu ita errasti ut eos ederes imprudens, ut nos invito te tamen ad iudices non ad carnifices veniremus, idcirco ista editio per se non acerba est.

[cap.17] an vero nuper clarissimi cives nomen editicii^[272] iudicis non tulerunt, cum ex cxxv iudicibus principibus equestris ordinis quinque et lxx reus reiceret, l referret^[273], omniaque potius permiscuerunt quam ei legi condicionique parerent; nos neque ex delectis iudicibus sed ex omni populo, neque editos ad reiciendum sed ab accusatore constitutos iudices ita feremus ut neminem reiciamus?

[42] neque ego nunc legis iniquitatem queror, sed factum tuum a sententia legis doceo discrepare; et illud acerbum iudicium si, quem ad modum senatus censuit populusque iussit, ita fecisses ut huic^[274] et suam et ab hoc observatas tribus^[275] ederes^[276], non modo non quererer, sed hunc eis^[277] iudicibus editis qui idem testes^[278] esse possent absolutum putarem, neque nunc multo secus existimo. cum enim has tribus edidisti, ignotis te iudicibus uti malle quam notis indicavisti^[279]; fugisti sententiam legis, aequitatem omnem reiecisti, in tenebris quam in luce causam versari maluisti.

[43] “Voltinia tribus ab hoc corrupta, Teretinam habuerat venalem. quid diceret apud Voltiniensis aut apud^[280] tribulis suos iudices?” immo vero tu quid diceres? quem iudicem ex illis aut tacitum testem haberes aut vero etiam excitares? etenim si reus tribus ederet, Voltiniam fortasse Plancius propter necessitudinem ac^[281] vicinitatem, suam vero certe^[282] edidisset. vel^[283] si quaesitor huic^[284] edendus fuisset, quem tandem potius quam hunc C. Alfium quem habet, cui notissimus esse debet, vicinum, tribulem, gravissimum hominem iustissimumque edidisset? cuius quidem aequitas et ea^[285] voluntas erga Cn. Planci salutem quam ille sine ulla cupiditatis suspicione prae se fert facile declarat non fuisse fugiendos tribulis huic iudices^[286] cui quaesitorem^[287] tribulem exoptandum fuisse videatis.

[44] [cap.18] neque ego nunc consilium reprehendo tuum quod ⟨non⟩^[288] eas tribus quibus erat^[289] hic maxime notus^[290] edideris, sed a te doceo consilium non servatum senatus. etenim quis te tum audiret illorum, aut quid diceres^[291]? sequestremne Plancium? respuerent^[292] aures, nemo agnosceret, repudiarent^[293]. an gratiosum? illi libenter audirent, nos non timide confiteremur. noli enim putare, Laterensis, legibus istis quas senatus de ambitu sanciri^[294] voluerit id esse actum ut suffragatio, ut observantia, ut gratia tolleretur. semper fuerunt viri boni^[295] qui apud tribulis suos gratiosi esse vellent;

[45] neque vero^[296] tam durus in plebem noster ordo fuit ut eam coli nostra modica liberalitate noluerit, neque hoc liberis nostris interdicendum est, ne observent tribulis suos, ne diligant, ne conficere necessariis suis suam tribum possint, ne par ab eis munus in sua petitione respectent^[297]. haec enim plena sunt offici, plena observantiae, plena etiam antiquitatis. isto in genere et fuimus ipsi, cum ambitionis nostrae^[298] tempora postulabant, et clarissimos viros esse vidimus, et hodie^[299] esse volumus^[300] quam plurimos gratiosos. decuriatio tribulium^[301], discriptio^[302] populi, suffragia largitione devincta severitatem senatus et bonorum omnium vim^[303] ac dolorem excitarent^[304]. haec doce, haec profer, huc incumbe, Laterensis, decuriasse Plancium, conscripsisse, sequestrem fuisse, pronuntiasse, divisisse; tum mirabor te eis^[305] armis uti quae tibi^[306] lex dabat noluisse. tribulibus enim iudicibus non modo severitatem illorum, si ista vera sunt, sed ne voltus quidem ferre possemus.

[46] hanc tu rationem^[307] cum fugeris cumque^[308] eos^[309] iudices habere nolueris quorum in huius delicto cum^[310] scientia certissima, tum dolor gravissimus esse debuerit, quid apud hos dices qui abs te taciti requirunt cur sibi hoc^[311] oneris imposueris, cur se potissimum delegeris, cur denique se divinare malueris quam eos qui scirent iudicare? [cap.19] ego Plancium, Laterensis, et ipsum gratiosum esse dico et habuisse in petitione multos cupidos sui gratiosos; quos tu si sodalis vocas, officiosam amicitiam nomine inquinas criminoso; sin, quia gratiosi sint^[312], accusandos putas, noli mirari te id quod tua dignitas postularit repudiandis gratiosorum amicitiis non esse adsecutum.

[47] nam^[313] ut ego doceo gratiosum esse in sua^[314] tribu Plancium, quod multis benigne fecerit, pro multis spoponderit, in operas plurimos patris auctoritate et gratia miserit, quod denique omnibus officiis per se, per^[315] patrem, per maiores suos totam Atinatem praefecturam comprehenderit, sic tu doce sequestrem fuisse, largitum esse, conscripsisse, tribulis decuriavisse. quod si non potes, noli tollere ex ordine nostro liberalitatem, noli maleficium putare esse gratiam, noli observantiam sancire poena.

itaque haesitantem te in hoc sodaliciorum tribuario^[316] crimine ad communem ambitus causam contulisti, in qua desinamus aliquando, si videtur, volgari et pervagata declamatione contendere.

[48] sic enim tecum ago. quam tibi commodum est^[317], unam tribum^[318] delige; tu doce^[319], id quod debes, per quem sequestrem, quo divisore corrupta sit; ego, si id facere non potueris quod, ut opinio mea fert, ne incipies quidem, per quem^[320] tulerit docebo. estne haec vera contentio? placetne sic agi? num^[321] possum magis pedem conferre, ut aiunt, aut propius accedere? quid taces, quid dissimulas, quid tergiversaris? etiam atque etiam insto atque urgeo, insector^[322], posco atque adeo flagito crimen. quamcumque tribum, inquam, delegeris quam tulerit Plancius, tu ostendito, si poteris^[323], vitium; ego qua ratione tulerit docebo. neque^[324] erit haec alia ratio Plancio ac tibi^[325], Laterensis^[326]. nam ut quas tribus tu tulisti, si iam^[327] ex te requiram, possis quorum studio tuleris explicare, sic ego hoc contendo, me tibi ipsi adversario cuiuscumque^[328] tribus rationem poposceris redditurum.

[49] [cap.20] sed cur^[329] sic ago? quasi non comitiis iam superioribus sit Plancius designatus aedilis; quae comitia primum habere coepit consul cum omnibus in rebus summa auctoritate, tum harum ipsarum legum ambitus auctor; deinde habere coepit subito praeter opinionem omnium^[330], ut, ne si cogitasset quidem largiri quispiam^[331], daretur spatium comparandi. vocatae tribus, latum suffragium, diribitae^[332] ⟨tabellae⟩^[333]. longe plurimum valuit Plancius; nulla largitionis nec fuit nec esse potuit suspicio. ain^[334] tandem? una centuria praerogativa tantum habet auctoritatis ut nemo umquam prior eam tulerit quin renuntiatus sit aut eis^[335] ipsis comitiis consul aut certe in illum annum; aedilem tu Plancium factum esse miraris, in quo non exigua pars populi, sed universus populus voluntatem suam declararit, cuius in honore non unius tribus pars sed comitia tota comitiis fuerint^[336] praerogativa?

[50] quo quidem tempore, Laterensis, si id^[337] facere voluisses, aut si gravitatis esse putasses tuae quod multi nobiles saepe fecerunt, ut, cum minus valuissent suffragiis quam putassent, postea prolatis comitiis prosternerent se et populo Romano fracto animo atque humili supplicarent, non dubito quin omnis ad te conversura ⟨se⟩^[338] fuerit multitudo. numquam enim fere^[339] nobilitas, integra praesertim atque innocens, a populo Romano^[340] supplex repudiata est. sed si tibi gravitas tua et magnitudo animi pluris fuit, sicuti^[341] esse debuit, quam aedilitas, noli, cum habeas id quod malueris, desiderare id quod minoris putaris. equidem primum ut honore dignus essem maxime semper laboravi, secundo^[342] ut existimarer; tertium mihi fuit illud quod plerisque primum est, ipse honos, qui eis denique debet esse iucundus quorum dignitati populus Romanus testimonium, non beneficium ambitioni dedit.

[51] [cap.21] quaeris etiam, Laterensis, quid imaginibus tuis, quid ornatissimo atque optimo viro, patri tuo, respondeas mortuo. noli ista meditari atque illud cave potius ne tua ista querela dolorque nimius ab illis sapientissimis viris reprendatur^[343]. vidit enim pater tuus Appium Claudium, nobilissimum hominem, vivo fratre^[344] suo, potentissimo et clarissimo civi, C. Claudio, aedilem non esse factum et eundem sine repulsa factum esse consulem; vidit hominem sibi maxime coniunctum, egregium virum, L. Volcatium^[345], vidit M. Pisonem ista in^[346] aedilitate offensiuncula accepta summos a populo Romano esse honores adeptos. avus vero tuus et P. Nasicae tibi aediliciam praedicaret repulsam, quo cive neminem ego statuo in hac re publica fortiorem, et C. Mari, qui duabus aedilitatis acceptis repulsis^[347] septiens consul est factus, et L. Caesaris, Cn. Octavi, M. Tulli, quos omnis scimus aedilitate praeteritos consules esse factos.

[52] sed quid ego aedilicias repulsas conligo? quae saepe eius modi habitae sunt ut eis qui praeteriti essent benigne a populo factum videretur. tribunus militum L. Philippus, summa nobilitate et eloquentia, quaestor^[348] C. Caelius, clarissimus ac fortissimus adulescens, tribuni pl. P. Rutilius Rufus, C. Fimbria, C. Cassius, Cn. Orestes facti non sunt, quos tamen omnis consules factos scimus^[349] esse. quae tibi ultro pater et maiores tui non consolandi tui gratia dicent, neque vero quo te liberent aliqua culpa, quam tu vereris ne a te suscepta videatur, sed ut te ad istum cursum^[350] tenendum quem a prima aetate suscepisti cohortentur. nihil est enim, mihi crede, Laterensis, de te detractum. ⟨detractum⟩^[351] dico; si me hercule vere quod accidit interpretari velis, est aliquid etiam de virtute significatum tua. [cap.22] noli enim existimare non magnum quendam motum fuisse illius^[352] petitionis tuae, de qua ne aliquid iurares destitisti. denuntiasti homo adulescens quid de summa re^[353] publica sentires, fortius tu quidem quam non nulli defuncti honoribus, sed apertius quam vel ambitionis vel aetatis tuae ratio postulabat.

[53] quam ob rem in dissentiente populo noli putare nullos fuisse quorum animos tuus ille fortis animus offenderet; qui te incautum fortasse nunc tuo loco demovere potuerunt, providentem autem^[354] et praecaventem numquam certe movebunt^[355].

an te illa argumenta duxerunt? “dubitatis^[356],” inquit^[357], “quin coitio facta sit, cum tribus plerasque cum Plotio tulerit Plancius?” an una fieri potuerunt, si una tribus non tulissent? “at^[358] non nullas punctis paene totidem.” quippe, cum iam facti^[359] prope superioribus comitiis declaratique venissent. quamquam ne id quidem suspicionem coitionis^[360] habuerit. neque enim umquam maiores nostri sortitionem constituissent aediliciam, nisi viderent accidere posse ut competitores pares suffragiis essent.

[54] et ais prioribus comitiis Aniensem a Plotio Pedio^[361], Teretinam ⟨a⟩^[362] Plancio tibi esse concessam; nunc ab utroque eas avolsas, ne in angustum venirent. quam convenit nondum cognita populi voluntate hos quos iam^[363] tum coniunctos fuisse dicis iacturam suarum tribuum, quo vos adiuvaremini, fecisse; eosdem, cum iam essent experti quid valerent, restrictos et tenacis fuisse? etenim verebantur, credo, angustias. quasi res in contentionem aut in discrimen aliquod posset^[364] venire. sed tamen tu A. Plotium^[365], virum ornatissimum, in idem crimen vocando^[366] indicas^[367] eum te adripuisse a quo non sis interrogatus. nam quod questus es pluris te^[368] testis habere de Voltinia quam quot^[369] in ea tribu puncta tuleris, indicas aut eos testis te producere^[370] qui, quia nummos acceperint, te praeterierint, aut te ne gratuita quidem eorum suffragia tulisse.

[55] [cap.23] illud vero crimen de nummis quos in circo Flaminio deprehensos esse dixisti caluit re^[371] recenti, nunc in causa refrixit. neque enim qui illi nummi fuerint nec quae tribus nec qui divisor ostendis^[372]. atque^[373] is quidem eductus ad consules qui tum in crimen vocabatur se inique a tuis iactatum^[374] graviter querebatur. qui si erat divisor, praesertim eius quem tu habebas reum, cur abs te reus non est factus? cur non^[375] eius damnatione aliquid ad hoc iudicium praeiudici comparasti?

sed neque tu haec exhibes^[376] neque eis confidis; alia te ratio, alia cogitatio ad spem huius opprimendi excitavit. magnae sunt in te opes, late patet gratia; multi amici, multi cupidi tui, multi fautores laudis tuae. multi huic invident, multis etiam pater, optimus vir, nimium retinens equestris iuris et libertatis videtur; multi etiam communes inimici reorum^[377] omnium, qui ita semper testimonium de ambitu dicunt quasi aut moveant animos iudicum^[378] suis testimoniis, aut gratum populo Romano sit, aut ab eo facilius ob eam causam dignitatem quam volunt consequantur.

[56] quibuscum me, iudices, pugnantem more meo^[379] pristino non videbitis; non quo mihi fas sit quicquam defugere^[380] quod salus Planci postulet, sed quia neque necesse est me id persequi voce quod vos mente videatis, et quod ita de me meriti sunt^[381] illi ipsi quos ego testis video paratos ut eorum reprehensionem vos vestrae prudentiae adsumere, meae modestiae^[382] remittere debeatis. illud unum vos magno opere oro atque obsecro, iudices, cum huius quem defendo, tum communis periculi causa, ne fictis auditionibus, ne disseminato dispersoque sermoni^[383] fortunas innocentium subiciendas putetis.

[57] multi amici accusatoris^[384], non nulli etiam nostri iniqui^[385], multi communes obtrectatores atque omnium invidi multa finxerunt. nihil est autem tam volucre quam maledictum, nihil facilius emittitur, nihil citius excipitur, latius^[386] dissipatur. neque ego, si fontem maledicti reperietis, ut^[387] neglegatis aut dissimuletis umquam postulabo. sed si quid sine capite manabit, aut si quid erit^[388] eius modi ut non exstet auctor, qui audierit ⟨autem⟩^[389] aut ita neglegens vobis esse videbitur ut unde audierit oblitus sit, aut ita levem habebit auctorem ut memoria dignum non putarit, huius illa vox volgaris “audivi^[390]” ne quid innocenti reo^[391] noceat oramus.

[58] [cap.24] sed venio iam^[392] ad L. Cassium, familiarem meum, cuius ex oratione ne illum quidem Iuventium tecum expostulavi, quem ille omni et humanitate et virtute^[393] ornatus adulescens primum de plebe aedilem curulem factum esse dixit. in quo, Cassi, si ita tibi^[394] respondeam, nescisse id populum Romanum, neque fuisse qui id nobis^[395] narraret, praesertim mortuo Congo^[396], non, ut opinor, admirere, cum ego ipse non abhorrens a studio antiquitatis me hic id ex te primum^[397] audisse confitear^[398]. et quoniam tua fuit perelegans et persubtilis oratio, digna equitis Romani vel studio vel pudore, quoniamque sic ab his es auditus ut magnus honos et ingenio et humanitati tuae tribueretur, respondebo ad ea quae dixisti, quae pleraque de ipso me^[399] fuerunt; in quibus ipsi aculei, si quos habuisti in me reprehendendo, tamen mihi non ingrati acciderunt.

[59] quaesisti utrum mihi putarem, equitis Romani filio, faciliorem fuisse ad adipiscendos honores viam an futuram esse filio meo, quia esset^[400] familia consulari. ego vero quamquam illi omnia malo quam mihi, tamen^[401] honorum aditus numquam illi^[402] faciliores optavi quam mihi fuerunt. quin etiam, ne forte ille sibi me potius peperisse iam honores quam iter demonstrasse adipiscendorum putet, haec illi soleo praecipere—quamquam ad praecepta aetas non est gravis^[403]—quae rex^[404] ille a Iove ortus suis praecepit^[405] filiis:

vigilandum est semper; multae insidiae sunt bonis.
id quod multi invideant^[406]—

nostis^[407] cetera^[408]. nonne, quae scripsit gravis et ingeniosus poeta, scripsit non^[409] ut illos regios pueros qui iam nusquam erant, sed ut nos et nostros liberos ad laborem et ad^[410] laudem excitaret?

[60] quaeris quid potuerit amplius adsequi Plancius, si Cn. Scipionis fuisset filius. magis aedilis fieri non potuisset, sed hoc praestaret^[411], quod ei minus invideretur. etenim honorum gradus summis hominibus et infimis sunt pares, gloriae dispares. [cap.25] quis nostrum se dicit M’. Curio, quis C. Fabricio, quis C. Duellio^[412] parem, quis ⟨A.⟩^[413] Atilio Calatino, quis Cn. et P. Scipionibus, quis Africano, Marcello, maximo? tamen^[414] eosdem sumus honorum gradus quos illi adsecuti. etenim^[415] in virtute multi sunt^[416] adscensus, ut is maxime gloria^[417] excellat qui virtute plurimum praestet; honorum populi finis est consulatus; quem magistratum iam octingenti fere consecuti sunt. Horum, si diligenter quaeres^[418], vix decimam partem reperies^[419] gloria dignam. sed nemo umquam sic egit ut tu: “cur iste fit^[420] consul? quid potuit amplius, si L. Brutus esset, qui civitatem dominatu regio liberavit?” honore nihil amplius, laude multum. sic igitur Plancius nihilo minus quaestor est factus et tribunus pl. et aedilis quam si esset summo loco natus, sed haec pari loco orti sunt innumerabiles alii consecuti.

[61] profers triumphos T. Didi^[421] et C. Mari et quaeris quid^[422] simile in Plancio. quasi vero isti quos commemoras propterea magistratus^[423] ceperint quod triumpharant^[424], et non, quia commissi sunt eis magistratus in quibus re bene gesta triumpharent, ⟨propterea triumpharint⟩^[425]. rogas quae castra viderit; qui et miles in Creta hoc^[426] imperatore et tribunus in Macedonia militum^[427] fuerit, et quaestor tantum ex re militari detraxerit temporis quantum in me custodiendum transferre maluerit. quaeris num disertus sit^[428].

[62] immo, id quod secundum est, ne sibi quidem videtur. num iuris consultus. quasi quisquam sit qui sibi hunc falsum de iure respondisse dicat. omnes enim istius modi artes in eis^[429] reprehenduntur^[430] qui, cum professi sunt, satis facere non possunt, non in eis qui se^[431] afuisse ab istis studiis confitentur. virtus, probitas, integritas in candidato, non linguae volubilitas, non ars, non scientia requiri solet. ut nos in mancipiis parandis quamvis frugi hominem si pro fabro aut pro tectore^[432] emimus, ferre moleste solemus, si eas artis quas in emendo secuti sumus forte nesciunt^[433], sin autem emimus quem vilicum^[434] imponeremus, quem pecori praeficeremus, nihil in eo nisi frugalitatem, laborem, vigilantiam esse curamus, sic populus Romanus deligit magistratus quasi rei publicae vilicos; in quibus si qua praeterea est ars, facile patitur, sin minus, virtute eorum et^[435] innocentia contentus est. quotus enim quisque disertus, quotus quisque iuris peritus est, ut eos numeres qui volunt esse? quod si praeterea nemo est honore dignus^[436], quidnam tot optimis et ornatissimis civibus est futurum?

[63] [cap.26] iubes Plancium de vitiis Laterensis dicere. nihil potest nisi eum nimis in se iracundum putavisse^[437]. idem effers^[438] Laterensem laudibus. facile patior id te agere multis verbis quod ad iudicium non pertineat, et id te accusantem tam diu dicere quod ego defensor^[439] sine periculo possim confiteri. atqui non modo confiteor summa in Laterense ornamenta esse sed te etiam reprehendo quod ea non enumeres^[440], alia quaedam inania et levia conquiras. “Praeneste fecisse ludos.” quid? alii quaestores nonne fecerunt? “Cyrenis liberalem in publicanos, iustum in socios fuisse.” quis negat? sed ita multa Romae geruntur ut vix ea quae fiunt in provinciis audiantur.

[64] non vereor ne mihi aliquid, iudices, videar adrogare^[441], si de quaestura mea dixero. quamvis enim illa floruerit, tamen eum me postea fuisse in maximis imperiis^[442] arbitror ut non ita multum mihi^[443] gloriae^[444] sit ex quaesturae laude repetendum. sed tamen non vereor ne quis audeat dicere ullius in Sicilia quaesturam aut clariorem aut gratiorem^[445] fuisse. vere me hercule hoc dicam: sic tum existimabam, nihil homines aliud Romae nisi de quaestura mea loqui. frumenti in summa caritate maximum numerum miseram; negotiatoribus comis, mercatoribus iustus, mancipibus^[446] liberalis, sociis abstinens, omnibus eram visus in omni officio diligentissimus; excogitati quidam erant a Siculis honores in me^[447] inauditi.

[65] itaque hac spe decedebam ut mihi populum Romanum ultro omnia delaturum putarem. at ego cum casu diebus eis itineris faciendi causa decedens e provincia^[448] Puteolos forte venissem, cum plurimi et lautissimi in eis locis solent esse^[449], concidi paene, iudices, cum ex me quidam quaesisset quo die Roma exissem et num quidnam^[450] esset novi. cui cum respondissem me e^[451] provincia decedere: “etiam me hercule,” inquit, “ut opinor, ex Africa.” [cap.27] huic ego iam stomachans fastidiose: “immo ex Sicilia,” inquam. tum quidam, quasi qui omnia sciret: “quid? tu nescis,” inquit, “hunc quaestorem Syracusis^[452] fuisse?” quid multa? destiti stomachari et me unum ex eis^[453] feci qui ad aquas venissent.

[66] sed ea res, iudices, haud scio an plus mihi profuerit quam^[454] si mihi tum essent omnes gratulati^[455]. nam postea quam sensi populi Romani^[456] auris hebetiores, oculos autem esse^[457] acris atque acutos^[458], destiti quid de me audituri essent homines cogitare; feci ut postea cotidie praesentem me viderent, habitavi in oculis, pressi forum^[459]; neminem a congressu meo neque ianitor meus neque somnus absterruit. ecquid^[460] ego dicam de occupatis meis temporibus, cui fuerit ne otium quidem umquam^[461] otiosum? nam quas tu commemoras, Cassi, legere te solere orationes, cum otiosus sis, has ego scripsi ludis^[462] et feriis^[463], ne omnino umquam essem otiosus. etenim M. Catonis illud quod in principio scripsit Originum suarum^[464] semper magnificum et praeclarum putavi, “clarorum virorum^[465] atque magnorum non minus oti quam negoti rationem exstare oportere.” itaque^[466] si quam habeo laudem, quae quanta sit nescio, parta Romae est, quaesita in foro; meaque privata consilia publici quoque casus comprobaverunt, ut etiam summa res publica mihi domi fuerit gerenda et urbs in urbe servanda.

[67] eadem igitur, Cassi, via munita Laterensi est, idem virtuti^[467] cursus ad gloriam, hoc facilior fortasse quod ego huc a me ortus et per me nixus ascendi, istius^[468] egregia virtus adiuvabitur commendatione maiorum.

sed ut redeam ad Plancium, numquam ex urbe is afuit^[469] nisi sorte^[470], lege, necessitate; non valuit rebus isdem quibus fortasse non nulli, at valuit adsiduitate^[471], valuit observandis^[472] amicis, valuit liberalitate; fuit in oculis^[473], petivit, ea^[474] est usus ratione vitae^[475] qua minima invidia novi homines plurimi sunt eosdem honores consecuti.

[68] [cap.28] nam quod ais, Cassi, non plus me Plancio debere quam bonis omnibus, quod eis aeque mea salus cara fuerit, ego me debere bonis omnibus fateor. sed etiam ei^[476] quibus ego debeo boni viri et cives comitiis aediliciis aliquid se meo nomine Plancio debere^[477] dicebant. verum fac me multis debere et in eis^[478] Plancio; utrum igitur me conturbare oportet, an ceteris, cum cuiusque dies venerit, hoc^[479] nomen quod urget nunc cum petitur dissolvere? quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id quod reddidit; qui autem debet, is^[480] retinet alienum; gratiam autem et qui refert habet, et qui habet in^[481] eo ipso quod habet refert. neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset.

[69] quaeris a me, Cassi, quid pro fratre meo, qui mihi est carissimus, quid pro meis liberis, quibus nihil mihi potest^[482] esse iucundius, amplius quam quod^[483] pro Plancio facio facere possim, nec vides istorum ipsorum caritate ad huius salutem defendendam maxime stimulari me atque excitari. nam neque illis huius salute a quo meam sciunt esse defensam quicquam est optatius, et ego ipse numquam illos aspicio quin, cum^[484] per hunc me eis^[485] conservatum esse meminerim, huius meritum in me recorder.

Opimium damnatum esse commemoras, servatorem ipsum rei publicae, Calidium adiungis, cuius lege Q. Metellus in civitatem^[486] sit restitutus; reprehendis meas pro Plancio preces, quod neque^[487] Opimius suo nomine liberatus sit neque Metelli^[488] Calidius. [cap.29] de Calidio tibi tantum respondeo quod ipse vidi, Q. Metellum Pium consulem praetoriis comitiis petente Q. Calidio populo Romano supplicasse, cum quidem non dubitaret et consul et homo nobilissimus patronum esse illum^[489] suum et familiae^[490] nobilissimae dicere^[491].

[70] quo loco quaero ex te num id in iudicio Calidi putes quod ego in Planci^[492] facio, aut Metellum Pium, si Romae esse potuisset, aut patrem eius, si vixisset, non fuisse facturum. nam Opimi quidem calamitas utinam ex hominum memoria posset evelli! volnus illud rei publicae, dedecus huius imperi, turpitudo populi Romani, non iudicium putandum est. quam enim illi iudices, si iudices et non parricidae patriae nominandi sunt, graviorem potuerunt rei publicae infligere securim quam cum illum e civitate eiecerunt^[493] qui praetor finitimo, consul domestico bello rem publicam liberarat?

[71] at enim nimis ego^[494] magnum beneficium Planci^[495] facio et, ut ais, id verbis exaggero. quasi vero me tuo arbitratu et non meo gratum esse oporteat. “quod istius tantum meritum?” inquit; “an quia te non iugulavit?” immo vero quia iugulari passus non est. quo quidem tu loco, Cassi, etiam purgasti inimicos meos meaeque vitae nullas ab illis insidias fuisse dixisti. posuit hoc idem Laterensis. quam ob rem paulo post de isto^[496] plura dicam; de te tantum requiro, utrum putes odium in me mediocre inimicorum fuisse—quod fuit ullorum^[497] umquam barbarorum tam immane ac tam crudele in hostem?—an fuisse in eis aliquem aut famae metum aut poenae quorum vidisti toto illo anno ferrum in foro, flammam in delubris, vim in tota urbe versari. Nisi forte^[498] existimas eos idcirco vitae meae pepercisse quod de reditu meo nihil^[499] timerent. et quemquam putas fuisse tam excordem qui vivis his, stante urbe et curia rediturum me, si viverem, non putaret? quam ob rem non debes is homo et is civis praedicare vitam meam, quae fidelitate amicorum conservata sit^[500], inimicorum modestia^[501] non esse appetitam.

[72] [cap.30] respondebo tibi nunc, Laterensis, minus fortasse vehementer quam abs te sum provocatus, sed profecto nec considerate minus nec minus amice. nam primum fuit illud^[502] asperius me, quae de Plancio dicerem, ementiri^[503] et temporis causa fingere. scilicet homo sapiens excogitavi quam ob rem viderer maximis benefici vinculis^[504] obstrictus, cum liber essem et solutus. quid enim? mihi ad defendendum Plancium parum multae, parum iustae necessitudines erant familiaritatis, vicinitatis, patris amicitiae? quae si non essent, vererer^[505], credo, ne turpiter^[506] facerem, si hoc splendore et hac dignitate hominem defenderem. fingenda mihi fuit^[507] videlicet^[508] causa peracuta ut ei quem mihi debere oporteret ego me omnia debere dicerem. at id etiam gregarii milites faciunt^[509] inviti ut coronam dent civicam^[510] et se ab aliquo servatos esse fateantur, non quo turpe sit protectum in acie ex^[511] hostium manibus eripi—nam id accidere nisi forti viro et pugnanti comminus non potest—, sed onus benefici reformidant, quod permagnum est alieno debere idem quod parenti.

[73] ego, cum ceteri vera beneficia etiam minora dissimulent, ne obligati esse videantur, eo me beneficio obstrictum esse ementior cui ne referri quidem gratia posse videatur? an hoc tu, Laterensis, ignoras? qui cum mihi esses amicissimus, cum vel periculum vitae tuae mecum sociare voluisses, cum me in illo tristi et acerbo luctu atque discessu non lacrimis solum tuis sed animo, corpore, copiis prosecutus esses, cum meos liberos et uxorem me absente tuis opibus auxilioque defendisses, sic mecum semper egisti, te^[512] mihi remittere atque concedere ut omne studium meum^[513] in Cn. Planci honore^[514] consumerem, quod eius in me meritum tibi etiam ipsi^[515] gratum esse dicebas.

[74] nihil autem me novi, nihil temporis causa dicere, nonne etiam est illa testis^[516] oratio quae est a me prima habita in senatu? in qua cum perpaucis nominatim egissem gratias, quod omnes enumerari nullo modo possent, scelus autem esset^[517] quemquam praeteriri, statuissemque eos solum nominare qui causae nostrae^[518] duces et quasi signiferi fuissent, in his Plancio gratias egi. recitetur^[519] oratio, quae propter rei^[520] magnitudinem dicta de scripto^[521] est; in qua ego homo astutus ei me dedebam^[522] cui nihil magno opere deberem, et huius offici tanti^[523] servitutem^[524] astringebam^[525] testimonio sempiterno. nolo cetera quae a me mandata sunt litteris recitare; praetermitto, ne aut proferre videar^[526] ad tempus aut eo^[527] genere uti litterarum quod meis studiis aptius quam consuetudini iudiciorum esse videatur.

[75] [cap.31] atque etiam clamitas, Laterensis: “quo usque ista dicis? nihil in Cispio^[528] profecisti; obsoletae^[529] iam sunt preces tuae.” de Cispio mihi^[530] igitur^[531] obicies, quem ego de me bene meritum, quia te teste cognoram^[532], te eodem auctore defendi? et ei dices “quo usque?” quem negas, quod pro Cispio contenderim, impetrare potuisse? nam istius verbi “quo usque” haec poterat^[533] esse invidia: “datus est tibi ille, condonatus est^[534] ille; non facis finem; ferre non possumus.” ei quidem qui pro^[535] uno laborarit ⟨et⟩ id ipsum^[536] non obtinuerit dici “quo usque?” inridentis magis est quam reprehendentis^[537]; nisi forte ego unus ita me gessi in iudiciis, ita et cum his et inter hos vixi, is in^[538] causis patronus, is in re publica civis et sum et semper fui, solus ut a te constituar qui nihil a iudicibus debeam umquam impetrare.

[76] et mihi lacrimulam Cispiani iudici obiectas. sic enim dixisti: “vidi ego tuam lacrimulam^[539].” vide quam me^[540] verbi tui^[541] paeniteat. non modo lacrimulam sed multas lacrimas et fletum cum singultu videre potuisti. an ego, qui meorum lacrimis me absente commotus simultates, quas mecum habebat, deposuisset meaeque salutis non modo non oppugnator, ut inimici mei putarant, sed etiam defensor fuisset, huius in periculo^[542] non^[543] significarem dolorem meum^[544]?

[77] tu autem, Laterensis, qui tum lacrimas meas gratas esse dicebas, nunc easdem vis invidiosas videri.

[cap.32] negas tribunatum Planci quicquam attulisse adiumenti dignitati meae, atque hoc loco, quod verissime facere potes, L. Racili, fortissimi et constantissimi viri, divina in me merita commemoras. cui^[545] quidem ego, sicut Cn. Plancio^[546], numquam dissimulavi me plurimum debere semperque prae me feram^[547]; nullas enim sibi ille neque contentiones neque inimicitias neque vitae dimicationes nec pro re publica nec pro me defugiendas putavit. atque utinam quam ego sum in illum gratus, tam licuisset per hominum vim et iniuriam populo Romano^[548] ei^[549] gratiam referre^[550]! sed si non eadem contendit in tribunatu Plancius, existimare debes non huic voluntatem defuisse sed me, cum tantum^[551] iam Plancio deberem, Racili^[552] beneficiis fuisse contentum.

[78] an vero putas idcirco minus libenter iudices^[553] mea^[554] causa esse^[555] facturos quod me esse gratum crimineris^[556]? an, cum patres conscripti illo senatus consulto quod in monumento^[557] Mari factum est, quo mea salus omnibus est gentibus commendata, uni Cn. Plancio^[558] gratias egerint^[559]— unus enim fuit de magistratibus^[560] defensor salutis meae—cui senatus pro me gratias agendas putavit, ei ego a me referendam gratiam non putem? atque^[561] haec cum vides, quo me tandem in te animo^[562] putas esse, Laterensis? ullum esse tantum periculum, tantum laborem, tantam contentionem quam ego non modo pro salute tua sed etiam pro dignitate defugerim^[563]? quo quidem etiam magis sum non dicam miser—nam hoc^[564] quidem abhorret a virtute verbum^[565]—sed certe exercitus, non quia multis debeo—leve enim est^[566] onus benefici gratia—, sed quia ⟨nomina⟩^[567] saepe concurrunt^[568], propter^[569] aliquorum bene^[570] de me meritorum inter ipsos contentiones, ut eodem tempore in omnis verear ne vix possim gratus videri.

[79] sed ego haec^[571] meis ponderibus examinabo, non solum quid cuique debeam sed etiam quid cuiusque intersit, et quid a me cuiusque tempus poscat. [cap.33] agitur studium tuum vel etiam, si vis, existimatio, laus aedilitatis^[572]; at Cn. Planci salus, patria, fortunae. salvum tu me esse cupisti; hic fecit etiam ut esse possem. distineor^[573] tamen et divellor dolore et in causa dispari offendi te a me doleo; sed me dius fidius multo citius meam salutem pro te abiecero^[574] quam Cn. Planci salutem tradidero contentioni tuae.

[80] etenim, iudices, cum omnibus virtutibus me^[575] adfectum esse cupio, tum nihil est quod malim quam me et esse gratum^[576] et videri. haec enim est una virtus non solum maxima sed etiam mater virtutum omnium reliquarum. quid est pietas nisi voluntas grata in parentes? qui sunt boni cives, qui belli, qui domi de patria bene merentes, nisi qui patriae beneficia meminerunt? qui sancti, qui religionum colentes, nisi qui meritam dis immortalibus gratiam iustis honoribus et memori mente persolvunt? quae potest esse vitae iucunditas^[577] sublatis amicitiis? quae porro amicitia potest esse inter ingratos?

[81] quis est nostrum liberaliter educatus cui non educatores, cui non magistri sui atque doctores, cui non locus ipse ille mutus^[578] ubi^[579] alitus^[580] aut doctus est^[581] cum grata recordatione in mente versetur? cuius opes tantae esse possunt aut umquam fuerunt quae sine multorum amicorum officiis stare possint? quae certe sublata memoria et gratia nulla^[582] exstare possunt. equidem nihil tam proprium hominis existimo quam non modo beneficio sed etiam benivolentiae significatione adligari, nihil porro tam inhumanum, tam immane, tam ferum^[583] quam committere ut beneficio non dicam indignus sed victus esse videare.

[82] quae cum ita sint, iam succumbam, Laterensis, isti tuo crimini meque^[584] in eo ipso in quo nihil potest esse nimium, quoniam ita tu vis, nimium gratum^[585] esse concedam petamque a vobis, iudices, ut eum beneficio complectamini quem qui reprehendit in eo reprehendit quod gratum praeter modum dicat esse. neque enim illud^[586] ad neglegendam meam gratiam debet valere quod dixit idem, vos nec nocentis nec litigiosos esse, quo minus me apud vos valere oporteret. quasi vero in amicitia mea non haec praesidia, si quae^[587] forte sunt in me, parata semper amicis esse maluerim quam necessaria. etenim ego de me tantum audeo dicere, amicitiam meam voluptati pluribus quam praesidio fuisse, meque vehementer vitae meae paeniteret, si in mea familiaritate locus esset nemini nisi litigioso aut nocenti.

[83] [cap.34] sed haec^[588] nescio quo modo frequenter in me congessisti saneque in eo creber fuisti, te idcirco in ludos^[589] causam conicere noluisse ne ego mea consuetudine aliquid de tensis misericordiae causa dicerem, quod in aliis aedilibus ante fecissem. non nihil egisti hoc loco; nam mihi eripuisti ornamentum orationis meae. deridebor, si mentionem tensarum fecero, cum tu id^[590] praedixeris; sine tensis autem quid potero dicere? hic etiam addidisti me idcirco mea lege exsilio ambitum sanxisse^[591] ut miserabiliores epilogos possem dicere. non^[592] vobis videtur^[593] cum aliquo declamatore, non cum laboris et fori discipulo^[594] disputare?

[84] “Rhodi^[595] enim,” inquit^[596], “ego^[597] non fui”—me volt fuisse—“sed fui,” inquit—putabam in Vaccaeis^[598] dicturum—“bis in Bithynia.” si locus habet reprehensionis ansam^[599] aliquam, nescio cur severiorem Nicaeam putes quam Rhodum; si spectanda causa est, et tu^[600] in Bithynia summa cum dignitate fuisti et ego Rhodi non minore. nam quod in eo me reprehendisti quod nimium multos defenderem^[601], utinam et tu, qui potes, et ceteri, qui defugiunt, vellent me labore hoc levare! sed fit vestra diligentia, qui^[602] causis ponderandis omnis fere repudiatis, ut ad nos pleraeque confluant, qui miseris et laborantibus negare nihil^[603] possumus.

[85] admonuisti^[604] etiam, quod in Creta fuisses, dictum aliquod^[605] in petitionem tuam^[606] dici potuisse; me id perdidisse. uter igitur nostrum est cupidior dicti? egone qui quod dici potuit non dixerim, an tu qui etiam ipse in te dixeris? te aiebas de tuis rebus gestis nullas litteras misisse, quod mihi meae quas ad aliquem misissem obfuissent. quas ego mihi obfuisse non intellego, rei publicae video prodesse potuisse.

[86] [cap.35] sed sunt haec leviora, illa vero gravia^[607] atque magna, quod meum discessum, quem saepe defleras, nunc quasi reprehendere et subaccusare voluisti. dixisti enim non auxilium mihi sed me auxilio defuisse. ego vero fateor me^[608], quod viderim mihi auxilium non deesse, idcirco^[609] illi auxilio pepercisse. qui enim status, quod discrimen, quae fuerit in re publica tempestas illa quis nescit? tribunicius me terror an consularis furor movit? decertare mihi ferro magnum fuit cum reliquiis eorum quos ego florentis atque integros sine ferro viceram? consules post hominum memoriam taeterrimi atque turpissimi, sicut et illa principia et hi recentes rerum exitus declararunt, quorum alter exercitum perdidit, alter vendidit, empti^[610] provinciis a senatu, a re publica, a bonis omnibus defecerant; qui exercitu^[611], qui armis, qui opibus plurimum poterant cum quid sentirent nesciretur, furialis illa vox nefariis stupris, religiosis^[612] altaribus effeminata secum et illos et^[613] consules facere acerbissime personabat^[614]; egentes in locupletis, perditi in bonos, servi in dominos armabantur.

[87] at erat^[615] mecum senatus, et quidem veste mutata, quod pro me uno post hominum memoriam publico consilio susceptum est. sed recordare qui tum fuerint consulum nomine^[616] hostes, qui soli in hac urbe senatum senatui parere non siverint^[617] edictoque suo^[618] non luctum patribus conscriptis sed indicia luctus^[619] ademerint. at erat mecum cunctus equester ordo; quem quidem in contionibus saltator ille Catilinae^[620] consul proscriptionis denuntiatione terrebat. at tota Italia convenerat; cui quidem belli intestini et vastitatis metus inferebatur.

[cap.36] hisce ego auxiliis studentibus atque incitatis uti me, Laterensis, potuisse confiteor, sed erat non iure, non legibus, non disceptando decertandum—nam profecto, praesertim tam bona in causa, numquam, quo ceteri saepe^[621] abundarunt, id mihi ipsi^[622] auxilium meum defuisset—armis fuit, armis, inquam, fuit dimicandum; quibus a servis atque a servorum ducibus caedem fieri senatus et bonorum rei publicae exitiosum fuisset.

[88] vinci autem improbos a bonis fateor fuisse praeclarum, si finem tum^[623] vincendi viderem, quem profecto non videbam^[624]. Vbi enim mihi praesto fuissent^[625] aut tam fortes consules quam L. Opimius, quam C. Marius, quam L. Flaccus, quibus ducibus improbos civis res publica vicit armatis, aut, si minus fortes, at tamen tam iusti quam P. Mucius, qui arma quae privatus P. Scipio ceperat^[626], ea Ti. Graccho interempto iure^[627] optimo sumpta esse defendit? esset igitur pugnandum cum consulibus. nihil dico amplius nisi illud: victoriae nostrae gravis adversarios paratos, interitus nullos esse ultores^[628] videbam.

[89] hisce ego auxiliis salutis meae si idcirco defui quia nolui dimicare, fatebor id quod vis, non mihi auxilium, sed me auxilio defuisse; sin autem, quo maiora studia in me bonorum fuerunt, hoc eis magis consulendum et parcendum putavi, tu id in me reprehendis quod Q. Metello laudi datum est hodieque est et semper erit maximae^[629] gloriae? quem, ut potes ex multis audire qui tum adfuerunt, constat^[630] invitissimis^[631] viris bonis cessisse, nec fuisse dubium quin contentione et armis superior posset esse. ergo ille cum suum, non cum^[632] senatus factum defenderet, cum perseverantiam sententiae suae, non salutem rei publicae retinuisset, tamen ob illam ⟨constantiam⟩^[633], quod^[634] illud voluntarium volnus accepit, iustissimos omnium Metellorum et clarissimos triumphos gloria et^[635] laude superavit, quod et illos ipsos improbissimos civis interfici noluit^[636] et ne quis bonus interiret in eadem caede providit; ego tantis periculis propositis cum, si victus essem, interitus rei publicae, si vicissem, infinita dimicatio pararetur, committerem ut idem perditor rei publicae nominarer qui servator fuissem?

[90] [cap.37] mortem me timuisse dicis. ego vero ne immortalitatem quidem contra rem publicam accipiendam putarem, nedum emori cum pernicie rei publicae vellem. nam qui pro re publica vitam ediderunt^[637]—licet me desipere dicatis—numquam me hercule eos mortem potius quam immortalitatem adsecutos putavi. ego vero si tum illorum impiorum ferro ac manu concidissem, in perpetuum res publica civile praesidium salutis suae perdidisset. quin etiam si me vis aliqua morbi aut natura ipsa consumpsisset, tamen auxilia posteritatis essent imminuta, quod peremptum esset mea morte id exemplum qualis futurus in me restituendo^[638] fuisset senatus populusque Romanus. an, si umquam vitae cupiditas in me^[639] fuisset, ego mense Decembri mei consulatus omnium parricidarum tela commossem^[640]? quae, si xx quiessem dies^[641][642], in aliorum vigiliam^[643] consulum recidissent. quam ob rem, si vitae cupiditas contra rem publicam est turpis, certe multo mortis cupiditas mea turpior fuisset cum pernicie civitatis.

[91] nam quod te esse^[644] in re publica liberum es gloriatus, id ego et fateor et laetor et tibi etiam in hoc gratulor; quod me autem negasti, in eo neque te neque quemquam diutius patiar errare. [cap.38] nam si quis idcirco aliquid de libertate mea deminutum putat quod non ab omnibus isdem a quibus antea solitus sum dissentire dissentiam, primum, si bene de me meritis gratum me praebeo, nonne^[645] desino incurrere in crimen hominis nimium memoris nimiumque grati? sin autem aliquando^[646] sine ullo rei publicae detrimento respicio etiam salutem cum^[647] meam tum meorum, certe non modo non sum reprehendendus sed etiam, si ruere vellem, boni viri me ut id ne facerem rogarent.

[92] res vero ipsa^[648] publica, si loqui posset, ageret mecum ut, quoniam sibi servissem semper, numquam mihi, fructus autem ex sese non, ut oportuisset, laetos et uberes, sed magna acerbitate permixtos tulissem, ut^[649] iam mihi servirem, consulerem meis; se non modo satis habere a me sed etiam vereri ne parum mihi pro eo quantum^[650] a me haberet reddidisset.

[93] quid? si^[651] horum ego nihil cogito et idem sum in re publica qui fui semper, tamenne libertatem requires meam? quam tu ponis in eo, si semper cum eis quibuscum aliquando contendimus depugnemus. quod est longe secus. stare enim omnes debemus tamquam in orbe aliquo rei publicae, qui quoniam versatur^[652], eam deligere partem ad quam nos illius utilitas salusque converterit.

[cap.39] ego autem Cn. Pompeium non dico auctorem, ducem, defensorem salutis meae—nam haec privatim fortasse officiorum memoriam et gratiam quaerunt^[653]—sed dico hoc^[654] quod ad salutem rei publicae pertinet: ego eum non tuear quem omnes in re publica principem esse concedunt? ego C. Caesaris laudibus desim, quas primum populi Romani, nunc etiam senatus, cui me^[655] semper addixi, plurimis atque amplissimis iudiciis videam esse celebratas? tum hercule me confitear non iudicium aliquod habuisse de utilitate rei publicae^[656], sed hominibus amicum aut inimicum fuisse.

[94] an, cum videam navem secundis ventis cursum tenentem suum, si non eum petat portum quem ego aliquando probavi^[657], sed alium non minus tutum atque tranquillum, cum tempestate pugnem periculose potius quam illi, salute praesertim proposita, obtemperem et paream? ego vero haec didici, haec vidi, haec scripta legi; haec de sapientissimis et clarissimis viris et in hac re publica et in aliis civitatibus monumenta^[658] nobis ⟨et⟩^[659] litterae^[660] prodiderunt, non semper easdem sententias ab isdem, sed quascumque rei publicae status, inclinatio temporum, ratio concordiae postularet, esse defensas^[661]. quod ego et facio, Laterensis, et semper faciam libertatemque quam tu^[662] in me requiris, quam ego neque dimisi umquam neque dimittam, non in pertinacia, sed in quadam moderatione positam putabo.

[95] [cap.40] nunc venio ad illud extremum in quo^[663] dixisti, dum^[664] Planci in me meritum verbis extollerem, me arcem^[665] facere e cloaca^[666] lapidemque e sepulcro venerari pro deo; neque enim mihi insidiarum periculum ullum neque mortis fuisse. cuius ego temporis rationem explicabo brevi neque invitus. nihil enim est ex meis^[667] temporibus quod minus pervagatum, quodque minus aut mea commemoratione celebratum sit aut hominibus auditum atque notum. ego enim, Laterensis, ex illo incendio legum, iuris, senatus, bonorum omnium cedens, cum mea domus ardore suo deflagrationem urbi atque Italiae toti minaretur, nisi quievissem, Siciliam petivi animo, quae et ipsa erat mihi sicut domus una coniuncta et obtinebatur a C. Vergilio^[668], quocum me uno vel maxime cum vetustas tum^[669] amicitia, cum mei fratris conlegia tum rei publicae causa^[670] sociarat.

[96] vide nunc^[671] caliginem temporum illorum. cum ipsa paene insula mihi sese obviam ferre vellet, praetor ille, eiusdem tribuni pl. contionibus propter eandem rei publicae causam saepe vexatus, nihil amplius dico nisi me in Siciliam venire^[672] noluit. quid dicam? C. Vergilio, tali civi et viro, benivolentiam in me, memoriam communium temporum, pietatem, humanitatem^[673], fidem defuisse? nihil, iudices^[674], est eorum sed, quam tempestatem nos vobiscum non tulissemus, metuit ut eam ipse posset^[675] opibus suis sustinere. tum consilio repente mutato^[676] Brundisium terra petere contendi; nam maritimos cursus praecludebat hiemis magnitudo.

[97] [cap.41] cum omnia illa municipia quae sunt a Vibone ⟨ad⟩^[677] Brundisium in fide mea, iudices, essent, iter mihi tutum multis minitantibus magno cum suo metu praestiterunt. Brundisium veni vel potius ad moenia accessi^[678]; urbem unam mihi amicissimam declinavi, quae se potius^[679] exscindi quam e suo complexu ut eriperer facile pateretur. in hortos me M. Laeni Flacci contuli. cui cum omnis metus, publicatio bonorum, exsilium, mors proponeretur, haec perpeti, si acciderent, maluit quam custodiam mei capitis dimittere. cuius^[680] ego et parentis eius, prudentissimi atque optimi senis, et fratris^[681] et utriusque filiorum manibus in navi^[682] tuta ac fideli conlocatus, eorumque preces et vota de meo reditu exaudiens Dyrrachium, quod erat in fide mea, petere contendi.

[98] quo cum venissem, cognovi, id quod audieram, refertam esse Graeciam sceleratissimorum hominum ac nefariorum, quorum impium ferrum ignisque pestiferos meus ille consulatus e manibus extorserat; qui ante quam de meo adventu audire potuissent, cum a me^[683] abessent aliquot^[684] dierum viam, in Macedoniam ad Planciumque perrexi. hic vero simul atque mare me^[685] transisse cognovit—audi, audi atque attende, Laterensis, ut scias quid ego Plancio debeam, confiteareque aliquando me quod faciam et grate et pie facere; huic autem^[686], quae pro salute mea fecerit, si minus profutura sint^[687], obesse certe non oportere! nam simul ac me Dyrrachium attigisse audivit, statim ad me lictoribus dimissis, insignibus abiectis, veste mutata profectus est.

[99] O acerbam mihi, iudices, memoriam temporis illius et loci, cum hic in^[688] me incidit, cum^[689] complexus est conspersitque lacrimis nec loqui prae maerore potuit! O rem cum auditu crudelem tum visu nefariam! o reliquos omnis dies noctesque eas quibus iste a me non recedens Thessalonicam me in quaestoriumque perduxit! hic ego nunc de praetore Macedoniae nihil dicam amplius nisi eum et civem optimum semper et mihi amicum fuisse, sed eadem timuisse quae^[690] ceteros; Cn. Plancium fuisse unum, non qui minus timeret^[691] sed, si^[692] acciderent ea quae timerentur, mecum ea subire et perpeti vellet^[693].

[100] qui, cum ad me L. Tubero, meus necessarius, qui fratri meo legatus fuisset, decedens ex Asia venisset easque insidias quas mihi paratas ab exsulibus coniuratis audierat ad me^[694] animo amicissimo detulisset, in Asiam me ire propter eius provinciae mecum^[695] et cum meo fratre necessitudinem comparantem non est passus; vi me, vi, inquam^[696], Plancius et complexu suo retinuit multosque mensis a capite meo non discessit^[697], abiecta quaestoria persona comitisque sumpta.

[101] [cap.42] O excubias tuas, Cn. Planci, miseras, o flebilis vigilias, o noctes acerbas, o custodiam etiam mei capitis infelicem! si quidem ego tibi vivus non prosum, qui fortasse mortuus profuissem. memini enim, memini neque umquam obliviscar noctis illius cum tibi vigilanti, adsidenti, maerenti vana quaedam miser atque inania falsa spe inductus pollicebar, me, si essem in patriam restitutus, praesentem tibi gratias^[698] relaturum; sin aut^[699] vitam mihi fors^[700] ademisset aut vis aliqua maior reditum peremisset, hos, hos—quos enim ego tum alios animo intuebar?—omnia tibi illorum laborum praemia pro^[701] me persoluturos. quid me aspectas, quid mea promissa repetis, quid meam fidem imploras? nihil tibi ego tum de meis opibus pollicebar, sed de horum^[702] erga me benivolentia^[703] promittebam; hos pro me lugere, hos gemere, hos decertare pro meo capite vel vitae periculo velle videbam; de horum^[704] desiderio, luctu, querelis cotidie aliquid tecum simul audiebam; nunc timeo ne tibi nihil^[705] praeter lacrimas queam reddere, quas tu in meis acerbitatibus plurimas effudisti.

[102] quid enim possum aliud nisi maerere, nisi flere, nisi te cum mea salute complecti? salutem tibi idem dare possunt qui mihi reddiderunt. te^[706] tamen^[707]—exsurge, quaeso!—retinebo et complectar, nec me solum deprecatorem fortunarum tuarum sed comitem sociumque profitebor; atque, ut spero, nemo erit tam crudeli animo tamque inhumano nec tam immemor non dicam meorum^[708] in bonos meritorum, sed bonorum in me, qui a me mei^[709] servatorem capitis divellat ac distrahat. non ego meis ornatum beneficiis a vobis deprecor, iudices, sed custodem salutis meae, non opibus contendo, non auctoritate, non gratia, sed precibus, sed lacrimis, sed misericordia, mecumque vos simul hic^[710] miserrimus et optimus obtestatur parens, et pro uno filio duo^[711] patres deprecamur^[712].

[103] nolite, iudices, per vos, per^[713] fortunas^[714], per liberos vestros^[715] inimicis meis, eis^[716] praesertim quos ego pro vestra salute suscepi, dare laetitiam gloriantibus vos iam oblitos mei salutis eius a quo mea salus conservata est hostis exstitisse; nolite animum meum debilitare cum^[717] luctu tum etiam metu commutatae vestrae voluntatis erga me; sinite me, quod vobis fretus huic saepe promisi, id a vobis ei persolvere.

[104] teque, C. Flave^[718], oro et obtestor, qui meorum consiliorum in consulatu socius, periculorum particeps, rerum quas gessi adiutor fuisti, meque non modo salvum semper sed etiam ornatum florentemque esse voluisti, ut mihi per hos conserves eum per quem me tibi et his conservatum vides. plura ne dicam tuae me etiam lacrimae impediunt vestraeque, iudices, non solum meae, quibus ego magno in metu meo subito inducor in spem, vos eosdem in hoc conservando futuros qui fueritis in me, quoniam istis vestris lacrimis de illis recordor quas pro me saepe et multum profudistis^[719].

Ὁ Διαφορεύς παρῆν

^[1]: summum TEb3k: suum cett.

^[2]: obstet E

^[3]: ipsi TEa: ipsum cett.

^[4]: dignitatis et TE: dignissimum ag: diligentissimum cett.

^[5]: elegisse T1

^[6]: nobis T

^[7]: neque adrogo iudices TE: iudices neque adrogo cett.

^[8]: consecutum TEa: consecuturum cett.

^[9]: expetenda Σac

^[10]: maioris suspicio TE

^[11]: seiunctum (seui actum a) TEab2: om. Σ1gp in lac.: dictum b1: alienum cett. (Σ2)

^[12]: conturbat TEϚ: conturbet cett.

^[13]: et tum TE: cetum cett.

^[14]: criminibus omnibus E

^[15]: est enim TE: enim est cett.

^[16]: amicitiae certius TE: certius amicitiae cett.

^[17]: est om. k, del. Manutius

^[18]: deserenda TEk: deserenda est cett.

^[19]: conferri T

^[20]: a om. T

^[21]: ulla E

^[22]: potuisse om. T

^[23]: ipsa om. T tu in magistratibus Madvig: tu magni T: tum an E: tu (tune b2c) inanem cett.: tune aequum Lambinus (cf. § 13)

^[24]: patitur Ta: paratur E

^[25]: potes Σ: potest cett. (Σ mg.)

^[26]: est qui qui T

^[27]: non est est TEa: ... non est Σ

^[28]: quod Sylvius: vel quod (id quod ψ2) codd.: quod vel Beroaldus

^[29]: esset Eb2ψ2: esse a: essent T: est cett.

^[30]: eius om. T exilio codd.: corr. Cobet

^[31]: reprend. Zielinski (p. 177): reprehend. codd. (ita §§ 51, 75)

^[32]: iam TEa: om. cett.

^[33]: quoniam TE: quamquam cett.

^[34]: volui TEab2c

^[35]: sim Σb1gp

^[36]: afut. T: affut Ea: abfut. cett.

^[37]: iniquum inimicum E

^[38]: eam ego TE: ego eam cett.

^[39]: in re p. TE

^[40]: ego TEa: om. cett.

^[41]: etiam TEa: om. cett.

^[42]: etiam om. T

^[43]: duxerunt χ1k, Lag. 9, Angelius (cf. Deiot. 37)

^[44]: dicit TE

^[45]: ut TE: at cett.

^[46]: ipso (-se T) TE: om. cett.

^[47]: tecum ita TE: ita tecum cett.

^[48]: illud primum T: primum illud cett.

^[49]: enudata T

^[50]: cuique TE: denique cett.

^[51]: considerare deliberare Σg

^[52]: debeatur TE: videatur deberi cett.

^[53]: mavis illud E

^[54]: esse TEbk: est cett.

^[55]: haec TE: om. cett.

^[56]: nostrum qui TE: qui cett

^[57]: iactamur b1χ1

^[58]: et TEa: ac cett.

^[59]: expetamus bk: expectamus cett.

^[60]: defet. T: defat. cett.

^[61]: viri boni T

^[62]: potius hoc loco hab. TE, om. g, ante ad hab, cett.

^[63]: voluisse (et add. E) semper sibi supplicari se TE: voluisse semper (-que add. c2) placuisse cett.

^[64]: seranum TEa: serenum cett.: corr. Manutius

^[65]: subtilissimum Σ2b1

^[66]: enim tamen ... hominem fuit T: om. cett.

^[67]: Mallium ab2: Manlium cett.

^[68]: quo plus E corr., b2ψ2: populus Tapχ: quo plus et populus (-lo Σ) cett.

^[69]: aberas Sylvius

^[70]: cum te TEa: certe cett.

^[71]: reliquisti TE: dereliquisti cett.

^[72]: eis om. T

^[73]: indicasti Lambinus: iudicasti codd.

^[74]: quoque autem T: item Orelli

^[75]: inquiet T: inquam et cett.

^[76]: populus R. TEa: res p. cett.

^[77]: te om. T

^[78]: reservaras a1, Campe

^[79]: magistratum macc. E: .cc. T

^[80]: ludi Ernesti: iudi T: iudices E

^[81]: mihi sunt ... aut redde TE: om. cett.

^[82]: est iam E

^[83]: quod quod a TEa

^[84]: diribitio TE: diremtio a: direptio cett.

^[85]: nihil quod supplicatio magistratuum add. codd.: del. Manutius

^[86]: videro dicam TEa: video quid dicam cett.

^[87]: omnes T: om. cett.

^[88]: gradus Ea: gradum cett.

^[89]: ne TE: nec cett.

^[90]: nomine TE: om. cett.

^[91]: tamen TEa: tanto Σb1g: in tanto cett.

^[92]: in suppl. Baiter

^[93]: requiremus TEa: requiramus cett.

^[94]: vestrum istam k

^[95]: id TE: om. cett.

^[96]: ut fiat TEa: om. cett.

^[97]: ille ille est Baiter

^[98]: aequius TEa: equs p: aequum cett.

^[99]: si dicerem TE: sic dicere cett.

^[100]: nam Σ mg., p mg., b1c2k: nunc cett.

^[101]: assequerer codd.: corr. Manutius

^[102]: factum om. T

^[103]: ortis TE: om. cett.

^[104]: vestram E

^[105]: aliquando TE: om. cett.

^[106]: tamen tantum b2ψ2

^[107]: cur TE: cur tu cett.

^[108]: afuit Ta: abfuit cett.

^[109]: Fabium codd.: corr. Sylvius (cf. Verr. A. Pr. 19)

^[110]: iis Ek: his cett.

^[111]: alias TEab1k: aliis cett.

^[112]: num TEb1Ϛ: non cett.

^[113]: est om. T

^[114]: generis utriusque TE: utriusque generis cett.

^[115]: e TE: ex cett.

^[116]: sunt hoc loco hab. T, ante famil. E, post famil. cett., del. Wunder

^[117]: Iuventia E: inventicia (iuv. T) cett.

^[118]: tot quot b2cχψ: tot quot Wunder

^[119]: certo TEa: certe cett.

^[120]: suorum Hulderich: suorum municipum TE: hospitum suorum cett.

^[121]: honore om. T

^[122]: ipsi prope dicam TE, Schol.: prope dicam ipsi cett.

^[123]: favebant Schol.

^[124]: municipe suo del. Cobet (meliore numero)

^[125]: Fulviis TEa: Fabiis cett.

^[126]: at si in aliquem Arp. Schol.

^[127]: inciderit TEa

^[128]: etiam si nolis erit tamen erit Schol.

^[129]: etiam TE, Schol.: om. cett.

^[130]: sed certe (dr~e a) TEa: aliquid et cett.

^[131]: sic est sic Mommsen

^[132]: aerarii TE: aeritimi cett.

^[133]: modo supplevi

^[134]: Teretinam TE: Terentinam cett. (ubique)

^[135]: nam scripsi: nostra TE: iam cett.

^[136]: morem m̃tẽ T

^[137]: fucosa TEa, Schol.: fucata cett.

^[138]: sopanus codd.: corr. ed. R

^[139]: Casinas E: cassinas cett.

^[140]: tractus TE: tratas a: totus cett.

^[141]: allisanus TE

^[142]: ea nostra ita Baiter: anostra ita TEa: nostra illa cett.

^[143]: legationis c

^[144]: et suppl. Garatoni sunt om. E

^[145]: aut Gabina aut Bovillana Orelli, Schol. (in scholio): aut Bovillana aut Gabina Σ: aut Gabina aut Bovillana aut Gabinis (Gabinas agp: Sabina bkχ) cett.

^[146]: reperiuntur TE, Schol.: inveniuntur (-antur a2b) cett.

^[147]: adiungamus Schol.: adiungam cett.

^[148]: huic obesse etiam TE, Schol.: etiam huic obesse cett.

^[149]: eius ordinis E

^[150]: vel (ut T) quod TEa: vel quia cett.

^[151]: ordine TE

^[152]: dicam Schol.: dico cett.

^[153]: tributim TE: tribuum ag: tribubus cett.

^[154]: mehercules Ta

^[155]: ut om. T

^[156]: ipsa haec Schol.

^[157]: est om. T

^[158]: enim TE: om. cett.

^[159]: salutis meae TE: meae a: meo cett.

^[160]: fuit om. T

^[161]: absentis TE: om. cett.

^[162]: praesentis T (corr. m. 1): praesentes cett.

^[163]: e Schol.: om. cett.

^[164]: ferro Schol.: errore (cruore Ϛ) codd.

^[165]: fluctibusque confectum k

^[166]: servarat TE: servaverat cett.

^[167]: votis omnibus lacrimisque TE: lacrimis votisque omnibus cett.: corr. Baiter

^[168]: vi pulsum TEbk, Schol.: impulsum cett.

^[169]: quem TEb1: quod cett.

^[170]: Cn. Pl. res eae TE: res hae Cn. Pl. cett.

^[171]: dixit agere (aeg- T) TE

^[172]: est om. T

^[173]: grav. et grav. viro et E

^[174]: delectus Tc

^[175]: adulescentis (adol- E) TE: adolescentuli cett.

^[176]: quod qui b2Ϛ

^[177]: omni illi TE: illi omni cett.

^[178]: et virt. TE: virt. cett.

^[179]: vinclis PTE: vinculis cett.

^[180]: appropinquitatis T

^[181]: magni codd. (P lacer est): corr. Pantagathus

^[182]: cui (cui qui ψc) b2ψϚ: qui (quibus Σ mg., P lacer est) cett.

^[183]: se om. P

^[184]: sperare debet P: debet sperare cett.

^[185]: qui qualem Keil

^[186]: sic diligit hunc ut P

^[187]: hi hi qui P qui om. P

^[188]: sint ob sunt in P

^[189]: suam et mandata PTEc1: et mandata sua cett.

^[190]: pietas ... Σ: pietas est c

^[191]: est TEb2kχ: om. cett.

^[192]: videtis TEag2: videatis cett.

^[193]: atque TEa: atqui cett.

^[194]: iud. solida TE: solida iud. cett.

^[195]: facilis fragilis Bake

^[196]: tam E: quam Ta: quem cett.

^[197]: quam TEa: quem cett.

^[198]: generis dico et nominis TE: generis et nominis dico cett.: corr. Garatoni

^[199]: municipiorum T

^[200]: meorum temporum TE: temporum meorum cett.

^[201]: parem TE: partim a: patris cett.

^[202]: bimaritum TE: maritum cett.

^[203]: dicis Σb1Ϛ: dicas cett. (Σ mg.): dictitas Müller

^[204]: maledicto TE: maledico cett.

^[205]: iuventute TE: iuvene cett.

^[206]: aliqui Ta: est aliquis k

^[207]: e est e b2χ

^[208]: per imprud. emissus TE: om. cett.

^[209]: ut cognostis om. T

^[210]: praetoris mandatu Turnebus: p~mandatus T: praemandatis cett.: fort. a praemandatis

^[211]: si sordid. TE: sordid. cett.

^[212]: nominis T: om. E: ordinis cett.

^[213]: laudanda Σg

^[214]: ii Tc: hi cett.

^[215]: hoc TE: om. cett.

^[216]: debeat Tb1c

^[217]: omni T

^[218]: ferociter fortiter T

^[219]: et libere om. Schol.

^[220]: edicto iustitio cχψ: edicio (-iticio E) iustitio (-cio T) TEa: edicto iusticia cett.

^[221]: decedens TE, Lag. 9, Schol.: discedens b2ψ: descendens cett.

^[222]: essem T: isset E

^[223]: reiectae auctiones TE, Schol.: auctiones abχϚ: auctores cett.

^[224]: legationes E, Schol.: legiones cett.

^[225]: homini om. Schol.

^[226]: et Kiehl: sed codd.

^[227]: re p. TE: r. p. a: rem p. cett.

^[228]: et suppl. Baiter dixisset TEa: dixit b1: dixissetque cett.

^[229]: est TE, Schol.: om. cett. nostra TEa, Schol.: vestra cett.

^[230]: Plancio vox fuit T: fuit Plancio (-ci E) vox cett.

^[231]: fuit public. TE: public. fuit cett.

^[232]: ipsum illum Tabg: om. E

^[233]: communis TEb2k, Σ mg.: cum minus cett.

^[234]: sed aut TE, Schol.: sed cett.

^[235]: id me E

^[236]: quid quod TE

^[237]: stomachor TE: stomachor vero cett.

^[238]: id om. Schol.

^[239]: casum TEa

^[240]: statuis supplevi: splendor etiam Planci codd. (splendor Planci e margine irrepsisse videtur.

^[241]: Cf. §§ 14, 49, 96) esse TE: om. cett.

^[242]: leges ψϚ: legis cett.

^[243]: esse secutus TE: secutus es Schol.

^[244]: iudicum Cobet: iudiciorum codd. (cf. infra)

^[245]: tributaria abgpϚ

^[246]: reiectionem TE: de reiectione (-nem a) cett.

^[247]: iudicum TE: iudiciorum cett.

^[248]: huiusce TE: huius cett.

^[249]: tandem TE: om. cett.

^[250]: tum TE: om. cett.

^[251]: copiosissime TE: copiosius cett.

^[252]: esset et esset Ernesti

^[253]: hanc TE: om. cett.

^[254]: magis E: magna T: magistratuum cett.

^[255]: honeste quam vere TE: honesteque cett.

^[256]: eum cum TΣa

^[257]: iis ed. V: his codd.

^[258]: si cui vel Cobet

^[259]: venditorem emptorem Sylvius

^[260]: Iubet T: iubet a

^[261]: etenim T

^[262]: Oufentina Baiter: Vfentina TE: Vientina cett.

^[263]: Crustumina Ϛ

^[264]: Maeciam E: m. (iii p) eciam agp: etiam T: tertiam (tres ψϚ) etiam cett.

^[265]: corruptas TE: om. cett.

^[266]: potes Wunder: potest codd. (cf. § 7)

^[267]: inscio convoces scripsi: insieco notes T: in sicco (in suto Σ: in sicto Σ mg.: inscio Ϛ) notes (voces b1) codd.

^[268]: amicorum TE: om. cett.

^[269]: tu me ... iniquos del. Wunder

^[270]: iniquos vel Orelli: vel (aut k) iniquos (inimicos bk) vel (om. b1) codd.: inimicos vel Garatoni

^[271]: eos qui me TEa

^[272]: editici TEΣ: editicium Schol.: editi cett.: corr. Garatoni

^[273]: ferret Gronovius

^[274]: huic TE: hunc cett.

^[275]: tribus TE: om. cett.

^[276]: ederes TE: ederent cett.

^[277]: iis (his E) TE: om. cett.

^[278]: idem testes TE: testes idem cett.

^[279]: indic. b2Ϛ: iudic. cett.

^[280]: aut apud TE: aut cett.

^[281]: necess. ac (aut T) vicin. TE: vicin. ac necess. cett.

^[282]: certe TE: om. cett.

^[283]: vel Keil: ut TEa: et cett.

^[284]: huic TE: om. cett.

^[285]: ea TE: mea (-ae Σ1: meae similis Σ2Ϛ) cett.

^[286]: fugiendos tribules huic iudices TE: fugiendum tribulem huic iudices cett.

^[287]: quaestorem Ta

^[288]: non b1c2k: om. cett.

^[289]: erat hoc loco hab. TE, post notus cett.

^[290]: notus notus non b2c1ψ

^[291]: diceret T

^[292]: respuerint TEa

^[293]: repudiarent TE: repudiaretur cett.

^[294]: sancire codd.: corr. Manutius

^[295]: viri boni TE: boni viri cett.

^[296]: vero om. T

^[297]: exspectent Lambinus

^[298]: nostrae TE: nostra cett.

^[299]: et ae hodie T

^[300]: volumus videmus c2k, ed. V

^[301]: tribulum (-buum b2c) codd.: corr. ed. V

^[302]: descriptio codd.: corr. Bücheler

^[303]: vim iram Cobet: odium Müller

^[304]: excitarent Tc2: excitarem a: excitarunt cett.

^[305]: te iis Lag. 9: telis TEa: te his cett.

^[306]: utique tibi TEa

^[307]: tu rationem iurationem (ui rat. a) TEa

^[308]: cumque cu T: cum Kayser

^[309]: eos ed. Gryph.: hos codd.

^[310]: cum tum E

^[311]: sibi hoc TEac: hoc tibi (sibi bkχ) cett.

^[312]: sint TEac: sunt cett.

^[313]: nam TE: iam cett.

^[314]: in sua TE: om. cett.

^[315]: se per se T

^[316]: tribunario P

^[317]: est sit E1

^[318]: tribum unam TE

^[319]: delige tu: doce Naugerius (1)

^[320]: quem quae codd. Sylvii

^[321]: num TE: non cett.

^[322]: insequor E ideo Ta

^[323]: potueris E

^[324]: neque TE: nec cett.

^[325]: tibi TE: om. cett.

^[326]: Laterensis TEa: Laterensi cett.

^[327]: si iam Eb2: sic iam Σ: suam (sententiam k) cett.

^[328]: cuiusque TEa

^[329]: cur TEak: cur ego cett.

^[330]: omnium om. T

^[331]: largiri quispiam TE: quispiam largiri cett.

^[332]: diribitae (-pite a) TEa: descriptae cett.

^[333]: tabellae Wunder: renuntiatae codd. (glossema voc. tabellae expulit)

^[334]: ain TE: an cett.

^[335]: iis Tk: his cett.

^[336]: fuerint (-unt b1) Σb1: fuerit cett.

^[337]: Later. si id TE: si id, Later. cett.

^[338]: se suppl. hoc loco ed. V, post te Σ mg., post omnis Cobet

^[339]: fere TE: om. cett., Schol.

^[340]: Romano om. Schol. est E: sunt T: fuit cett.

^[341]: sicuti TE: sicut cett.

^[342]: secundo loco Hirschfelder: fort. secundum (cf. Vat. 15)

^[343]: reprehendatur codd. (cf. § 8)

^[344]: fratre Borghesi: patre codd. cive b1c

^[345]: Volcacium TEgp

^[346]: ista in TE, Priscian. iii. 34: in ista cett.

^[347]: aedilitatibus repulsus E

^[348]: quaesitor T C. g, Manutius: Q. cett.

^[349]: scimus factos E

^[350]: istum cursum TEb1: cursum istum cett.

^[351]: detractum. Detractum k, Angelius: detractum cett.

^[352]: illius om. Schol.

^[353]: re TE: r. a: rei cett.

^[354]: autem TE: ante cett.

^[355]: demovebunt Ernesti

^[356]: dubitabitis Schol.

^[357]: inquit del. Cobet

^[358]: at ed. Crat.: an codd.

^[359]: facti b2k, Angelius: factis cett.

^[360]: coitionis comitiis E

^[361]: Plotio Pedio TE: plocio k: potius plodio (plotio b) cett.

^[362]: a bk, edd. VR: om. cett.

^[363]: iam tam T

^[364]: possent E

^[365]: A. Plotium E: an plocium (ampl. T) cett.

^[366]: vocando TE: vocandum cett.

^[367]: iudicas codd.: corr. Garatoni interrogatus scripsi: rogatus codd. (i. e. laesisti Plotium, qui testibus tuis pepercit)

^[368]: te om. T

^[369]: quot b2χϚ: quod cett. iudicas codd.: corr. Angelius

^[370]: producere TE: adducere cett.

^[371]: re om. Ta

^[372]: ostendis TE: ostenderis (-ras k) cett.

^[373]: atque Hirschfelder

^[374]: iactatum EΣk: iactatus (-tari b2ψ2) bψ: iacturam cett.

^[375]: cur non cur T

^[376]: haec exhibes scripsi: haec habes TE: habes haec cett.

^[377]: reorum b2Ϛ: reum T: rerum cett.

^[378]: iudicum TE: om. cett.

^[379]: more meo TE, Schol.: meo more cett.

^[380]: defugere Schol.: effugere cett.

^[381]: sint TE

^[382]: molestiae T

^[383]: sermone TE

^[384]: accusatores TEa

^[385]: iniqui inimici Lambinus

^[386]: latius nihil latius c2χ

^[387]: ut ut aut c

^[388]: aut quod erit TEc: atque erit Müller qui] si qui Koepk: quique Müller

^[389]: autem suppl. Baiter

^[390]: audivi TEp: auditu cett.

^[391]: innoc. reo TE: reo innoc. cett.

^[392]: iam om. T

^[393]: et humanitate (humilitate T) et virtute TE: et virtute et humanitate cett.

^[394]: ita tibi TE: tibi ita Schol.: illa (ista apϚ) tibi cett.

^[395]: id fuisse qui nobis T

^[396]: Conco Schol.: long. T: longe E: longino cett.: corr. Roth

^[397]: audisse primum T

^[398]: confiteor E

^[399]: ipso (-os T) me T, Lambinus: ipso fine cett.

^[400]: esset e E

^[401]: tamen TE: tamen illi cett.

^[402]: illi TE: om. cett.

^[403]: gravis T: gnarus Ea: generatus Σgp: gnatus (-ti k) cett.: grandis Klotz

^[404]: quae rex Klotz: quare (que b) codd.

^[405]: praecipit T: praecepit cett.

^[406]: id quod multi videant (sic) post nonne hab. codd.: huc transtuli (cf. Sest. 102)

^[407]: nosti Angelius: nostris codd.

^[408]: cetera TEa: ceteraque cett.

^[409]: scripsit non non c, ed. V

^[410]: et ad TE: et cett.

^[411]: praestaret TEa: praestare cett.

^[412]: C. Duellio Vrsinus: P. (om. T) Duellio (Duilio b2) codd.

^[413]: A. suppl. Kayser

^[414]: tamen TE: om. cett.

^[415]: etenim TEc1: et enim cett.

^[416]: multi sunt TE: multis cett.

^[417]: max. gloria TE: gloria max. cett.

^[418]: quaeres TEa: quaeras cett.

^[419]: reperies bψ2Ϛ; reperis cett.

^[420]: fit sit TE

^[421]: Didi TEa: om. cett. in lac.

^[422]: quid sit Baiter

^[423]: magistratus magg. TE: magis cett. ceperint TE: gesserint b2: laude fuerint digni b1Ϛ: om. cett. in lac.

^[424]: triumpharunt χϚ

^[425]: propterea triumpharint suppi. Müller

^[426]: Metello hoc Naugerius (2) (cf. § 27)

^[427]: militum post trib. hab. k: del. Wunder

^[428]: sit TE: om. cett.

^[429]: iis E: his cett.

^[430]: requiruntur Cobet

^[431]: se TE: om. cett. afuisse T: abfuisse cett.

^[432]: tectore TE: textore cett.

^[433]: nesciunt TEa: nesciverit (-int b1c) cett.

^[434]: vilicum Tc1k: villicum cett.

^[435]: deligit te eorum et T med. om.

^[436]: nemo est honore dignus TE, Σ mg., p mg.: honore dignus (add. nemo b2Ϛ) cett.

^[437]: putavisse scripsi: putabis fuisse (opinor ex putabisse) codd.: fuisse Gulielmius

^[438]: effers ut fers T: ecfers Garatoni

^[439]: defensor T: defensori E: defensurus Klotz

^[440]: enumeras T

^[441]: adrogare TE, Schol.: arrogasse cett.

^[442]: imperiis TEa: rebus b2ψ2: om. cett.

^[443]: multum mihi TE: mihi multum cett.

^[444]: gloriae TEa: om. cett.

^[445]: aut clar. aut grat. TE: aut. grat. aut clar. cett.

^[446]: mancipibus TE: municipibus cett.

^[447]: in me TE: om. cett.

^[448]: decedens e provincia om. b1: del. Campe

^[449]: in his locis solent esse TE: solent esse in his locis cett.

^[450]: num quidnam TE: numquid in ea cett.

^[451]: me e bc: mea T: mea e cett.

^[452]: quaestorem Syr. TE: Syr. quaestorem cett.

^[453]: iis EϚ: his cett.

^[454]: an pluris mihi fuerit quam Schol.

^[455]: gratulati TE, Schol.: congratulati cett.

^[456]: populi R. c: p. R. TEa: populum R. cett.

^[457]: autem esse TE: om. cett.

^[458]: acutos TEa: acutos habere cett.

^[459]: forum Pantagathus: eorum codd.

^[460]: ecquid ed. Gryph.: et quid codd.: sed quid Lambinus

^[461]: ne otium (negocium a) quidem umquam TEa: negotium (quidem add. bϚ) nunquam cett.

^[462]: ludis TEaψ2: rudis cett.

^[463]: feriis TE: ferus cett.

^[464]: quod ... suarum fort. delendum (colon numero caret)

^[465]: virorum hominum TE (contra Schol.)

^[466]: itaque TEc2: ita cett.

^[467]: virtuti TE: virtutis cett.

^[468]: istius om. T

^[469]: is afuit Garatoni: isfuit T: abfuit cett.

^[470]: forte bpχϚ

^[471]: valuit ... adsiduitate om. T

^[472]: adservandis TE: servandis cett.: corr. Naugerius (2)

^[473]: fuit in oculis fuit T

^[474]: ea TE: om. cett.

^[475]: vitae TE: om. cett. sunt hoc loco hab. TE, post consec. b2kχ, om. cett.

^[476]: ii TϚ: hi cett.

^[477]: Plancio debere TE: debere Plancio cett.

^[478]: iis T: his cett.

^[479]: hoc huic Wunder

^[480]: is aes b1cχψ, ed. R

^[481]: in om. Schol.

^[482]: mihi potest TE: potes mihi cett.

^[483]: quod TE: om. cett.

^[484]: cum TE: om. cett.

^[485]: iis TE: his cett.

^[486]: civitate T

^[487]: neque TE: nec cett.

^[488]: neque Metelli TE: nec Q. Metelli cett.

^[489]: esse illum TE: illum esse cett.

^[490]: familiae TE: familiae suae cett.

^[491]: ducere T

^[492]: Plancio TbϚ

^[493]: eiecerunt om. T

^[494]: at ego nimiis T

^[495]: Planci Lambinus: Plancio codd.: fort. in Plancio facio TE: iacto Σ mg., p mg.: om. cett.

^[496]: paulo post de isto TE: de isto paulo post cett.

^[497]: ullorum TE: ullorum tantum requiro utrum putes odium cett.

^[498]: forte TE: om. cett.

^[499]: nihil TE: om. a: non cett.

^[500]: sit est Madvig

^[501]: modestia Σb1p: molestia cett.

^[502]: fuit illud TEa: illud fuit cett.

^[503]: ementiri Bake: mentiri codd.

^[504]: vinclis E

^[505]: vererer Ea: vereor cett.

^[506]: familiaritatis ... turpiter om. T

^[507]: mihi fuit TEϚ: fuit mihi cett.

^[508]: videlicet TEa: iudices cett.

^[509]: faciunt milites T (contra Schol.)

^[510]: civicam cuiquam E

^[511]: ex TE: et a: om. cett.

^[512]: te tu E

^[513]: meum studium E

^[514]: honorem χϚ, ed. R

^[515]: ipsi TE: om. cett.

^[516]: est illa testis TE: illa testis est cett.

^[517]: esset om. T

^[518]: nostrae causae E

^[519]: recitetur TE: reciteturque cett.

^[520]: rei TE: eius cett.

^[521]: de scripto b2χϚ: descripta cett.

^[522]: me dedebam E: medebam T: me debeam (-bebam b2ψ) cett.

^[523]: officii tanti TE: tanti officii cett.

^[524]: servitutem servitute me Manutius

^[525]: astringebam TE: astringendam a: astringam cett.

^[526]: videar om. E

^[527]: eo ego Ta

^[528]: Cispio TE: sciprio cett. (ubique)

^[529]: obsoletae T, Manutius: absolutae cett. sunt iam E

^[530]: tuae de Cispio. Mihi TE

^[531]: igitur TE: videtur cett.

^[532]: cognoram T: cognoveram cett.

^[533]: poterat haec Schol.

^[534]: est T: om. cett.

^[535]: qui quod pro Müller

^[536]: et id ipsum Lag. 9: id ipsum TE: ipsum id Σagp: et ipsum id cett.

^[537]: respondentis T

^[538]: vixi in his TEa

^[539]: lacrim. tuam E

^[540]: me om. TE

^[541]: tui verbi Tc

^[542]: periculo vv. gratum criminaris ... gratus videri (§ 78) suo loco omissa hic hab. E

^[543]: oppugnator ... non om. T

^[544]: signif. dol. meum TE: dol. meum signif. cett.

^[545]: cui cui (qui E) me TEa

^[546]: Cn. Orelli: in codd.

^[547]: praeferam TE

^[548]: populo R. Tb2: p. r. EΣ: populi R. cett.

^[549]: ei et TEa

^[550]: referri codd.: corr. Garatoni

^[551]: tantum E, Schol.: om. cett.

^[552]: deberem marci (p. marci T) racilii (-li T) codd.: corr. Manutius

^[553]: idcirco minus libenter iud. TE: iud. idcirco minus cett.

^[554]: mea fort. omnia mea

^[555]: esse TEc: om. cett.

^[556]: criminaris E patres conscripti TEa: populus R. cett.

^[557]: monimento Tg

^[558]: Cn. C. T

^[559]: egerit codd.: corr. Garatoni

^[560]: magistratibus T, Naugerius (1): aut pro magistratibus add. cett.

^[561]: atqui b1χ, p mg. haec cum TE: cum Σab2c1p: eum cum cett.

^[562]: in te animo TE: animo in te cett:

^[563]: defugerim TEa: defugerem cett.

^[564]: hoc E, Schol.: om. cett.

^[565]: verbum TE: verbi (-is a) cett.

^[566]: est TE: om. cett.

^[567]: nomina (noĩa) supplevi

^[568]: concurrunt TE: concurrit cett.

^[569]: propter propriae Keil: del. Garatoni

^[570]: bene TE: om. cett.

^[571]: haec ego E

^[572]: laus aedilitatis del. Müller

^[573]: distentor E

^[574]: abiecero E: obiecero cett.

^[575]: me virtutibus E

^[576]: esse gratum TE: gratum esse cett. haec enim est T: est enim haec E: haec est enim (om. enim b) cett.

^[577]: vitae iuc. TE: iuc. vitae cett.

^[578]: mutus ille T

^[579]: ubi TE: ubi ipse Σg: ipse ubi cett.

^[580]: altus Priscian. X. 36

^[581]: est om. E

^[582]: nullae TE

^[583]: ferum ferreum b1

^[584]: crimini meque (neque T) TE: ori nimioque (minime a) cett.

^[585]: gratum del. Keil

^[586]: illud TE: id c: om. cett.

^[587]: si quae TE: si qua cett.

^[588]: haec TE, Schol.: hoc cett.

^[589]: in ludos TE: in locos Σb1k: illusos cett.

^[590]: tu cum id T

^[591]: exilio ambitum sanxisse Schol.: ex illo ambitu traxisse codd.

^[592]: nonne Hirschfelder

^[593]: videtur TEg: videor cett.

^[594]: discipulo TE: om. cett.

^[595]: Rhodi hodie TE

^[596]: inquit om. b2cχψ, ed. R

^[597]: ego TE, Schol.: om. cett.

^[598]: Vaccaeis Nicaeis b2c1

^[599]: ansam causam b1k, ed. V

^[600]: tu TEaϚ: tum cett.

^[601]: defenderem T, Schol.: defenderim cett.

^[602]: qui TE: qui in cett.

^[603]: negare nihil TE: nihil negare cett.

^[604]: admonefecisti Schol.

^[605]: aliquod TE, Schol.: aliquid cett.

^[606]: petitionem tuam TE: petitione tum Schol.: petitione tua cett.

^[607]: gravia TE: graviora cett.

^[608]: me mehercule c2k

^[609]: idcirco ed. V: idcirco me codd.

^[610]: empti Gulielmius: emptis codd. (cf. Quir. 13)

^[611]: exercitu TEa: exercitibus cett.

^[612]: in religiosis Baiter

^[613]: illos et TE: illos cett.

^[614]: personabant TEa

^[615]: aderat codd.: corr. Wunder (ita mox)

^[616]: nomine consulum T

^[617]: sierint TE

^[618]: suo om. T

^[619]: indicia luctus TE: luctus indicia (iud- Σg) cett.

^[620]: Catilinae del. Ernesti, tuetur Schol.: fort. catamitus (cf. Sen. 12 eius vir Catilina)

^[621]: saepe TE: om. cett.

^[622]: ipsum Tap

^[623]: tum eum b2χϚ

^[624]: quem ... videbam om. TEap1

^[625]: mihi praesto fuiss. TE: praesto fuiss. mihi cett. fuisset ... fortis consul codd.: corr. Garatoni

^[626]: ceperat TE: sumpserat cett.

^[627]: iure viro E

^[628]: esse ult. TE: ult. esse cett.

^[629]: maximae ψϚ, ed. V: maxime cett.

^[630]: constat hoc loco hab. TEa, post viris cett.

^[631]: invitissimis E, ed. V: invictissimis cett.

^[632]: non cum non Karsten

^[633]: constantiam b2ψ2, Angelius: causam Klotz: om. cett.

^[634]: quod TE: quo cett.

^[635]: gloriam et Garatoni: gloriae codd.

^[636]: voluit TaΣbk

^[637]: ediderunt TEa: dediderunt (dederunt Ϛ) cett.

^[638]: restituendo Garatoni: retinendo codd.

^[639]: in me hoc loco hab. TE, ante vitae cett.

^[640]: commovissem E

^[641]: quiessem dies quidem dies essent E

^[642]: viginti TE

^[643]: vigiliam iugulum ψ2k

^[644]: te esse TEk: te cχ: esse te cett.

^[645]: nonne scripsi: non codd. desino] debeo Lambinus: recuso Müller

^[646]: aliquando hoc loco hab. TE, post etiam cett.

^[647]: cum T: tum cett.

^[648]: ipsa om. T

^[649]: ut om. k

^[650]: quantum Orelli: quam tum TE: quod tum (om. tum Ϛ) cett.

^[651]: quod si TaϚ

^[652]: versatur TEa: versetur cett.

^[653]: quaerunt et gratiam T

^[654]: hoc dico E

^[655]: cui a me T

^[656]: util. rei p. TE: rei p. util. cett.

^[657]: probarim E

^[658]: monum. bχϚ: monim. cett.

^[659]: et suppl. Madvig

^[660]: litterae del. Wunder

^[661]: defensas TE: defendendas cett.

^[662]: tu TEa: om. cett.

^[663]: in quo TEa: quod cett.

^[664]: dum quod Σ: cum Beroaldus

^[665]: arcem aram Dobree: arcum Cobet

^[666]: e cloaca TE: ex cloaca cett.

^[667]: est ex meis TE: ex meis est cett.

^[668]: Verg. TE: Virg. cett.

^[669]: vetustas tum Ec2: vetustatum (vetusta b2ψ2k) cett.

^[670]: rei p. causa TE: res p. cett.

^[671]: nunc om. T

^[672]: me in S. venire fort. in S. venire me (cf. Zielinski, p. 136)

^[673]: humilitatem T

^[674]: iudices TE: videlicet cett.

^[675]: posset TEa: non posset cett.

^[676]: mutato iter a Vibone add. codd. ego delevi (cf. v. 16)

^[677]: ad supplevi

^[678]: accessi om. T

^[679]: potius Halm: vel potius codd. (cf. v. 18): potius vel Weiske

^[680]: cuius T: huius cett.

^[681]: et fratris TE: om. cett.

^[682]: navi ψ2Ϛ, Priscian. vii. 68: nave cett.

^[683]: a me scripsi: tamen TE: tum (tunc cψ) cett.

^[684]: aliquot TEa: aliquorum cett.

^[685]: mare me Ec: mare Ta: me mare cett.

^[686]: autem E: om cett.

^[687]: sunt E

^[688]: in om. Ta

^[689]: cum om. T

^[690]: quae om. Ta

^[691]: timere T

^[692]: sed qui si Vrsinus

^[693]: velle TEa

^[694]: ad me TE: om. cett.

^[695]: mecum ed. V: metum codd.

^[696]: vi me, vi, inquam (vinquam p) p, Orelli: vi inquam T: vi me, vi me inquam b2ψϚ: vi me cett.

^[697]: discessisset T

^[698]: gratias TEa: gratiam cett.

^[699]: sin aut TEa: sin autem cett.

^[700]: fors TEa: sors cett.

^[701]: pro per T

^[702]: de horum E: eorum cett.

^[703]: benivolentia TE: benivolentiam cett.

^[704]: horum TE: eorum cett.

^[705]: tibi nihil TE: nihil tibi cett.

^[706]: te TE: nec Σagp: huc (nunc c2) cett.

^[707]: tamen tandem b2ψ2

^[708]: non dicam meorum TE: meorum non dicam cett.

^[709]: mei om. T

^[710]: hic TE, Schol.: om. cett.

^[711]: duos Ta

^[712]: deprecamur patres T

^[713]: vos per vos Garatoni

^[714]: fortunas TE: fortunas vestras cett.

^[715]: vestros TE: om. cett.

^[716]: iis T, Angelius: his codd.

^[717]: cum tum Ebcχ

^[718]: Flavi codd.: corr. Garatoni

^[719]: prodistis T