Pro L. Cornelio Balbo
PRO L. CORNELIO BALBO ORATIO
[1] [cap.1] si auctoritates patronorum in iudiciis valent[1], ab amplissimis[2] viris[3] L. Corneli causa defensa est; si usus, a peritissimis; si ingenia, ab eloquentissimis; si studia, ab amicissimis et cum beneficiis cum L. Cornelio tum maxima[4] familiaritate coniunctis. quae sunt igitur meae partes? auctoritatis tantae quantam vos in me esse voluistis, usus mediocris, ingeni minime voluntati paris[5]. nam ceteris a quibus est defensus hunc debere plurimum video; ego quantum ei debeam, alio loco; principio orationis hoc pono[6], me omnibus qui amici fuerint saluti et dignitati meae, si minus referenda[7] gratia satis facere potuerim, praedicanda et habenda certe satis esse facturum.
[2] quae fuerit hesterno die Cn. Pompei gravitas in dicendo, iudices, quae facultas, quae copia, non opinione tacita vestrorum animorum, sed perspicua admiratione declarari videbatur. nihil enim umquam audivi quod mihi de iure subtilius dici videretur, nihil memoria[8] maiore de exemplis, nihil peritius de foederibus, nihil inlustriore auctoritate de bellis, nihil de re publica gravius, nihil de ipso modestius, nihil de causa et crimine ornatius:
[3] ut mihi iam verum videatur illud esse quod non nulli litteris ac studiis doctrinae[9] dediti quasi quiddam incredibile dicere putabantur, ei qui omnis animo virtutes penitus comprehendisset omnia quae faceret ⟨recte procedere⟩[10]. quae enim in L. Crasso potuit, homine nato ad dicendi singularem quandam facultatem, si hanc causam ageret, maior esse ubertas, varietas, copia quam fuit in eo qui tantum potuit impertire huic studio temporis quantum ipse a pueritia usque ad hanc aetatem a continuis bellis et victoriis conquievit?
[4] quo mihi difficilior est hic extremus[11] perorandi locus. etenim ei succedo orationi quae non praetervecta sit auris vestras, sed in animis omnium penitus insederit, ut plus voluptatis ex recordatione illius orationis quam non modo ex mea, sed[12] ex cuiusquam oratione capere possitis. [cap.2] sed mos est gerundus[13] non modo Cornelio, cuius ego voluntati in eius periculis nullo modo deesse possum, sed etiam Cn. Pompeio, qui sui facti, sui iudici, sui benefici voluit me esse, ut apud eosdem vos, iudices, nuper in alia causa fuerim, et praedicatorem et actorem[14].
[5] ac mihi quidem hoc dignum re publica[15] videtur, hoc deberi huius excellentis viri praestantissimae gloriae, hoc proprium esse vestri offici, hoc satis esse causae ut, quod fecisse Cn. Pompeium constet, id omnes ei[16] licuisse concedant. nam verius nihil est quam quod hesterno die dixit ipse, ita L. Cornelium de fortunis omnibus dimicare ut nullius in delicti crimen vocaretur. non enim furatus esse civitatem, non genus suum ementitus, non in aliquo impudenti mendacio delituisse, non inrepsisse in censum dicitur: unum obicitur, natum esse Gadibus, quod negat nemo. cetera accusator fatetur, hunc in Hispania durissimo bello cum Q. Metello, cum C. Memmio et in classe et in exercitu fuisse; ut Pompeius in Hispaniam venerit Memmiumque habere quaestorem coeperit, numquam a Memmio discessisse, Carthagine esse obsessum[17], acerrimis illis proeliis et maximis, Sucronensi et Turiensi[18], interfuisse, cum Pompeio ad extremum belli tempus fuisse.
[6] haec sunt propria[19] Corneli, pietas[20] in rem publicam nostram, labor, adsiduitas, dimicatio, virtus digna summo imperatore, spes pro periculis praemiorum; praemia quidem ipsa non sunt in eius facto qui adeptus est[21], sed in eius qui dedit. [cap.3] Donatus igitur est ob eas causas a Cn. Pompeio civitate. id accusator non negat, sed reprehendit, ut in Cornelio causa ipsius probetur, poena quaeratur, in Pompeio causa laedatur, poena sit nulla nisi[22] famae: sic innocentissimi hominis fortunas, praestantissimi imperatoris factum condemnari volunt. ergo in iudicium caput Corneli, factum Pompei vocatur. hunc enim in ea civitate in qua sit[23] natus honestissimo loco natum esse concedis, et ab ineunte aetate relictis rebus suis omnibus in nostris bellis nostris cum imperatoribus esse versatum, nullius laboris, nullius obsessionis, nullius proeli expertem fuisse. haec sunt omnia cum plena laudis tum propria Corneli, nec in iis rebus crimen est ullum.
[7] ubi igitur est crimen? quod eum Pompeius civitate donavit. huius[24] crimen? minime, nisi honos ignominia putanda est. cuius igitur? re vera nullius, actione accusatoris eius unius qui donavit; qui si adductus gratia minus idoneum hominem praemio adfecisset, quin[25] etiam si virum bonum sed non ita meritum, si denique aliquid non contra ac liceret factum diceretur, sed contra atque oporteret, tamen esset omnis eius modi reprehensio a vobis, iudices, repudianda.
[8] nunc vero quid dicitur? quid ait[26] accusator? fecisse Pompeium quod ei facere non licuerit; quod gravius est quam si id factum ab eo diceret quod non oportuisset. est enim[27] aliquid quod non oporteat, etiam si licet; quicquid vero non licet, certe non oportet.
[cap.4] hic ego nunc cuncter sic agere, iudices, non esse fas dubitari quin, quod Cn. Pompeium fecisse constet, id non solum licuisse[28] sed etiam decuisse fateamur[29]?
[9] quid enim abest huic homini quod, si adesset, iure haec ei tribui et[30] concedi putaremus? Vsusne rerum? qui pueritiae tempus extremum principium habuit bellorum atque imperiorum maximorum, cuius plerique aequales minus saepe castra viderunt quam hic triumphavit, qui tot habet triumphos quot orae sunt partesque terrarum, tot victorias bellicas quot sunt in rerum natura genera bellorum. an ingenium? quin[31] etiam ipsi casus eventusque rerum non duces, sed comites eius consiliorum fuerunt: in quo uno ita summa fortuna cum summa virtute certavit ut omnium iudicio plus homini quam deae tribueretur. an pudor, an integritas, an religio in eo, an diligentia umquam requisita est? quem provinciae nostrae, quem liberi populi, quem reges, quem ultimae gentes[32] castiorem, moderatiorem, sanctiorem non modo viderunt, sed aut sperando umquam aut optando cogitaverunt?
[10] quid dicam de auctoritate? quae tanta est quanta in his[33] tantis virtutibus ac laudibus esse debet. cui senatus populusque Romanus amplissimae[34] dignitatis praemia dedit non postulanti, imperia vero[35] etiam recusanti, huius de facto, iudices, ita quaeri ut id agatur, licueritne ei facere quod fecit, an vero non dicam non licuerit, sed nefas fuerit— contra foedus enim, id est contra populi Romani religionem et fidem fecisse dicitur—non turpe rei publicae[36], nonne vobis[37]?
[11] [cap.5] audivi hoc de parente meo puer, cum Q. Metellus Luci filius causam de pecuniis repetundis[38] diceret, ille, ille[39] vir[40], cui patriae salus dulcior quam conspectus fuit, qui de civitate decedere quam de sententia maluit—hoc igitur causam dicente, cum ipsius tabulae circumferrentur inspiciendi nominis causa, fuisse iudicem ex illis equitibus Romanis gravissimis viris neminem quin[41] removeret oculos ⟨et⟩[42] se totum averteret, ne forte, quod ille in tabulas publicas rettulisset, dubitasse quisquam verumne an falsum esset videretur: nos Cn. Pompei decretum, iudices[43], de consili sententia pronuntiatum recognoscemus, cum legibus conferemus, cum foederibus, omnia acerbissima diligentia perpendemus[44]?
[12] Athenis aiunt, cum quidam apud eos qui sancte graviterque vixisset testimonium publice dixisset et, ut mos Graecorum est, iurandi causa ad aras accederet, una voce omnis iudices ne is iuraret reclamasse. ⟨tum⟩[45] Graeci homines spectati viri noluerunt religione videri potius quam veritate fidem esse constrictam[46] : nos etiam in ipsa religione et legum et foederum conservanda qualis fuerit Cn. Pompeius dubitabimus?
[13] utrum enim inscientem[47] vultis contra foedera fecisse an scientem[48]? si scientem,—O nomen nostri imperi! O populi Romani excellens dignitas! O Cn. Pompei sic late longeque diffusa laus ut eius gloriae domicilium communis imperi finibus terminetur! O nationes, urbes, populi, reges, tetrarchae, tyranni,—testes Cn. Pompei non solum virtutis in bello sed etiam religionis in pace! vos denique, mutae regiones, imploro, et sola terrarum ultimarum; vos, maria, portus, insulae, litora! quae est enim ora, quae sedes, qui locus in quo non exstent huius cum fortitudinis tum vero humanitatis, cum animi tum consili impressa vestigia? hunc quisquam, incredibili quadam atque inaudita gravitate virtute constantia praeditum, foedera scientem neglexisse violasse rupisse dicere audebit?
[14] [cap.6] gratificatur mihi gestu accusator: inscientem Cn. Pompeium fecisse significat,—quasi vero levius[49] sit, cum in tanta re publica versere et maximis negotiis praesis, facere aliquid quod scias non licere, quam[50] omnino non scire[51] quid liceat! etenim utrum ⟨qui in⟩[52] Hispania bellum acerrimum et maximum gesserat quo iure Gaditana civitas esse nesciebat, an, cum ius[53] illius populi nosset, interpretationem foederis non tenebat? id igitur quisquam Cn. Pompeium ignorasse dicere audebit quod mediocres homines, quod nullo usu, nullo studio praediti militari, quod librarioli denique scire ⟨se⟩[54] profiteantur?
[15] equidem contra existimo, iudices, cum in omni genere ac varietate artium, etiam illarum quae sine summo otio non facile discuntur, Cn. Pompeius excellat, singularem quandam laudem et[55] praestabilem ⟨eius⟩[56] esse scientiam in foederibus, pactionibus, condicionibus populorum, regum, exterarum nationum, in universo denique belli iure atque pacis; nisi forte ea quae nos libri docent in umbra atque otio, ea Cn. Pompeium neque cum requiesceret litterae, neque cum rem gereret regiones ipsae docere potuerunt.
atque, ut ego sentio, iudices, causa dicta est. temporum magis ego nunc vitiis quam[57] genere iudici[58] plura dicam; est enim haec saeculi quaedam macula atque labes, virtuti invidere, velle ipsum florem dignitatis infringere. etenim si Pompeius[59] abhinc annos quingentos fuisset,
[16] is vir a quo senatus adulescentulo atque equite Romano saepe communi saluti auxilium expetisset, cuius res gestae omnis gentis cum clarissima victoria terra marique peragrassent, cuius tres triumphi testes essent totum orbem terrarum nostro imperio teneri, quem populus Romanus ⟨honoribus⟩[60] in⟨signibus⟩ singularibusque[61] decorasset,—si nunc apud nos id quod is fecisset contra foedus factum diceretur, quis audiret? nemo profecto; mors enim cum exstinxisset invidiam, res eius gestae sempiterni nominis gloria[62] niterentur[63]. cuius igitur audita virtus dubitationi locum non daret, huius ⟨visa⟩ atque[64] perspecta[65] obtrectatorum voce laedetur[66]?
[17] [cap.7] omittam igitur Pompeium iam oratione mea reliqua, sed vos, iudices, animis ac memoria tenetote. de lege, de foedere, de exemplis, de perpetua consuetudine civitatis nostrae renovabo ea quae dicta sunt; nihil enim mihi novi, nihil integri neque M. Crassus, qui totam causam et pro facultate et pro fide sua diligentissime vobis explicavit, neque Cn. Pompeius, cuius oratio omnibus ornamentis abundavit, ad dicendum reliquit. sed quoniam me recusante placuit ambobus adhiberi hunc a me quasi perpoliendi quendam operis extremum laborem, peto a vobis ut me offici[67] potius quam dicendi studio hanc suscepisse operam ac munus putetis.
[18] ac[68] prius quam adgrediar ad ius causamque Corneli, quiddam de communi condicione omnium nostrum deprecandae malivolentiae causa breviter commemorandum videtur. si quo quisque loco nostrum est, iudices, natus, aut si, in qua fortuna est nascendi initio constitutus, hunc vitae statum usque ad senectutem obtinere debet[69], et si omnes quos aut fortuna extulit aut ipsorum inlustravit labor et industria poena[70] sunt adficiendi, non gravior L. Cornelio quam multis viris bonis atque fortibus constitui lex vitae et condicio videretur: sin autem multorum virtus, ingenium, humanitas ex infimo genere et fortunae gradu non modo amicitias et rei familiaris copias consecuta est, sed summam laudem, honores[71], gloriam, dignitatem, non intellego cur potius invidia violatura virtutem L. Corneli quam aequitas vestra pudorem eius adiutura videatur.
[19] itaque quod maxime petendum est a vobis idcirco non peto, iudices, ne de vestra sapientia atque de vestra humanitate dubitare videar: est autem petendum ne oderitis ingenium, ne inimici sitis industriae, ne humanitatem opprimendam, ne virtutem puniendam[72] putetis. illud peto, ut, si causam ipsam per se firmam esse et stabilem videritis, hominis ipsius ornamenta adiumento causae potius quam impedimento esse malitis.
[cap.8] nascitur, iudices, causa Corneli ex ea lege quam L. Gellius Cn. Cornelius ex senatus sententia tulerunt; qua lege videmus[73] ⟨rite⟩ esse sanctum[74] ut cives Romani sint ii[75] quos Cn. Pompeius de consili sententia singillatim civitate donaverit. Donatum esse L. Cornelium praesens Pompeius dicit, indicant publicae tabulae. accusator fatetur, sed negat ex foederato populo quemquam potuisse, nisi is populus fundus factus esset, in hanc civitatem venire.
[20] O praeclarum interpretem iuris, auctorem antiquitatis, correctorem atque emendatorem nostrae civitatis, qui hanc poenam foederibus adscribat, ut omnium praemiorum beneficiorumque nostrorum expertis faciat[76] foederatos! quid enim potuit dici imperitius quam foederatos populos fieri fundos oportere? nam id non magis est proprium foederatorum quam omnium liberorum. sed totum hoc, iudices, in ea fuit positum semper ratione atque sententia ut, cum iussisset populus Romanus[77] aliquid, si id adscivissent socii populi ac Latini, et si ea lex, quam nos haberemus, eadem in populo aliquo tamquam in fundo resedisset, ut tum lege eadem is populus teneretur, non ut de nostro iure aliquid deminueretur, sed ut illi populi aut iure eo quod a nobis esset constitutum aut aliquo commodo aut beneficio uterentur.
[21] tulit apud maiores nostros legem C. Furius de testamentis, tulit Q. Voconius de mulierum hereditatibus; innumerabiles aliae leges de civili iure sunt latae; quas Latini voluerunt, adsciverunt; ipsa denique Iulia, qua[78] lege civitas est sociis et Latinis data, qui fundi populi facti non essent civitatem non haberent. in quo magna contentio Heracliensium[79] et Neapolitanorum fuit, cum magna pars in iis[80] civitatibus foederis sui libertatem civitati anteferret[81]. postremo haec vis est istius et iuris et verbi, ut fundi populi beneficio nostro, non suo iure fiant.
[22] cum aliquid populus Romanus iussit, id si est eius modi ut quibusdam populis, sive foederatis sive liberis, permittendum esse videatur ut statuant ipsi non de nostris sed de suis rebus, quo iure uti velint, tum utrum fundi facti sint an non quaerendum esse videatur[82]; de nostra vero re publica, de nostro imperio, de nostris bellis, de victoria, de salute fundos populos fieri noluerunt. [cap.9] atqui si imperatoribus[83] nostris, si senatui, si populo Romano non licebit propositis praemiis elicere ex civitatibus sociorum atque amicorum fortissimum atque optimum quemque ad subeunda pro salute nostra pericula, summa utilitate ac maximo saepe praesidio periculosis[84] atque asperis temporibus carendum nobis erit.
[23] sed, per deos immortalis, quae est ista societas, quae amicitia, quod foedus, ut aut nostra civitas careat in suis periculis Massiliensi propugnatore, careat Gaditano, careat Saguntino, aut, si quis ex his[85] populis sit exortus qui nostros duces auxilio laboris[86], commeatus[87] periculo suo iuverit, qui cum hoste nostro comminus in acie saepe pugnarit, qui se saepe telis hostium, qui dimicationi capitis, qui morti obiecerit, nulla condicione huius civitatis praemiis adfici possit?
[24] etenim in populum Romanum grave est non posse uti sociis excellenti virtute praeditis, qui velint cum periculis nostris sua communicare; in socios vero ipsos, et in eos de quibus agimus foederatos, iniuriosum et contumeliosum est iis[88] praemiis et iis honoribus exclusos esse fidelissimos et coniunctissimos socios quae pateant stipendiariis, pateant hostibus, pateant saepe servis. nam[89] stipendiarios ex Africa, Sicilia, Sardinia, ceteris provinciis multos civitate donatos videmus, et, qui hostes ad nostros imperatores perfugissent et magno usui rei publicae nostrae fuissent, scimus civitate esse donatos; servos denique, quorum ius, fortuna, condicio infima est, bene de re publica meritos persaepe libertate, id est civitate, publice donari videmus[90].
[25] [cap.10] hanc tu igitur, patrone foederum ac foederatorum, condicionem statuis Gaditanis, tuis civibus, ut, quod iis[91] quos magnis adiutoribus tuis ⟨usi civibus⟩[92] armis subegimus[93] atque in dicionem nostram redegimus liceat, si populus Romanus permiserit, ut ab senatu, etiam per imperatores nostros[94] civitate donentur, id ne liceat ipsis? qui si suis decretis legibusve sanxissent ne quis suorum civium castra imperatorum populi Romani iniret, ne quis se pro nostro imperio in periculum capitis atque in vitae discrimen inferret, Gaditanorum auxiliis, cum vellemus, uti nobis ut liceret[95], privatus vero ne quis vir et animo et virtute praecellens pro nostro imperio periculo suo dimicaret, graviter id iure ferremus, minui auxilia populi Romani, debilitari animos fortissimorum virorum, alienigenarum nos hominum studiis atque paterna[96] virtute privari.
[26] atqui nihil interest, iudices, utrum haec foederati iura constituant, ut ne cui liceat ex iis civitatibus ad nostrorum bellorum pericula accedere, an, quae nos eorum civibus virtutis causa tribuerimus, ea rata esse non possint; nihil[97] enim magis uteremur iis adiutoribus, sublatis virtutis praemiis, quam si omnino iis versari in nostris bellis non liceret. etenim cum pro sua patria pauci post genus hominum natum reperti sint qui nullis praemiis propositis vitam suam hostium telis obiecerint, pro aliena re publica quemquam fore putatis[98] qui se opponat periculis non modo nullo proposito praemio, sed etiam interdicto?
[27] [cap.11] sed cum est illud imperitissime dictum de populis[99] fundis[100], quod commune[101] liberorum est[102] populorum, non proprium foederatorum,—ex quo intellegi necesse est aut neminem ex sociis civem fieri posse aut etiam posse ex foederatis,— tum vero ius omne noster iste[103] magister mutandae civitatis ignorat, quod est, iudices, non solum in legibus publicis positum, sed etiam in privatorum voluntate. iure enim nostro neque mutare civitatem[104] quisquam invitus potest, neque si velit mutare[105] non potest, modo adsciscatur ab ea civitate cuius esse se civitatis velit[106] : ut, si Gaditani sciverint nominatim de aliquo cive Romano ut sit is civis Gaditanus, magna potestas sit nostro civi mutandae civitatis, nec foedere impediatur quo minus ex civi Romano civis Gaditanus possit esse.
[28] duarum civitatum civis noster esse[107] iure civili nemo potest: non esse huius civitatis[108] qui se alii civitati dicarit potest. neque solum dicatione, quod in calamitate clarissimis viris Q. Maximo, C. Laenati, Q. Philippo Nuceriae, C. Catoni Tarracone, Q. Caepioni, P. Rutilio Zmyrnae vidimus[109] accidisse, ut earum civitatum fierent cives, ⟨cum⟩[110] hanc ante amittere non potuissent quam hoc solum civitatis mutatione vertissent, sed etiam postliminio potest civitatis fieri mutatio. neque enim sine causa de Cn. Publicio Menandro, libertino homine, quem apud maiores legati nostri in Graeciam proficiscentes interpretem secum habere voluerunt, ad populum latum ⟨est⟩[111] ut is Publicius, si domum revenisset et inde Romam redisset, ne minus civis esset. multi etiam superiore memoria cives Romani sua voluntate, indemnati et incolumes, his[112] rebus relictis alias se in civitates contulerunt.
[29] [cap.12] quod si civi Romano licet esse Gaditanum sive exsilio sive postliminio sive reiectione huius civitatis,—ut iam ad foedus veniam, quod ad causam nihil pertinet: de civitatis enim iure, non de foederibus disceptamus,—quid est quam ob rem civi Gaditano in hanc civitatem venire non liceat? equidem longe secus sentio. nam cum ex omnibus civitatibus via sit in nostram, cumque nostris civibus pateat ad ceteras iter civitates, tum vero, ut quaeque nobiscum maxime societate amicitia sponsione pactione foedere est coniuncta, ita mihi maxime communione beneficiorum praemiorum civitatis contineri[113] videtur. atqui ceterae civitates omnes non dubitarent nostros homines[114] recipere in suas civitates, si idem nos iuris haberemus quod ceteri; sed nos non possumus et huius esse civitatis et cuiusvis[115] praeterea, ceteris concessum est.
[30] itaque in Graecis civitatibus videmus Atheniensis[116], Rhodios, Lacedaemonios, ceteros undique adscribi multarumque esse eosdem homines civitatum. quo errore ductos vidi egomet non nullos imperitos homines, nostros civis, Athenis in numero iudicum atque Areopagitarum, certa tribu, certo numero, cum ignorarent, si illam civitatem essent adepti, hanc se perdidisse nisi postliminio reciperassent[117]. peritus vero nostri moris ac iuris nemo umquam, qui hanc civitatem retinere vellet, in aliam se civitatem dicavit.
[cap.13] sed hic totus locus disputationis atque orationis meae, iudices, pertinet ad commune ius mutandarum civitatum: nihil habet quod sit proprium religionis ac foederum. defendo enim rem universam, nullam esse gentem ex omni regione terrarum, neque tam dissidentem a populo Romano odio quodam atque discidio, neque tam fide benivolentiaque coniunctam, ex qua nobis interdictum sit ne[118] quem adsciscere civem aut civitate donare possimus.
[31] O iura praeclara atque divinitus iam inde a principio Romani nominis a maioribus nostris comparata, ne quis nostrum plus quam unius civitatis esse possit,—dissimilitudo enim civitatum varietatem iuris habeat necesse est,—ne quis invitus civitate mutetur neve in civitate[119] maneat invitus! haec sunt enim fundamenta firmissima nostrae libertatis, sui quemque iuris et retinendi et dimittendi esse dominum. illud vero sine ulla dubitatione maxime nostrum fundavit imperium et populi Romani nomen auxit, quod princeps ille creator huius urbis, Romulus, foedere Sabino docuit etiam hostibus recipiendis augeri hanc civitatem oportere; cuius auctoritate et exemplo numquam est intermissa a maioribus nostris largitio et communicatio civitatis. itaque et ex Latio multi, ut Tusculani, ut[120] Lanuvini, et ex ceteris generibus[121] gentes universae in civitatem sunt[122] receptae, ut Sabinorum, Volscorum, Hernicorum; quibus ex civitatibus nec coacti essent civitate mutari, si qui noluissent, nec, si qui essent civitatem nostram beneficio populi Romani consecuti[123], violatum foedus eorum videretur.
[32] [cap.14] etenim[124] quaedam foedera exstant, ut Cenomanorum[125], Insubrium, Helvetiorum, Iapydum, non nullorum item ex Gallia barbarorum, quorum in foederibus exceptum est ne quis eorum a nobis civis recipiatur. quod si exceptio facit ne liceat, ubi ⟨non sit exceptum, ibi⟩[126] necesse est licere. Vbi est igitur ⟨in⟩[127] foedere Gaditano, ne quem populus Romanus Gaditanum recipiat civitate? nusquam. ac sicubi esset, lex id Gellia et Cornelia, quae definite potestatem Pompeio civitatem[128] donandi dederat, sustulisset. “exceptum,” inquit, “est foedus, “Si qvid[129] sacrosanctvm est.”” ignosco tibi, si neque Poenorum iura calles (reliqueras enim civitatem tuam) neque nostras potuisti leges inspicere; ipsae enim te a cognitione sua iudicio publico reppulerunt.
[33] quid fuit in rogatione ea quae de Pompeio a Gellio et a Lentulo consulibus lata est, in quo aliquid[130] sacrosanctum[131] exceptum videretur? primum enim sacrosanctum esse nihil potest nisi quod populus plebesve sanxit[132]; deinde sanctiones sacrandae sunt aut genere ipso[133] aut obtestatione et consecratione legis aut poenae[134][135], cum caput eius qui contra fecerit consecratur. quid habes igitur dicere de Gaditano foedere eius modi? utrum capitis[136] consecratione an obtestatione legis sacrosanctum esse confirmas? nihil omnino umquam de isto foedere ad populum, nihil ad plebem latum esse neque legem neque poenam consecratam[137] esse[138] dico. de quibus igitur etiam si[139] latum esset ne quem civem reciperemus, tamen id esset quod postea populus iussisset ratum, nec quicquam illis verbis “Si qvid sacrosanctvm est”[140] exceptum videretur, de iis, cum populus Romanus nihil umquam iusserit, quicquam audes dicere sacrosanctum fuisse?
[34] [cap.15] nec vero oratio[141] mea ad infirmandum foedus Gaditanorum, iudices, pertinet; neque enim est meum contra ius optime meritae civitatis, contra opinionem vetustatis, contra auctoritatem senatus dicere. Duris enim quondam temporibus rei publicae nostrae, cum praepotens terra marique Carthago nixa duabus Hispaniis huic imperio immineret, et cum duo fulmina[142] nostri imperi subito in Hispania, Cn. et P. Scipiones, exstincti occidissent, L. Marcius, primi pili centurio, cum Gaditanis foedus fecisse[143] dicitur. quod cum magis fide illius populi, iustitia nostra, vetustate denique ipsa quam aliquo publico vinculo religionis teneretur, sapientes homines et publici iuris periti, Gaditani, M. Lepido Q. Catulo consulibus a senatu de foedere postulaverunt. tum est cum Gaditanis foedus vel renovatum vel ictum; de quo foedere populus Romanus sententiam non tulit, qui iniussu suo nullo pacto potest religione obligari.
[35] ita Gaditana civitas, quod beneficiis suis erga rem publicam[144] nostram consequi potuit, quod imperatorum testimoniis, quod vetustate, quod Q. Catuli, summi viri, auctoritate, quod iudicio senatus, quod foedere, consecuta est; quod publica religione sanciri potuit, id abest; populus enim se nusquam obligavit. neque ideo est Gaditanorum causa deterior; gravissimis enim et plurimis rebus est fulta. sed isti disputationi ⟨hic⟩[145] certe nihil est loci; sacrosanctum enim nihil potest esse nisi quod per populum plebemve sanctum est. [cap.16] quod si hoc foedus, quod populus Romanus auctore senatu, commendatione et iudicio vetustatis, voluntate et sententiis suis comprobat, idem suffragiis comprobasset, quid erat cur ex ipso foedere Gaditanum in civitatem nostram recipi non liceret? nihil est enim aliud in foedere nisi ut “pia et aeterna pax” sit. quid id[146][147] ad civitatem? adiunctum illud etiam est, quod non est in omnibus foederibus: “Maiestatem popvli Romani comiter conservanto[148][149].” id habet hanc vim, ut sit ille in foedere inferior.
[36] primum verbi genus hoc “conservanto[150],” quo magis in legibus quam in foederibus uti solemus, imperantis est, non precantis. deinde cum alterius populi maiestas conservari iubetur, de altero siletur, certe ille populus in superiore condicione causaque ponitur cuius maiestas foederis sanctione defenditur. in quo erat accusatoris interpretatio indigna responsione, qui ita dicebat, “comiter” esse “communiter,” quasi vero priscum aliquod aut insolitum verbum interpretaretur. Comes benigni, faciles, suaves homines esse dicuntur; “qui erranti comiter monstrat viam,” benigne, non gravate; “communiter” quidem certe non convenit.
[37] et simul absurda res est caveri foedere ut maiestatem populi Romani “communiter” conservent, id est ut populus Romanus[151] suam maiestatem esse salvam velit. quod si iam ita esset, ut esse non potest[152], tamen de nostra maiestate, nihil de illorum caveretur. potestne igitur nostra maiestas ⟨a⟩[153] Gaditanis benigne conservari, si ad eam retinendam Gaditanos praemiis elicere non possumus? potest esse ulla denique maiestas, si impedimur quo minus per populum Romanum beneficiorum virtutis causa tribuendorum potestatem imperatoribus nostris deferamus?
[38] [cap.17] sed quid ego disputo quae mihi tum, si Gaditani contra me dicerent, vere posse dici viderentur? illis enim repetentibus L. Cornelium responderem legem populum Romanum iussisse de civitate tribuenda; huic generi legum fundos populos fieri non solere; Cn. Pompeium de consili sententia civitatem huic dedisse, nullum populi nostri iussum Gaditanos habere; itaque nihil esse sacrosanctum quod lege exceptum videretur; si esset, tamen in foedere nihil esse cautum praeter pacem; additum esse etiam illud, ut maiestatem illi nostram conservare[154] deberent, quae certe minueretur si aut adiutoribus illorum civibus uti in bellis nobis non liceret aut praemi tribuendi potestatem nullam haberemus.
[39] nunc vero quid ego contra Gaditanos loquar, cum id quod defendo voluntate eorum, auctoritate, legatione ipsa comprobetur? qui a principio sui generis aut studio rei publicae †ii[155] ab omni studio sensuque Poenorum mentis suas ad nostrum imperium nomenque flexerunt; qui, cum maxima bella nobis inferrentur[156], moenibus ⟨hostem⟩[157] excluserunt, classibus insecuti sunt, corporibus opibus copiis depulerunt; qui et veterem illam speciem foederis Marciani semper omni sanctiorem arce[158] duxerunt, et hoc foedere Catuli senatusque auctoritate se nobiscum coniunctissimos esse arbitrati sunt; quorum moenia, delubra, agros ut Hercules itinerum[159] ac laborum suorum, sic maiores nostri imperi ac nominis populi Romani terminos esse voluerunt.
[40] testantur et mortuos nostros imperatores, quorum vivit immortalis memoria et gloria[160], Scipiones, Brutos, Horatios, Cassios[161], Metellos, et hunc praesentem Cn. Pompeium, quem procul ab illorum moenibus acre et magnum bellum gerentem commeatu pecuniaque iuverunt, et hoc tempore ipsum[162] populum Romanum, quem in caritate annonae, ut saepe ante fecerant, frumento suppeditato levarunt, se hoc ius esse velle, ut sibi et liberis, si qui eximia virtute fuerit[163], sit in nostris castris, sit in imperatorum praetoriis, sit denique inter signa atque in acie locus, sit his gradibus ascensus etiam ad civitatem.
[41] [cap.18] quod si Afris, si Sardis, si Hispanis agris stipendioque multatis virtute adipisci licet civitatem, Gaditanis autem[164] officiis vetustate fide periculis foedere coniunctis hoc idem non licebit, non foedus sibi nobiscum ⟨ictum⟩[165] sed iniquissimas leges impositas a nobis esse arbitrabuntur. atque hanc, iudices, non a me fingi orationem, sed me dicere quae Gaditani iudicarint res ipsa declarat. hospitium multis annis ante hoc tempus cum L. Cornelio Gaditanos fecisse publice dico. Proferam tesseram; legatos excito; laudatores ad[166] hoc iudicium, summos homines ac nobilissimos, deprecatores huius periculi missos videtis; re denique multo ante Gadibus inaudita, fore ut huic[167] ab illo periculum crearetur […] gravissima autem[168] in istum civem suum Gaditani senatus consulta[169] fecerunt.
[42] potuit magis fundus populus Gaditanus fieri, quoniam hoc magno opere delectare[170] verbo, si tum fit fundus cum scita ac iussa nostra sua sententia comprobat, quam cum hospitium fecit, ut et civitate illum mutatum esse fateretur et huius civitatis honore dignissimum iudicaret? potuit certius interponere iudicium[171] voluntatis suae quam cum etiam accusatorem huius multa et poena notavit[172]? potuit magis de re iudicare quam cum ad vestrum iudicium civis amplissimos legavit testis huius iuris, vitae laudatores, periculi deprecatores?
[43] etenim quis est tam demens quin sentiat ius hoc Gaditanis esse retinendum, ne saeptum sit iis iter ⟨in⟩ perpetuum[173] ad hoc amplissimum praemium civitatis, et magno opere iis esse laetandum huius L. Corneli benivolentiam erga suos remanere Gadibus, gratiam et facultatem commendandi in hac civitate versari? quis est enim nostrum cui non illa civitas sit huius studio, cura, diligentia commendatior? [cap.19] omitto quantis ornamentis populum istum C. Caesar, cum esset in Hispania praetor, adfecerit, controversias[174] sedarit, iura ipsorum permissu statuerit, inveteratam quandam[175] barbariam ex Gaditanorum moribus disciplinaque delerit, summa in eam civitatem huius rogatu studia et beneficia contulerit. multa praetereo quae cotidie[176] labore huius et studio aut omnino aut certe facilius consequantur. itaque et adsunt principes civitatis[177] et defendunt amore ut suum civem, testimonio ut nostrum, officio ut ex nobilissimo civi sanctissimum hospitem, studio ut diligentissimum defensorem commodorum suorum.
[44] ac ne ipsi Gaditani arbitrentur, quamquam nullo incommodo adficiantur, si liceat eorum[178] civis virtutis causa in nostram civitatem venire, tamen hoc ipso inferius esse suum foedus quam ceterorum, consolabor et[179] hos praesentis, viros optimos, et illam fidelissimam atque amicissimam nobis civitatem, simul et vos non ignorantis, iudices, admonebo, quo de iure hoc iudicium constitutum sit[180], de eo numquam omnino esse dubitatum.
[45] quos igitur prudentissimos interpretes foederum, quos peritissimos bellici iuris[181], quos diligentissimos in exquirendis condicionibus civitatum atque causis esse arbitramur? eos profecto qui iam[182] imperia ac bella gesserunt. [cap.20] etenim si Q. Scaevola ille augur, cum de iure praediatorio consuleretur, homo iuris peritissimus, consultores suos non numquam ad Furium et Cascellium praediatores reiciebat, si nos de aqua nostra Tusculana M. Tugionem potius quam C. Aquilium consulebamus, quod adsiduus usus uni rei deditus et ingenium et artem saepe vincit, quis dubitet de foederibus et de toto iure pacis et belli[183] omnibus[184] iuris peritissimis imperatores nostros anteferre?
[46] possumusne igitur tibi probare auctorem exempli atque facti illius quod a te reprenditur[185], C. Marium? quaeris aliquem graviorem, constantiorem, praestantiorem virtute, prudentia, religione? is igitur Iguvinatem M. Annium[186] Appium, fortissimum virum ⟨summa⟩[187] virtute praeditum, civitate donavit[188] : ⟨idem cohortis duas universas Camertium civitate donavit,⟩ cum Camertinum ⟨foedus omnium⟩[189] foederum sanctissimum atque aequissimum sciret esse. potest igitur, iudices, L. Cornelius condemnari, ut non C. Mari factum condemnetur?
[47] exsistat ergo ille vir parumper cogitatione vestra, quoniam re non potest, ut conspiciatis eum mentibus, quoniam[190] oculis non potestis; dicat se non imperitum foederis[191], non rudem exemplorum, non ignarum belli[192] fuisse; se P. Africani discipulum ac militem, se stipendiis, se[193] legationibus bellicis eruditum, se, si tanta bella attigisset[194] quanta gessit ⟨et⟩[195] confecit, si tot[196] consulibus meruisset quotiens ipse consul fuit[197], omnia iura belli perdiscere ac nosse potuisse; sibi non fuisse dubium quin nullo[198] foedere a re publica[199] bene gerenda impediretur; a se ex coniunctissima[200] atque amicissima civitate fortissimum quemque esse delectum; neque Iguvinatium neque Camertium foedere esse exceptum, quo minus eorum civibus a populo Romano praemia virtutis tribuerentur.
[48] [cap.21] itaque cum paucis annis post hanc civitatis donationem acerrima de civitate quaestio Licinia et Mucia lege venisset[201], num[202] quis eorum, qui de foederatis civitatibus esset civitate donatus, in iudicium est vocatus? nam Spoletinus T. Matrinius, unus ex iis quos C. Marius civitate donasset, dixit causam ex colonia Latina in primis firma et inlustri. quem cum disertus homo L. Antistius accusaret, non dixit fundum Spoletinum populum non esse factum,—videbat enim populos de suo iure, non de nostro fundos fieri solere,—sed cum lege Apuleia coloniae non essent deductae, qua lege Saturninus C. Mario[203] tulerat ut in singulas colonias ternos civis Romanos facere posset, negabat hoc beneficium re ipsa sublata valere debere.
[49] nihil habet similitudinis ista accusatio; sed tamen tanta auctoritas in C. Mario fuit ut non per L. Crassum, adfinem suum, hominem incredibili eloquentia, sed paucis ipse verbis causam illam gravitate sua defenderit et probarit. quis enim esset, iudices, qui imperatoribus nostris in bello, in acie, in exercitu dilectum[204] virtutis, qui sociis, qui foederatis in defendenda re publica nostra spem praemiorum eripi vellet? quod si vultus C. Mari, si vox, si ille imperatorius ardor oculorum, si recentes triumphi, si praesens valuit aspectus, valeat auctoritas, valeant res gestae, valeat memoria, valeat fortissimi et clarissimi[205] viri nomen aeternum. sit hoc discrimen inter gratiosos[206] civis atque fortis, ut illi vivi fruantur opibus suis, horum etiam mortuorum, si quisquam huius imperi defensor mori potest, vivat auctoritas immortalis.
[50] [cap.22] quid? Cn. Pompeius pater rebus Italico bello maximis gestis P. Caesium, equitem Romanum, virum bonum, qui vivit, Ravennatem foederato ex populo nonne civitate donavit? quid? cohortis duas universas Camertium ⟨C. Marius⟩[207]? quid? Heracliensem[208] Alexam P. Crassus, vir amplissimus, ex ea civitate quacum prope singulare foedus Pyrrhi temporibus C. Fabricio consule ictum putatur? quid? Massiliensem Aristonem ⟨L.⟩[209] Sulla? quid? quoniam de Gaditanis agimus, idem ⟨serv⟩os novem[210] Gaditanos? quid? vir sanctissimus et summa religione ac modestia, Q. Metellus Pius, Q. Fabium Saguntinum? quid? hic qui adest, a quo haec quae ego nunc percurro subtilissime sunt omnia perpolita[211], M. Crassus, non Aveniensem[212] foederatum civitate donavit, homo cum gravitate et prudentia praestans, tum vel nimium parcus in largienda civitate?
[51] hic tu Cn. Pompei beneficium vel potius iudicium et factum infirmare conaris, qui fecit quod C. Marium fecisse audierat, fecit quod P. Crassum, quod L. Sullam, quod Q. Metellum, ⟨quod M. Crassum,⟩[213] quod denique domesticum auctorem patrem suum facere viderat? neque vero id in uno Cornelio fecit; nam et Gaditanum Hasdrubalem[214] ex bello illo Africano et Mamertinos Ovios[215] et quosdam Vticensis et Saguntinos Fabios[216] civitate donavit[217]. etenim cum ceteris praemiis digni sunt qui suo labore et periculo nostram rem publicam defendunt, tum certe dignissimi sunt qui civitate ea donentur pro qua pericula ac tela subierunt. atque utinam qui ubique sunt propugnatores huius imperi possent in hanc civitatem venire, et contra oppugnatores rei publicae de civitate exterminari! neque enim ille summus poeta noster Hannibalis illam magis cohortationem quam communem imperatoriam voluit esse:
hostem qui feriet, erit, inquit, mihi[218] Carthaginiensis,
quisquis erit.
cuius civitatis sit[219], id habent hodie[220] leve et semper habuerunt, itaque et civis undique fortis viros adsciverunt et hominum ignobilium virtutem persaepe nobilitatis inertiae praetulerunt.
[52] [cap.23] habetis imperatorum summorum et sapientissimorum hominum, clarissimorum virorum, interpretationem iuris ac foederum: dabo etiam iudicum qui huic quaestioni praefuerunt, dabo universi populi Romani, dabo sanctissimum et sapientissimum iudicium etiam senatus. iudices cum prae se ferrent[221] palamque loquerentur quid essent lege Papia de M. Cassio Mamertinis repetentibus iudicaturi, Mamertini publice suscepta causa destiterunt. multi in civitatem recepti ex liberis foederatisque populis [liberati] sunt: nemo umquam est de civitate accusatus, quod aut populus fundus factus non esset, aut quod foedere civitatis mutandae ius impediretur.
[53] audebo etiam hoc contendere, numquam esse condemnatum quem constaret ab imperatore nostro civitate donatum. cognoscite nunc populi Romani iudicium multis rebus interpositum atque in maximis causis re ipsa atque usu comprobatum. Cum Latinis omnibus foedus esse ictum[222] Sp. Cassio Postumo Cominio consulibus quis ignorat? quod quidem nuper in columna ahenea[223] meminimus post rostra incisum et perscriptum fuisse. quo modo igitur L. Cossinius Tiburs, pater huius equitis Romani, optimi atque ornatissimi viri, damnato T. Caelio, quo modo ex eadem civitate T. Coponius, civis item summa virtute et dignitate,—nepotes T. et C. Coponios nostis,—damnato C. Masone civis Romanus est factus?
[54] an lingua et ingenio patefieri aditus ad civitatem potuit, manu et virtute non potuit? anne[224] de nobis trahere spolia foederatis licebat, de hostibus non licebat? an quod adipisci poterant dicendo, id eis pugnando adsequi non licebat? an accusatori maiores nostri maiora praemia quam bellatori esse voluerunt?
[cap.24] quod si acerbissima lege Servilia principes viri ac[225] gravissimi et sapientissimi[226] cives hanc Latinis, id est foederatis, viam ad civitatem populi iussu patere passi sunt, neque ius[227] est hoc reprehensum Licinia et Mucia lege, cum praesertim genus ipsum accusationis et nomen ⟨et⟩[228] eius modi praemium quod nemo adsequi posset[229] nisi ex senatoris calamitate neque senatori neque bono cuiquam nimis iucundum esse posset, dubitandum fuit quin, quo in genere iudicum[230] praemia rata essent, in eodem iudicia imperatorum valerent? num fundos igitur factos populos Latinos arbitramur aut Serviliae legi aut ceteris quibus Latinis hominibus erat propositum aliqua ex re praemium civitatis?
[55] cognoscite nunc iudicium senatus, quod semper iudicio est populi comprobatum. sacra Cereris, iudices, summa maiores nostri religione confici caerimoniaque voluerunt; quae cum essent adsumpta de Graecia, et per Graecas curata sunt semper sacerdotes et Graeca omnino[231] nominata. sed cum illam quae Graecum illud sacrum monstraret et faceret ex Graecia deligerent, tamen sacra pro civibus civem facere voluerunt, ut deos immortalis scientia peregrina et externa, mente domestica et civili precaretur. has sacerdotes video fere aut Neapolitanas aut Veliensis fuisse, foederatarum sine dubio civitatum. Mitto vetera; proxime dico ante civitatem Veliensibus datam de senatus sententia C. Valerium Flaccum, praetorem urbanum, nominatim ad populum de Calliphana Veliense, ut ea civis Romana esset, tulisse. num igitur aut fundos factos Veliensis, aut sacerdotem illam civem Romanam factam non esse, aut foedus et a senatu et a populo Romano violatum arbitramur[232]?
[56] [cap.25] intellego, iudices, in causa aperta minimeque dubia multo et plura et a pluribus peritissimis[233] esse dicta quam res postularet. sed id factum est, non ut vobis rem tam perspicuam dicendo probaremus, verum ut omnium malivolorum iniquorum invidiosorum[234] animos frangeremus; quos ut accusator incenderet[235], ut aliqui sermones hominum alienis bonis maerentium etiam ad vestras auris permanarent et in iudicio ipso redundarent, idcirco illa in omni parte orationis summa[236] arte adspergi videbatis; tum pecuniam L. Corneli, quae neque invidiosa est et, quantacumque est, eius modi est ut conservata magis quam correpta esse videatur; tum luxuriam, quae non crimine aliquo libidinis, sed communi maledicto notabatur; tum Tusculanum, quod Q. Metelli fuisse meminerat et L. Crassi, Crassum emisse de libertino homine, Soterico Marcio, ad Metellum pervenisse de Vennoni Vindici[237] bonis non tenebat. simul illud nesciebat, praediorum nullam esse gentem, emptionibus ea solere saepe ad alienos homines, saepe ad infimos, non legibus tamquam tutelas pervenire.
[57] obiectum est etiam quod in tribum Clustuminam pervenerit[238]; quod hic adsecutus est legis de ambitu praemio minus invidioso[239] quam qui legum praemiis praetoriam sententiam et praetextam togam consequuntur. et adoptatio Theophani agitata est, per quam Cornelius nihil est praeterquam propinquorum suorum hereditates adsecutus.
[cap.26] quamquam istorum animos, qui ipsi Cornelio invident, non est difficillimum mitigare. more hominum invident, in conviviis rodunt, in circulis vellicant: non illo inimico, sed hoc malo[240] dente carpunt.
[58] qui amicis L. Corneli aut inimici sunt aut invident, ii[241] sunt huic multo vehementius pertimescendi. nam huic quidem ipsi quis est umquam inventus inimicus aut quis iure esse potuit? quem bonum non coluit, cuius fortunae dignitatique non concessit? versatus in intima familiaritate hominis potentissimi, in maximis nostris malis atque discordiis neminem umquam alterius rationis ac partis non re, non verbo, non vultu denique offendit. fuit hoc sive meum sive rei publicae fatum, ut in me unum omnis illa inclinatio communium temporum incumberet. non modo non exsultavit in ruinis nostris vestrisque sordibus[242] Cornelius, sed omni officio,—lacrimis[243], opera, consolatione,—omnis me absente meos sublevavit.
[59] quorum ego testimonio ac precibus munus hoc meritum huic et, ut a principio dixi, iustam et debitam gratiam refero, speroque, iudices, ut eos qui principes fuerunt conservandae salutis aut dignitatis meae diligitis et caros habetis, sic, quae ab hoc pro facultate hominis[244], pro loco facta sunt, et grata esse vobis et probata. non igitur a suis, quos nullos habet, sed a suorum, qui et multi et potentes sunt, urgetur inimicis; quos quidem hesterno die Cn. Pompeius copiosa oratione et gravi secum, si vellent, contendere iubebat, ab hoc impari certamine atque iniusta contentione avocabat.
[60] [cap.27] et erit[245] aequa lex et nobis, iudices, atque omnibus qui nostris familiaritatibus implicantur vehementer utilis, ut nostras inimicitias ipsi inter nos geramus, amicis nostrorum inimicorum temperemus. ac si mea auctoritas satis apud illos[246] in hac re ponderis haberet, cum me praesertim rerum varietate atque usu ipso iam perdoctum viderent, etiam ab illis eos maioribus discordiis avocarem. etenim[247] contendere de re publica, cum id defendas quod esse optimum sentias, et fortium virorum et magnorum hominum semper putavi, neque huic umquam labori officio muneri defui. sed contentio tam diu sapiens est quam diu aut proficit aliquid, aut, si non proficit[248], non obest civitati.
[61] voluimus quaedam, contendimus, experti sumus: obtenta non sunt. dolorem alii, nos luctum maeroremque suscepimus. cur ea quae mutare non possumus convellere malumus quam tueri? C. Caesarem senatus et genere supplicationum amplissimo ornavit et numero dierum novo[249] : idem in angustiis aerari victorem exercitum stipendio adfecit, imperatori decem legatos decrevit, lege Sempronia succedendum non censuit. harum ego sententiarum et princeps et auctor fui, neque me dissensioni meae pristinae putavi potius adsentiri quam praesentibus rei publicae temporibus et concordiae convenire. non idem aliis videtur: sunt fortasse in sententia firmiores. reprendo[250] neminem, sed adsentior non omnibus; neque esse inconstantis puto sententiam[251] tamquam aliquod navigium[252] atque cursum[253] ex rei publicae tempestate moderari.
[62] sed si qui sunt quibus infinitum sit odium in quos semel susceptum sit[254], quos video esse non nullos, cum ducibus ipsis, non cum comitatu adsectatoribusque confligant. illam enim fortasse pertinaciam non nulli, virtutem alii putabunt, hanc vero iniquitatem omnes cum aliqua crudelitate coniunctam. sed si certorum hominum mentis nulla ratione, iudices, placare possumus, vestros quidem animos certe confidimus non oratione nostra, sed humanitate vestra esse placatos.
[63] [cap.28] quid enim est cur non potius ad summam laudem huic quam ad minimam fraudem Caesaris familiaritas valere debeat? cognovit adulescens; placuit homini prudentissimo; in summa amicorum copia cum familiarissimis eius est adaequatus. in praetura, in consulatu praefectum fabrum detulit; consilium hominis probavit, fidem est complexus, officia observantiamque dilexit. fuit hic multorum illi laborum socius aliquando: est fortasse nunc non nullorum particeps commodorum. quae quidem si huic obfuerint apud vos, non intellego quod bonum cuiquam sit apud talis viros profuturum.
[64] sed quoniam C. Caesar abest longissime, atque in iis est nunc locis quae regione orbem terrarum, rebus illius gestis imperium populi Romani definiunt, nolite, per deos immortalis, iudices, hunc illi acerbum nuntium velle perferri, ut suum praefectum fabrum, ut hominem sibi carissimum[255], non ob ipsius aliquod delictum, sed ob suam familiaritatem vestris oppressum sententiis audiat. miseremini eius qui non de suo peccato sed ⟨de⟩[256] huius summi et clarissimi viri facto, non de aliquo crimine sed periculo suo de publico iure disceptat. quod ius si Cn. Pompeius ignoravit, si M. Crassus, si Q. Metellus, si Cn. Pompeius pater, si L. Sulla, si P. Crassus[257], si C. Marius, si senatus, si populus Romanus, si qui de re simili iudicarunt, si foederati populi, si socii, si illi antiqui Latini, videte ne utilius vobis et honestius sit illis ducibus errare quam hoc magistro erudiri. sed si de certo, de perspicuo, de utili, de probato, de iudicato vobis iure esse constituendum videtis, nolite committere ut in re tam inveterata quicquam novi sentiatis.
[65] simul et illa, iudices, omnia ante oculos vestros proponite: primum esse omnis etiam post mortem reos clarissimos illos viros qui foederatos civitate donarunt; deinde senatum qui hoc[258] iudicavit, populum qui iussit, iudices qui adprobarunt. tum etiam illud cogitate, sic vivere ac vixisse Cornelium ut, cum omnium peccatorum quaestiones sint, non de vitiorum suorum poena, sed de virtutis praemio in iudicium vocetur. accedat etiam illud, ut statuatis hoc iudicio utrum posthac amicitias clarorum virorum calamitati hominibus an ornamento esse malitis. postremo illud, iudices, fixum in animis vestris tenetote, vos in hac causa non de maleficio L. Corneli, sed de beneficio Cn. Pompei iudicaturos.
Ὁ Διαφορεύς παρῆν
[1]: valent Ernesti: valerent codd.: valere debent Muell.
[2]: Cf. ad Quir. § 6
[3]: viris PHϚ: om. B, extra versum suppl. Σ
[4]: maxima tum in mg. P, BΣ
[5]: voluntati paris Angelius: voluntatis (-i) parens codd.
[6]: pono ut Ant. Aug. ita b: oppono codd. (propono k)
[7]: adferenda (aff.) codd.
[8]: memoria Garat.: de mem. codd. (unde Hk nihil de mem. de more de exemplis: add. acutius bk ed. R.)
[9]: doctrinis PBG1 (unde litterati ac studiis doctrinisque Hbk ed. R.)
[10]: recte (praeclare?) procedere scripsi (Cl. Qu. iv. 176): tractare codd. (ante faceret add. H vellet: post tractare (t) add. perfacile esse c: omnia quae vellet facile esse tractare k: eum ... omnia quae facere vellet facillime tractare b Harl. 2681, ed. R.): procedere coni. Mueller: recte se dare Madv.: recte cadere Reid (improb. Zielinsk.): recte habere Paul
[11]: extremus b Harl. 2681 ed R.: exercitus PBGHϚ
[12]: ex mea sed b G2 Harl. 2681: in mea quam P rell. (in mea sed ex HϚ)
[13]: gerundus PGH all.: gerendus Ewc
[14]: auctorem P1Hc
[15]: re p. Garat.: re G2: reo bϚ: rei P rell. (cf. Sest. § 47)
[16]: ei G et in mg. Σ: et P rell.
[17]: obsessum Madv.: possessum codd. (possessurum B, profectum k ed. R)
[18]: Turiensi Is. Vossius: duriensi codd.
[19]: propria Klotz: proelia codd. (praemia b): promerita Paul: praesidia Kays.: del. Madv.
[20]: Corneli pietas Mueller: cornelitas P1: Cornelii talis P2 rell. praeter GE (Cornelii hic): Cornelii tantus Halm
[21]: alt. est om. P1: est igitur bw Par. 7774 ed V
[22]: nisi Orelli: si codd. pler. (del. P2, om. BΣ)
[23]: sit codd.: est Baiter
[24]: Huius P1: huiusce P2BGϚ: huiuscemodi b: huiuscene dett.: huiusne Klotz
[25]: quin Madv.: qui codd.
[26]: agit G1EϚ
[27]: Est enim Hb all.: sed si enim P1G: si enim P2: corr. B sit enim, fort. recte
[28]: licuisse (Lamb.) ... decuisse Klotz: decuisse ... debuisse P2 rell.
[29]: sic agere ... fateamur om. P, suppl. manus eiusdem fere aetatis, quae pr. constat scripsit, dein corr. constet: constitit Hb ed. R.: constiterit k
[30]: ei Lamb.: et codd.
[31]: quin HbϚ: inquid (ex inquid) s. inquit P all.: cui Madv., del. eius ante consiliorum
[32]: ultimae gentes cod. Car. Steph. et Graevius: ult** regentes P (alterae HϚb2): ultra regentes BGE: exterae gentes b Angelius
[33]: his BH all.: iis PG
[34]: amplissima Paul
[35]: vero Manut.: verum codd. (i.e. non postulanti imperia, verum etiam rec.)
[36]: rei publicae codd.: populo Romano edd.
[37]: non nobis Garat., Muell., improb, Zielinsk.
[38]: repetendis Bw
[39]: ille, ille PBHbϚ: ille GE
[40]: vir s. l. P2
[41]: quin b: qui rell.
[42]: et om. codd. (sed k, seque b)
[43]: iudices scripsi: iudicium codd.. del. edd.
[44]: perpendimus GE: pertendimus P1: pertendemus P2BHbϚ
[45]: Tum scripsi: cum codd.: del. Bait. all. (cum ... noluerint Naugerius (1)): Quid? ... noluerunt Weidner: An ... noluerunt Paul
[46]: constrictam s. l. P2: vinctam coni. Halm
[47]: inscientem P2 et pler.: sicientem P1: scientem GE
[48]: alterum scientem codd. praeter GE (inscientem)
[49]: levius codd. (Cl. Qu. iv. 176): non levius om. vero b, et ita Lamb. (peius, nequius, turpius et similia edd.)
[50]: quam Pantagathus: an codd. praeter G2 (aut)
[51]: nescire Hbk ed. R
[52]: qui in suppl. Lamb. (etenim cum in Hk et mg. Σ)
[53]: cum ius Madv.: cuius PB: cui GE (cuius linguam populi non nosset Hbk ed. R.)
[54]: se ante scire add. Lamb.: post scire Zielinsk.: abesse malit Reid
[55]: et codd.: suam et b: eius et ed. Hervag.: eius Bait.
[56]: eius hic addidi (suam c)
[57]: vitiis quam Baiter: vitiis (ut iis P, ut his BH) inquam codd. (§ 9): vitio quam Madv.
[58]: Num iudici ⟨inductus⟩?
[59]: Cn. Pompeius HGEbϚ
[60]: honoribus hic supplevi: ante decorasset Angelius
[61]: insignibus singularibusque Madv.: in singularibusque codd.
[62]: gloria s. l. P2
[63]: niterentur codd.: niterent Nuerenberg: nitescerent Klotz (utrumque improbat Zielinski)
[64]: huius visa atque Halm: huius atque codd. praeter G2 (huius nota atque) et HbϚ (huius experta atque)
[65]: perfecta PB, corr. Σ
[66]: laedatur Bait., Muell.
[67]: officio Paul
[68]: At PB
[69]: debet Angelius: deberet codd, edd.
[70]: poenae (pene, pena) sunt codd.: poena essent Halm, edd.
[71]: honorem coni. Reid
[72]: puniendam b2 G2 ed. R.: poeniendam Orell.: poenitendam PBΣE: penit. G1H: perimendam bϚ
[73]: videmus k: videamus rell.
[74]: rite esse sanctum scripsi: satis esse sancti codd. (sanctum Turn.): ita esse sanctum Reid: sanxisse senatum Pantag.: satis aperte, dilucide esse sanctum all.
[75]: hi P et pler.
[76]: faciant Lehmann
[77]: p. R. ed. Hervag: praetor codd.
[78]: qua secl. Mueller, qui et civitas ⟨ita⟩ est ... data ⟨ut⟩ qui fundi scribit
[79]: Heracliensium ed. R.: heraclensium codd.
[80]: his P et pler.
[81]: Tulit ... anteferret om. Hc (non k): in mg. suppl. b2
[82]: videatur codd. (tum ... videatur om. Hk): videtur Rumpf
[83]: Atquisimp. P: corr. man. rec.
[84]: periculosis Madv.: periculis codd. (in periculis ut Orell. ita HbϚ et mg. Σ)
[85]: his PBΣ: illis HGEbϚ et mg.Σ)
[86]: auxilio laboris consilio et labore Landgraf (de Dom. § 107)
[87]: labore commeatu Lamb.: laboribus commeatibus Kraffert
[88]: his (bis) ΣEb
[89]: Nam PBΣ: nam et Hk all.
[90]: videmus ut Manut. ita k: videbamus codd.
[91]: his BΣb
[92]: usi civibus supplevi (§§ 26,38; Cl. Qu. iv. 177): adiutoribus tuis codd. praeter Hbk all. (qui pro magnis habent Gaditanis, om. tuis).
[93]: Locus varie emendatus: magnis adiuti ⟨opibus a⟩ maioribus tuis Madv.: magnis adiutoribus illis usi arm. subeg. Halm: Magni armis adiutoribus tuis subeg. Reid
[94]: etiam per imperatores nostros BΣGE: etiam per imperatoribus nostris P: etiam ab imp. nostris ut Ernest. ita Σ in mg.: et ab imp. n. Muell.: ab imp. n. (del. etiam) ut Baiter ita HbϚ: et imp. n. Paul (del. etiam ab)
[95]: ut liceret Paul (Gadit, ut auxiliis Pluygers): non liceret codd. (uti cum vellemus non liceret HbϚ): liceret Madv.: omnino liceret Weidner: tantum liceret Halm: non liceret, privatus vero quis ... dimicaret? Kahnt
[96]: paterna codd. praeter E (pataria): externa Angelius: privata coni. Halm
[97]: nihilo Lamb.
[98]: putatis HbϚ: putasti rell.
[99]: populis b Angelius: populi rell.
[100]: fundis foederatis coni. Schuetz
[101]: commune B in mg. Σ: cum omne P
[102]: est Σ: et rell.
[103]: noster iste P rell. praeter G1E (nostris te): nostrum iste Kok, Lehmann
[104]: mutari civitate et l.
[105]: mutari Reid (§ 31)
[106]: se civem velit Lamb.: civis velit Paul
[107]: Duarum enim civitatum esse (del. civis noster) Pluygers
[108]: civitatis civis HbϚ: civis add. Σ in mg.
[109]: videmus Madv.
[110]: cum suppl. Madv.: nam Halm auct. Baiter
[111]: est G2: om. rell.
[112]: his BΣEb: iis PHG: hiis wc: suis Halm
[113]: communione ... contineri Weiske: communionem ... continere codd.
[114]: homines Gulielm.: omnes PHBΣϚ: om. GE
[115]: cuiusvis ed. R.: cuius codd. (cui E, eius k): alius Halm
[116]: Athenienses Pluygers: Athenis codd. (Sest. § 50)
[117]: nisi post. recip. del. Pluygers, improb. Zielinsk. reciper. PH: recuper. B rell.
[118]: ut ne Ec
[119]: iuris ... civitate s. l. P2
[120]: ut ... ut P1: et ... et rell.: ut ... et ut Madv. ita H
[121]: generibus codd.: regionibus Rumpf
[122]: sunt HG2Ϛ: sui rell. praeter E (suam)
[123]: consecuti Naugerius (1): secuti codd. (assecuti b et ed. V.)
[124]: Etenim At enim Naugerius (2)
[125]: Cenomanorum Madv.: genumanhorum P1GE: germanorum P2BH rell.
[126]: non sit (est Bait.) exceptum ibi suppl. Madv.: ibi necesse est licere ubi non est exceptum Naugerius
[127]: in suppl. Halm: exceptum HbϚ ed. R.: in foed. Gad. exceptum Reid
[128]: civitate coni. Mueller, fort. recte
[129]: si quid b ed. V. (§ 33): si quidem codd.
[130]: in quo aliquid Pantagathus: in qua aliquid HG2b: in qua aliqua aliquid rell.
[131]: sacrosanctum secl. Madv, tuetur Reid
[132]: sanxit Madv.: sanxisset codd.: fort. sanxerit (ut l. 14 fecit codd. pro fecerit)
[133]: † aut genere ipso Baiter: sed cf. de Or. ii, §§ 103,306
[134]: atque obt, et consecr. legis aut poena Madv.: poenae denuntiatione Lübbert: poen. irrogatione Lange
[135]: Num atque poenae?
[136]: capitis Ant. Aug.: a capitis codd.
[137]: consecratam Mueller: sacratam Paul: gratam codd. (ratam bϚ, gratam vel ratam Par. 7774): latam Angelius: rogatam Madv.
[138]: neque legem ... consecr. esse codd. habent post latum esset l. 20: post dico conloc. Ernest.: om. Reid
[139]: etiam igitur si PB
[140]: est scripsi: esset esse codd.: est esse edd.
[141]: haec oratio codd. praeter PBΣ
[142]: lumina Ernesti
[143]: fecisse PBHϚ: iecisse GEb: ocosse Angelius
[144]: publicam (=.p. Hb) om. P rell. (§ 5)
[145]: hic suppl. Cobet
[146]: Quid id Eb: quod id PBGc: quid H.
[147]: Num qui id?
[148]: et 4 conservanto Lamb.
[149]: conservant PB (-ent Hb ed. R.)
[150]: conservandi PBH rell.
[151]: pop. Rom. b: Romanus (.r.) om. P rell.: r. pop. Hk
[152]: potest b2: posset codd.
[153]: a suppl. Naugerius (2)
[154]: conservare Manutius: servare codd.
[155]: † ii scripsi (om. Hbkw): hi B: aut (ac Hbc) studio rei pub. ii secl. Baiter: aut om. GE, qui et iis (his) pro ii ponunt: ac rei p., id est Klotz, Reid: sui generis fastidio rapti Paul: sive genere sive studio rei p. ducti Weidner
[156]: inferrentur bk Par. 7774: ferentur, ferrentur codd. pler.
[157]: hostem supplevi: inferrentur, ⟨eos a quibus inferrentur⟩ moenibus Madv.: Magonem (Liv. xxviii. 37 moenibus Weidner
[158]: arce P: arte Bb all.: ara Lamb.: iure Kraffert
[159]: itinerum HGEϚ Mueller: ipse inrum P1: ipse virium P2 rell.: ipse itinerum Orelli, Reid: ipse Hercules itinerum b ed. R.
[160]: memoria et gloria HGEbk (gloria et mem. c): memoriae gloria P rell.
[161]: Horatios, Cassios Flaccos (Garaat.), Crassos (Manut.)
[162]: ipsum G2: ipso P rell.
[163]: fuerint codd. praeter PB (fuerint sint H)
[164]: autem hoc GE (cf l. 15 infra; Vatin. § 41 ad fin.)
[165]: ictum suppl. Koch (cf. Sest. § 24 ad fin)
[166]: Proferam tesseram; legatos excito; laudatores ad Madv.: Proferam testes.feram (proferam Hbk) legatos excito laudatores. Ad hoc BΣHbk (testeseram P1
[167]: ut huic ut Lamb. ita b: huic ut ed. R.: huic codd.
[168]: autem PHG2: hoc G1E: tum b
[169]: consulta b: convita P1: convitia P2 rell. Locum ita emendavit J. S. Reid: audita, ne forte huic ab illo periculum crearetur, gravissima in istum civem suum Gaditani in senatu convicia fecerunt
[170]: delectaris Reid
[171]: indicium Madv. (sed cf. § 53)
[172]: poena notavit Baiter: poenatavit P1: poena multavit P2BHbϚ: poena dignum putavit Halm
[173]: in perpet. auct. Garat. Mueller: perpetuum codd.: perpetuo ed. Hervag.
[174]: ante controversias add. Rau ut: qui Ernesti: quod Schuetz: quot Kraffert
[175]: quandam Lamb.: quondam codd.
[176]: cotidiano Paul
[177]: et adsunt principes adsunt civitates PBΣ: et adsunt civitates GE
[178]: horum codd.
[179]: consolabor et HG2bϚ: consolaberet P: consolabare B: consolabere G1E
[180]: est Halm (Prov. Cons. § 16)
[181]: publici iuris Paul
[182]: iam del. Pluygers
[183]: belli bk Par. 7774: iure P rell.
[184]: hominibus vetus liber F. Vrsini
[185]: reprend. PBw: reprehend. HϚ ed. R.
[186]: religione? Is igitur Iguvinatem M. Ann. Halm: religionis igitur aequitate M. Ann. codd.: religione, aequitate. Is igitur M. Ann. Angelius
[187]: summa suppl. ed. Gryph.
[188]: idem ... donavit add. Madv.: idem ... Camertium Reid
[189]: foedus omnium add. Mueller
[190]: quoniam quem iam Halm auct. Reid
[191]: foederum Paul
[192]: belli B rell. (belli** P): bellici iuris Halmio auct. Baiter (§ 45 ad fin.)
[193]: se (ante si) secl. Mueller
[194]: attigisset Muell.: egisset codd. (adisset c): legisset Ald.: legatus obisset Kays. (obisset, aut miles obisset coni. Muell.): collegisset Paul
[195]: et om. codd. praeter bϚ Par. 7774: et gessit et confecit ed R.: melius fort. del. confecit Muell.
[196]: sub tot bk Par. 7774
[197]: fuit Abram.: fuisset codd.
[198]: nullo Ϛ Naugerius (1): non nullo rell.
[199]: a re pub. HbϚw: re pub, (om. a) rell.
[200]: coniunctissima quaque Paul
[201]: venisset codd.: exstitisset coni. Muell.
[202]: Num obvenisset? (Phil. ii, § 83)
[203]: de C. Mario coni. Muell. (§ 55)
[204]: dilectum Muell. (Sest. § 34): delictum P1H: delectum rell.
[205]: et clarissimi om. GE (Vat. § 19)
[206]: gratiosos otiosos Lehmann
[207]: C. Marius suppl. Lange
[208]: Heracliensem Lamb.: heraclesim PB
[209]: L. add. Baiter
[210]: servos novem Reid: erosnovem P1: heros novem rell.: Hannonem Gaditanum Garat.: Erosium Gaditanum Halm: homines novem Gad. Wrampelmeyer
[211]: perorata Lehmann
[212]: Aveniensem Reid: auenniensem Hk: auennensem rell. praeter w (anniensem, c anemonsem)
[213]: quod M. Crassum Bait. auct. hic add. Klotz
[214]: Asdrub. codd. praeter G2 (Sest. § 142)
[215]: Ovios Buchanan: obvios codd.
[216]: Fabios del. Paul
[217]: donavit Ϛw: om. P rell.
[218]: mi Muell. tac.
[219]: cuius civitatis sit Baiter: cuiatis siet PB: civitatis siet GE: cuiatis’ siet (ut sint Ennii verba) Orell. (quisqui’ siet, cuiati’ siet Merula): cuiatis siet’. Habent hoc leve Klotz: cuiatis erit’. Id habent sollemne Paul: Cuius enim quisque civitatis sit Halm
[220]: hodie Halm: hoc codd. de Domo § 34)
[221]: prae se ferrent b: se praeferrent P1GE: saepe praeferrent P2B (ferrent HϚ)
[222]: esse ictum Madv.: ictum b: esset cum rell.
[223]: ahenea P1: aenea P2 rell.
[224]: Anne An Manutius
[225]: ac P2BϚ et pler. (agrav. P1): om. GE: et Halm
[226]: et sapient. s. l. P2
[227]: ius Madv: his codd. (iis k)
[228]: et add. Ernesti
[229]: posset Ernesti: possit codd.
[230]: iudiciorum ut Reid ita bc
[231]: omnino Muell. prob. Zielinsk: omnia codd.: Graece omnia ut Kraffert ita b: Graecanica omnia Paul
[232]: arbitramur b: arbitrabamur P1G1E: arbitrabimur k rell.
[233]: peritissimis malim abesse Baiter: peritissime Paul
[234]: invidiosorum PBHk: invidorum GE
[235]: accenderet BΣ
[236]: sua PBGHbk
[237]: de Venonii Vindicii Naugerius (2): debent noni indici codd.
[238]: pervenit Madv improb. Zielinsk.
[239]: invidiose Paul
[240]: malo w. Muell. prob. Zielinsk.: male PBGHEk: maledico Naugerius (1) (hoc maledicente, om. dente b2 edd. R., V.): maligno Madv.
[241]: ii k: hi rell.
[242]: nostris vestrisque sordibus Paul, Mueller: vestris nostrisque discordiis codd. (secl. discordiis Bait.): nostris vestrisque disc. Klotz (secl. disc. Kays.): nostris lacrimisque (del. l. 21 lacrimis) Madv.
[243]: lacrimis amoris Paul
[244]: hominis Mueller: huius codd.: eius Lamb.: del. Garat.: facultatibus, pro Paul
[245]: erit Mueller: erat codd.
[246]: illos alios Paul
[247]: Etenim Abram.: id enim codd.
[248]: proficitur (bis) P1
[249]: novo Manut.: novem P rell.
[250]: Reprendo PB: reprehendo Hk rell.
[251]: in sentent. P: sententiam aliquam bϚ et in mg. Σ
[252]: navig. dirigere coni. Reid
[253]: atque cursum om. b, del. Cobet (cursum om. k)
[254]: sit codd.: est Bait., Reid (§ 44)
[255]: carissimum et familiarissimum HGEbϚ
[256]: de add. Manut.
[257]: P. Madv.: D. PBb: .d. HGE
[258]: qui hoc G2: qui se (per se corr. b. ed. R.) hoc rell.: qui persaepe hoc HbϚ Angelius: qui saepe hoc Klotz