Pro A. Licinio Archia poeta
PRO ARCHIA POETA ORATIO
[1] [cap.1] si quid est in me ingeni, iudices, quod[1] sentio quam sit exiguum, aut si qua exercitatio dicendi, in qua me non infitior mediocriter esse versatum, aut si huiusce[2] rei ratio aliqua ab optimarum artium studiis ac disciplina profecta, a qua ego nullum confiteor aetatis meae tempus abhorruisse, earum rerum omnium vel in primis hic A. Licinius[3] fructum a me repetere[4] prope suo iure debet. nam quoad longissime potest mens mea respicere spatium praeteriti temporis et pueritiae memoriam recordari ultimam, inde usque repetens hunc video mihi principem et ad suscipiendam et ad ingrediendam rationem horum studiorum exstitisse. quod si haec vox huius hortatu praeceptisque conformata non nullis aliquando saluti fuit, a quo id accepimus quo ceteris opitulari et alios servare possemus[5], huic profecto ipsi, quantum est situm in nobis, et opem et salutem ferre debemus.
[2] ac ne quis a nobis hoc ita dici forte miretur, quod alia quaedam in hoc facultas sit ingeni neque haec dicendi ratio aut[6] disciplina, ne[7] nos quidem huic uni[8] studio penitus umquam dediti fuimus. etenim omnes artes quae ad humanitatem pertinent habent quoddam commune vinclum[9] et quasi cognatione quadam inter se continentur.
[3] [cap.2] sed ne cui vestrum mirum esse videatur, me in quaestione legitima et in iudicio publico, cum res agatur[10] apud praetorem populi Romani, lectissimum[11] virum, et apud severissimos iudices, tanto conventu hominum ac frequentia hoc uti genere dicendi quod non modo a consuetudine iudiciorum verum etiam a forensi sermone abhorreat, quaeso a vobis ut in hac[12] causa mihi detis hanc veniam accommodatam huic reo, vobis, quem ad modum spero, non molestam, ut me pro summo poeta atque eruditissimo homine dicentem hoc concursu hominum litteratissimorum, hac vestra humanitate, hoc denique praetore exercente iudicium, patiamini de studiis humanitatis ac litterarum paulo loqui liberius, et in eius modi persona quae propter otium ac studium minime in iudiciis periculisque tractata est uti prope novo quodam et inusitato genere dicendi.
[4] quod si mihi[13] a vobis tribui concedique sentiam, perficiam profecto ut hunc A. Licinium non modo non segregandum, cum sit civis, a numero civium verum etiam, si non esset, putetis asciscendum fuisse.
[cap.3] nam ut primum ex pueris excessit Archias atque ab eis[14] artibus quibus aetas puerilis ad humanitatem informari solet, se ad scribendi studium contulit, primum Antiochiae— nam ibi natus est loco nobili—celebri quondam urbe[15] et copiosa atque eruditissimis hominibus liberalissimisque studiis adfluenti, celeriter antecellere omnibus ingeni gloria coepit[16]. post in ceteris Asiae partibus cunctaque Graecia[17] sic eius adventus celebrabantur[18] ut famam ingeni exspectatio hominis, exspectationem ipsius adventus admiratioque[19] superaret.
[5] erat Italia tum[20] plena Graecarum artium ac disciplinarum, studiaque haec et in Latio vehementius tum colebantur quam nunc isdem in oppidis, et hic Romae propter tranquillitatem rei publicae[21] non neglegebantur. itaque hunc[22] et Tarentini ⟨et Locrenses⟩ [23] et Regini et Neapolitani civitate ceterisque praemiis donarunt, et omnes qui aliquid de ingeniis poterant iudicare cognitione atque hospitio dignum existimarunt. hac tanta celebritate famae cum esset iam absentibus notus, Romam venit Mario consule et Catulo. nactus est primum consules eos quorum alter res ad scribendum maximas, alter cum res gestas tum etiam studium atque auris adhibere posset. statim Luculli, cum praetextatus etiam tum Archias esset, eum domum[24] suam receperunt. dedit etiam hoc[25] non solum ⟨lumen⟩ [26] ingeni ac litterarum verum etiam naturae atque virtutis ut domus, quae huius adulescentiae prima favit[27], eadem esset familiarissima senectuti.
[6] erat temporibus illis iucundus Q. Metello illi Numidico et eius Pio[28] filio, audiebatur a M. Aemilio, vivebat cum Q. Catulo et patre et filio, a L. Crasso colebatur, Lucullos vero et Drusum et Octavios et Catonem et totam Hortensiorum domum devinctam consuetudine cum teneret, adficiebatur summo honore, quod eum non solum colebant qui aliquid percipere atque audire studebant verum etiam si qui forte simulabant. [cap.4] interim satis longo[29] intervallo, cum esset cum M. Lucullo[30] in Siciliam profectus et cum[31] ex ea provincia cum eodem Lucullo decederet, venit Heracleam. quae cum esset civitas aequissimo iure ac foedere, ascribi se in eam civitatem voluit idque, cum ipse per se dignus putaretur, tum auctoritate et gratia Luculli ab Heracliensibus impetravit.
[7] data est civitas Silvani[32] lege et Carbonis: “si qui foederatis civitatibus ascripti fuissent, si tum cum lex ferebatur in Italia domicilium habuissent et si sexaginta diebus apud praetorem essent professi.” Cum hic domicilium Romae multos iam annos haberet, professus est apud praetorem
[8] Q. Metellum, familiarissimum suum. si nihil aliud nisi de civitate ac[33] lege dicimus, nihil dico amplius; causa dicta est. quid enim horum infirmari, Gratti[34], potest? Heracleaene esse tum[35] ascriptum negabis? adest vir summa auctoritate et religione et fide, M. Lucullus; qui se non opinari sed scire, non audisse[36] sed vidisse, non interfuisse sed egisse dicit. adsunt Heraclienses legati, nobilissimi homines, huius[37] iudici causa cum mandatis et cum publico testimonio venerunt[38]; qui hunc ascriptum Heracliae esse[39] dicunt. hic tu tabulas[40] desideras[41] Heracliensium publicas[42], quas Italico bello incenso tabulario interisse scimus omnes? est ridiculum ad ea quae habemus[43] nihil dicere, quaerere quae habere non possumus, et de hominum memoria tacere, litterarum memoriam flagitare et, cum habeas amplissimi viri religionem, integerrimi municipi ius iurandum fidemque, ea quae depravari nullo modo possunt repudiare, tabulas quas idem dicis solere corrumpi desiderare.
[9] an [44] domicilium Romae non habuit is qui tot annis ⟨ante⟩ [45] civitatem datam sedem omnium rerum ac fortunarum suarum Romae conlocavit? an [46] non est professus? immo vero eis[47] tabulis professus quae solae ex illa professione conlegioque praetorum obtinent publicarum tabularum auctoritatem. [cap.5] nam, cum Appi tabulae neglegentius adservatae dicerentur, Gabini[48], quam diu incolumis fuit, levitas, post damnationem calamitas omnem tabularum fidem resignasset, Metellus, homo sanctissimus modestissimusque omnium, tanta diligentia fuit ut ad L. Lentulum praetorem et ad iudices venerit et unius nominis litura se commotum esse dixerit. his igitur ⟨in⟩ [49] tabulis nullam lituram in nomine[50] A. Licini videtis.
[10] quae cum ita sint, quid est quod de eius civitate dubitetis[51], praesertim cum aliis quoque in[52] civitatibus fuerit ascriptus? etenim cum mediocribus multis et[53] aut nulla aut humili aliqua arte praeditis gratuito[54] civitatem in Graecia[55] homines impertiebant, Reginos credo aut Locrensis aut Neapolitanos aut Tarentinos, quod scaenicis[56] artificibus largiri solebant, id huic summa ingeni praedito gloria noluisse[57]! quid? cum[58] ceteri non modo post civitatem datam sed etiam post legem Papiam aliquo modo in eorum municipiorum tabulas inrepserunt[59], hic qui ne[60] utitur quidem illis in quibus est scriptus, quod semper se Heracliensem esse voluit, reicietur?
[11] census nostros requiris. scilicet [61]; est[62] enim obscurum proximis censoribus hunc cum clarissimo imperatore L. Lucullo apud exercitum fuisse, superioribus cum eodem quaestore fuisse in Asia, primis Iulio et Crasso nullam populi partem esse censam[63]. sed, quoniam census non ius civitatis confirmat ac tantum modo indicat eum qui sit census ita se iam tum gessisse, pro cive[64], eis[65] temporibus ⟨is⟩ quem[66] tu criminaris ne ipsius quidem iudicio in civium Romanorum iure esse versatum et testamentum saepe fecit nostris legibus, et adiit hereditates civium Romanorum, et in beneficiis ad aerarium delatus est a L. Lucullo pro consule[67]. [cap.6] quaere argumenta, si quae[68] potes; numquam enim hic[69] neque suo neque amicorum iudicio revincetur[70].
[12] quaeres [71] a nobis, Gratti[72], cur tanto opere[73] hoc homine[74] delectemur. quia suppeditat nobis ubi et animus ex[75] hoc forensi strepitu reficiatur et aures convicio defessae conquiescant. an tu existimas aut suppetere nobis posse quod cotidie dicamus in tanta varietate rerum, nisi animos nostros doctrina excolamus, aut ferre animos tantam posse contentionem, nisi eos doctrina eadem relaxemus? ego vero fateor me his studiis esse deditum. ceteros pudeat, si qui ita se[76] litteris abdiderunt ut nihil possint ex eis[77] neque ad communem adferre fructum neque in aspectum lucemque proferre; me autem quid pudeat qui tot annos ita vivo, iudices, ut a nullius umquam me tempore aut commodo aut otium meum abstraxerit aut voluptas avocarit[78] aut denique somnus retardarit?
[13] qua re quis tandem me reprehendat, aut quis mihi iure suscenseat, si, quantum ceteris ad suas res obeundas, quantum ad festos dies ludorum celebrandos, quantum ad alias voluptates et ad ipsam requiem animi et corporis conceditur temporum[79], quantum alii tribuunt tempestivis conviviis, quantum denique alveolo[80], quantum pilae, tantum mihi egomet ad haec studia recolenda sumpsero? atque id eo[81] mihi concedendum est magis quod ex his studiis haec quoque crescit oratio et facultas quae, quantacumque ⟨est⟩ [82] in me, numquam amicorum periculis defuit. quae si cui levior videtur, illa quidem certe quae summa sunt ex quo fonte hauriam sentio.
[14] nam nisi multorum praeceptis multisque litteris mihi ab adulescentia suasissem nihil esse in vita magno opere expetendum nisi laudem atque honestatem, in ea autem persequenda omnis cruciatus corporis, omnia pericula mortis atque exsili[83] parvi esse ducenda, numquam me pro salute vestra in tot ac tantas dimicationes atque in hos profligatorum hominum cotidianos impetus obiecissem[84]. sed pleni omnes sunt[85] libri, plenae sapientium voces, plena exemplorum vetustas; quae iacerent in tenebris omnia, nisi litterarum lumen accederet[86]. quam multas nobis imagines non solum ad intuendum verum etiam ad imitandum fortissimorum virorum expressas scriptores et Graeci et Latini reliquerunt! quas ego mihi semper in administranda re publica proponens animum et mentem meam ipsa cogitatione hominum excellentium conformabam.
[15] [cap.7] quaeret quispiam: “quid? illi ipsi summi viri quorum virtutes litteris proditae sunt istane doctrina quam tu effers laudibus eruditi fuerunt?” difficile est hoc de omnibus confirmare, sed tamen est certum quid[87] respondeam. ego multos homines excellenti animo ac virtute fuisse sine doctrina, et[88] naturae ipsius habitu prope divino per se ipsos et moderatos et gravis exstitisse fateor; etiam illud adiungo, saepius ad laudem atque virtutem naturam sine doctrina[89] quam sine natura valuisse doctrinam. atque idem ego hoc[90] contendo, cum ad naturam eximiam et[91] inlustrem accesserit ratio quaedam conformatioque[92] doctrinae, tum illud nescio quid praeclarum ac singulare solere exsistere.
[16] ex hoc esse[93] hunc[94] numero quem patres nostri viderunt, divinum hominem, Africanum, ex hoc C. Laelium, L. Furium, moderatissimos[95] homines et continentissimos, ex hoc fortissimum virum et illis temporibus doctissimum, ⟨M.⟩ [96] Catonem illum senem; qui profecto si nihil ad percipiendam colendamque[97] virtutem litteris adiuvarentur, numquam se ad earum studium contulissent. quod si non hic tantus fructus ostenderetur, et si ex his studiis delectatio sola peteretur, tamen, ut opinor, hanc animi remissionem[98] humanissimam ac liberalissimam iudicaretis. nam ceterae neque temporum sunt neque aetatum omnium neque locorum; at[99] haec studia adulescentiam acuunt[100], senectutem oblectant, secundas res ornant, adversis perfugium[101] ac solacium praebent, delectant domi, non impediunt foris, pernoctant nobiscum, peregrinantur, rusticantur.
[17] quod si ipsi haec neque attingere neque sensu nostro gustare possemus, tamen ea mirari deberemus, etiam cum in aliis videremus.
[cap.8] quis nostrum tam animo agresti[102] ac duro fuit ut Rosci morte nuper non commoveretur[103]? qui cum esset senex mortuus, tamen propter excellentem artem ac venustatem videbatur omnino mori non debuisse. ergo ille corporis motu tantum amorem sibi conciliarat a nobis omnibus; nos[104] animorum incredibilis motus celeritatemque ingeniorum neglegemus[105]?
[18] quotiens ego hunc Archiam vidi, iudices,—utar enim vestra benignitate, quoniam me in hoc novo genere dicendi tam diligenter attenditis—quotiens ego hunc vidi, cum litteram scripsisset nullam, magnum numerum optimorum versuum de eis[106] ipsis rebus quae tum agerentur[107] dicere ex tempore, quotiens[108] revocatum eandem rem dicere commutatis verbis atque sententiis! quae vero accurate cogitateque scripsisset, ea sic vidi probari ut ad veterum scriptorum laudem perveniret[109]. hunc ego non diligam, non admirer, non omni ratione defendendum putem? atque [110] sic a summis hominibus eruditissimisque accepimus, ceterarum rerum studia ex[111] doctrina et praeceptis et arte constare, poetam natura ipsa valere et mentis viribus excitari et quasi divino quodam spiritu inflari[112]. qua re suo iure noster ille Ennius “sanctos” appellat poetas, quod quasi deorum aliquo dono atque munere commendati[113] nobis esse videantur[114].
[19] sit igitur, iudices, sanctum apud vos, humanissimos homines, hoc poetae nomen quod nulla umquam barbaria violavit. Saxa atque[115] solitudines voci[116] respondent, bestiae saepe immanes cantu flectuntur atque consistunt; nos instituti rebus optimis non poetarum voce moveamur? Homerum Colophonii civem esse dicunt suum, Chii suum[117] vindicant, Salaminii repetunt, Smyrnaei vero suum esse confirmant itaque etiam delubrum eius[118] in oppido dedicaverunt, permulti alii praeterea pugnant inter se atque contendunt. [cap.9] ergo illi alienum, quia poeta fuit, post mortem etiam expetunt; nos hunc vivum qui et[119] voluntate et legibus noster est repudiamus[120], praesertim cum omne olim studium atque omne ingenium contulerit Archias ad populi Romani gloriam laudemque celebrandam? nam et Cimbricas res adulescens attigit et ipsi illi C. Mario qui durior ad haec studia videbatur iucundus fuit.
[20] neque enim quisquam est[121] tam aversus a Musis qui non mandari versibus aeternum suorum laborum praeconium[122] facile patiatur. Themistoclem illum, summum Athenis virum, dixisse aiunt, cum ex eo quaereretur quod[123] acroama[124] aut cuius vocem libentissime audiret: “eius a quo sua virtus optime praedicaretur.” itaque ille Marius item[125] eximie L. Plotium dilexit, cuius ingenio putabat ea quae gesserat posse celebrari.
[21] Mithridaticum vero bellum magnum atque difficile et in multa varietate terra marique[126] versatum totum ab hoc expressum est; qui libri non modo L. Lucullum, fortissimum et clarissimum virum, verum etiam populi Romani nomen inlustrant. populus enim Romanus aperuit Lucullo imperante Pontum et regiis quondam opibus et ipsa natura et[127] regione[128] vallatum, populi Romani exercitus eodem duce non maxima manu innumerabilis Armeniorum copias fudit, populi Romani laus est urbem amicissimam Cyzicenorum eiusdem consilio ex omni impetu regio atque[129] totius belli ore ac faucibus ereptam esse atque servatam; nostra semper feretur et praedicabitur L. Lucullo dimicante, cum interfectis ducibus depressa hostium classis est[130], incredibilis apud Tenedum pugna illa navalis, nostra sunt tropaea, nostra monumenta, nostri triumphi. quae [131] quorum ingeniis efferuntur[132], ab eis populi Romani fama celebratur.
[22] carus fuit Africano superiori noster Ennius, itaque etiam in sepulcro Scipionum putatur is esse constitutus ex marmore. at eis[133] laudibus certe non solum ipse qui laudatur[134] sed etiam populi Romani nomen ornatur. in caelum huius proavus Cato tollitur; magnus honos populi Romani rebus adiungitur. omnes denique illi maximi, Marcelli, Fulvii non sine communi omnium nostrum laude decorantur. [cap.10] ergo illum qui haec fecerat, Rudinum[135] hominem, maiores nostri in civitatem receperunt; nos hunc Heracliensem multis[136] civitatibus expetitum, in hac autem legibus constitutum de nostra civitate eiciamus[137]?
[23] nam si quis minorem gloriae fructum putat ex Graecis versibus percipi quam ex Latinis, vehementer errat, propterea quod Graeca leguntur in omnibus fere gentibus, Latina suis finibus exiguis sane continentur. qua re, si res eae quas gessimus orbis terrae regionibus definiuntur, cupere debemus, quo hominum nostrorum[138] tela pervenerint, eodem[139] gloriam famamque penetrare, quod cum ipsis populis de quorum rebus scribitur haec ampla sunt, tum eis[140] certe qui de vita gloriae causa dimicant hoc maximum et periculorum incitamentum est et laborum.
[24] quam multos scriptores rerum suarum magnus ille Alexander secum habuisse dicitur! atque is tamen, cum in Sigeo ad Achillis tumulum astitisset: “o fortunate,” inquit, “adulescens, qui tuae virtutis Homerum praeconem inveneris[141]!” et vere. nam, nisi Ilias[142] illa exstitisset, idem tumulus qui corpus eius contexerat nomen etiam obruisset. quid? noster hic Magnus qui cum virtute fortunam adaequavit, nonne Theophanem Mytilenaeum, scriptorem rerum suarum, in contione militum civitate donavit, et nostri illi fortes viri, sed rustici ac milites, dulcedine quadam gloriae commoti quasi participes eiusdem laudis magno illud clamore approbaverunt?
[25] itaque, credo, si civis Romanus Archias legibus non esset, ut ab aliquo imperatore civitate donaretur perficere non potuit. Sulla cum Hispanos et Gallos donaret[143], credo, hunc petentem repudiasset; quem nos[144] vidimus, cum ei libellum malus poeta de populo subiecisset, quod epigramma in eum fecisset tantum modo alternis versibus longiusculis, statim ex eis[145] rebus quas tum[146] vendebat iubere[147] ei praemium tribui, sed[148] ea condicione ne quid postea scriberet. qui sedulitatem mali poetae duxerit[149] aliquo tamen praemio dignam, huius[150] ingenium et virtutem in scribendo et copiam non[151] expetisset?
[26] quid? a Q. Metello[152] Pio, familiarissimo suo, qui civitate multos donavit, neque per se neque per Lucullos impetravisset? qui praesertim usque eo de suis rebus scribi cuperet ut etiam Cordubae natis poetis pingue quiddam sonantibus atque peregrinum tamen auris suas dederet[153]. [cap.11] neque enim est hoc dissimulandum quod obscurari non potest, sed prae nobis ferendum: trahimur omnes studio laudis, et optimus quisque maxime gloria ducitur. ipsi illi philosophi etiam in eis[154] libellis quos de contemnenda gloria scribunt nomen suum inscribunt; in eo ipso in quo[155] praedicationem nobilitatemque despiciunt praedicari de se[156] ac ⟨se⟩ [157] nominari volunt[158].
[27] Decimus quidem Brutus, summus vir et imperator, Acci, amicissimi sui, carminibus templorum ac monumentorum[159] aditus exornavit suorum. iam vero ille qui cum Aetolis Ennio comite bellavit Fulvius non dubitavit Martis manubias Musis consecrare. qua re, in qua urbe imperatores prope armati poetarum nomen et Musarum delubra coluerunt, in ea non debent togati[160] iudices a Musarum honore et a poetarum salute abhorrere.
[28] atque ut id libentius faciatis, iam me vobis, iudices, indicabo et de meo quodam amore gloriae nimis acri fortasse, verum tamen honesto vobis confitebor. nam quas res nos in consulatu nostro vobiscum simul pro salute huius ⟨urbis⟩ [161] atque[162] imperi et pro vita civium proque universa re publica gessimus, attigit hic versibus atque inchoavit. quibus auditis, quod mihi magna res et iucunda visa est, hunc ad perficiendum adornavi[163]. nullam [164] enim virtus aliam mercedem laborum periculorumque desiderat praeter hanc laudis et gloriae; qua quidem detracta, iudices[165], quid est quod in hoc tam exiguo vitae curriculo et tam brevi tantis nos in[166] laboribus exerceamus?
[29] certe, si nihil animus praesentiret in posterum, et si, quibus regionibus vitae spatium circumscriptum est[167], isdem omnis cogitationes terminaret suas, nec tantis se laboribus frangeret neque tot curis vigiliisque angeretur nec totiens de ipsa vita dimicaret. nunc insidet quaedam in optimo quoque virtus, quae noctes ac dies animum gloriae stimulis concitat atque admonet non cum vitae tempore esse dimittendam[168] commemorationem nominis nostri, sed cum omni posteritate adaequandam.
[30] [cap.12] an vero tam parvi[169] animi videamur esse[170] omnes qui in re publica atque in his vitae periculis laboribusque versamur ut, cum usque ad extremum spatium nullum tranquillum atque otiosum spiritum duxerimus, nobiscum simul moritura omnia arbitremur? an [171] statuas et imagines, non animorum simulacra, sed corporum, studiose multi summi homines reliquerunt[172]; consiliorum relinquere ac virtutum nostrarum effigiem nonne[173] multo malle debemus summis ingeniis expressam et politam? ego vero omnia quae gerebam iam tum in gerendo spargere me ac disseminare arbitrabar in orbis terrae memoriam sempiternam. haec vero sive[174] a meo sensu post mortem afutura[175] est[176], sive, ut sapientissimi homines putaverunt, ad aliquam animi[177] mei partem pertinebit[178], nunc quidem certe cogitatione quadam speque delector.
[31] qua re conservate, iudices, hominem pudore eo quem amicorum videtis comprobari cum dignitate, tum etiam vetustate[179], ingenio autem tanto quantum[180] id convenit existimari, quod summorum hominum iudiciis[181] expetitum esse videatis, causa vero eius[182] modi quae beneficio legis, auctoritate municipi, testimonio Luculli, tabulis Metelli comprobetur. quae cum ita sint, petimus[183] a vobis, iudices, si qua non modo humana verum etiam divina in tantis ingeniis[184] commendatio debet esse, ut eum qui vos, qui vestros imperatores, qui populi Romani[185] res gestas semper ornavit, qui etiam his recentibus nostris vestrisque domesticis periculis aeternum se testimonium laudis[186] daturum esse profitetur, quique est ⟨ex⟩ [187] eo numero qui semper apud omnis sancti sunt habiti itaque[188] dicti, sic in vestram accipiatis fidem ut humanitate vestra levatus potius quam acerbitate violatus esse videatur.
[32] quae de causa pro mea consuetudine breviter simpliciterque dixi, iudices, ea confido probata esse omnibus; quae a foro aliena[189] iudicialique[190] consuetudine et de hominis ingenio et communiter de ipso[191] studio locutus sum, ea, iudices, a vobis spero esse in bonam partem accepta, ab eo qui iudicium exercet certo[192] scio.
Ὁ Διαφορεύς παρῆν
[1]: est ingenii in me quod Quintil. xi. 1. 19, 3. 97
[2]: huiuscemodi ag
[3]: Licinius Archia add. Ga
[4]: petere E
[5]: possumus GEe (peiore numero)
[6]: aut ac ςb
[7]: ne GEeb: nec cett.
[8]: huic uni Lambinus: huic cuncti codd.: huicce uni Puteanus
[9]: vinclum Gςgp: vinculum cett.
[10]: res agitatur Schol.
[11]: rectissimum Schol.
[12]: hac om. e
[13]: mihi om. Ee
[14]: iis ς: his cett.
[15]: in urbe Rinkes
[16]: coepit Ernesti: contigit (-ingit e) codd.
[17]: cunctaeque Graeciae codd.: corr. Puteanus
[18]: celebrabatur ap2: celebrantur Eeb
[19]: admirationemque GEe
[20]: tum GEeb1g: tunc cett.
[21]: rei p. b2, ed. R: populi R. cett.
[22]: hunc unum Schol.
[23]: et Locrenses suppl. Luterbacher e § 10 (om. Schol.)
[24]: domum Geab2: in domum cett.
[25]: dedit etiam hoc scripsi: sed etiam (est b2, et ς) hoc codd.: est iam hoc Garatoni: specimen etiam hoc Madvig
[26]: lumen (i. e. lum~) supplevi
[27]: favit Madvig: fuerit (fuit ςb1gpς) codd.: faverit Weiske
[28]: Pio eius Lambinus (contra Schol.)
[29]: longo satis ςg
[30]: M. Schütz: L. codd.
[31]: et cum et Lag. 9
[32]: Sillani (Sila-G) codd.: corr. Hotoman
[33]: ac hac Puteanus
[34]: Gratti Bücheler (ita § 12 GEe): gratis (gracche b2: a gracchis ς) codd.
[35]: tum tamen a: eum c: civem eum k: tu eum Halm
[36]: audisse GEe: audivisse cett.
[37]: qui huius Naugerius (2)
[38]: venerunt del. Mommsen
[39]: Heracliae esse Lambinus: Heracliensem codd.
[40]: tabulas ςb1p, Schol.: tabellas cett.
[41]: desideres Schol.
[42]: publicas om. Schol.
[43]: habemus videmus G
[44]: an GEe: at (ad a) cett.
[45]: ante χ: om. cett. civitatem datam GEea: civitate data (-am p1) cett.
[46]: an G1Eepk: at cett.
[47]: iis Manutius: his codd.
[48]: Gabini GEe: Gabii cett.
[49]: in suppl. Eberhard
[50]: nomine eςbgχ2: nomen cett.
[51]: dubitatis GEa
[52]: in om. χ1, del. Lambinus
[53]: et om. Eχ
[54]: gratuito gravat in (sup. lin. vel gratuito) G: vel gratuito gravat Ee: haud gravatim E. Thomas
[55]: in Graecia Graii Madvig
[56]: scaen. G2ς: scen. cett.
[57]: noluisse sed credendum est Ee
[58]: cum del. Eberhard
[59]: irrepserint Manutius
[60]: ne c: nec (non a) cett.
[61]: requiris scilicet.
[62]: Est codd.: corr. Manutius
[63]: censeam GEea
[64]: pro cive del. Richter
[65]: iis Manutius: his codd. is suppl. C. Fr. Müller
[66]: quem Garatoni: quae (-e) codd.
[67]: pro consule Graevius: praetore consule E: praetore (p. r. Ge) et consule cett.
[68]: quae GEe: qua cett.
[69]: hic om. Ea
[70]: convincetur Lambinus
[71]: quaeris ab
[72]: Gratti GEe: grachi a: gracche (-ce ςbg) cett.
[73]: tanto opere Ge: tantopere cett.
[74]: hoc nomine E
[75]: et animus ex (om. ex χ1) b2χ2: et (om. ea) enim lex GEeagp: et enim (om. enim k) vox cett.
[76]: se ita ςbgpς
[77]: iis c2, Madvig: his cett.
[78]: avocaverit G
[79]: temporis b1
[80]: alveolo GEe: aleae cett.
[81]: id eo Nauck: hoc adeo GEea: hoc ideo cett.
[82]: est χk: om. cett. (post me suppl. Angelius)
[83]: exilia GEe
[84]: coniecissem Halm
[85]: sunt omnes Eeχ sapientium Gep: sapientum cett.
[86]: accenderet Eeχς
[87]: quod GEea
[88]: sine doctrina et Schütz: et (om. p: etiam bχ1) sine doctrina codd.
[89]: naturae ... doctrina om. Ee
[90]: hoc GEe: om. cett.
[91]: et GEe: atque cett.
[92]: oratio ςb1gp conformatio GE: confirmatio cett.
[93]: esse om. e
[94]: hunc illum Garatoni
[95]: modestissimos ςbg
[96]: M. suppl. Manutius
[97]: -que om. GEe
[98]: animadversionem (animi adv. e) codd.: corr. Bonamicus (Muretus Var. Lect. xii. 15)
[99]: at GEe: om. cett.
[100]: acuunt Gulielmius: agunt codd.: alunt ed. Hervag.
[101]: profugium Gap
[102]: quis animo tam agresti et Schol.
[103]: morte non moveretur Schol.
[104]: nos hos Ernesti
[105]: negligimus aςgp
[106]: iis χk, ed. V: his cett.
[107]: agebantur b2
[108]: quotiens ego G
[109]: perveniret GEe: pervenirent cett.
[110]: atque GEe: atqui cett.
[111]: ex Müller: et codd.
[112]: inflammari b2: afflari ed. V
[113]: commodati Gulielmius
[114]: videntur Ee
[115]: atque Quintil. (quinque locis): et codd.
[116]: voci Quintil.: voce codd.
[117]: Chii suum Chii sibi P. Thomas
[118]: eius ei Lambinus
[119]: qui et b2k: qui ab1: et qui cett.
[120]: repudiabimus Lag. 9, Naugerius (1)
[121]: est om. e, post enim hab. ςbg
[122]: praeconium facile k, Angelius: facile praeconium cett. (cf. Zielinski p. 204)
[123]: quod qualia carmina quod Ee
[124]: ACROAMA ς: ἀκρόαμα b mg.: om. p in lac.
[125]: item om. ςbgς
[126]: mari terraque G
[127]: natura et Mommsen: naturae (-ra ebχς) codd.
[128]: regionis bχς
[129]: atque GEeb: ac cett.: atque e Halm
[130]: est Heumann: et codd.
[131]: quae G1Ee: quia cett. (G2)
[132]: efferuntur Görenz: haec (hec aςbg) feruntur codd.: ecferuntur Stürenberg
[133]: ex marmore. At iis Fascitellus: et marmoratis codd.: ex marmore; cuius Mommsen
[134]: ipse ... laudatur GEeab2: ipsi ... laudantur (-atur p) cett.
[135]: Rudinum Schol., A. Augustinus: rudem tum (tu Ee: tamen ςgpς) codd.
[136]: a multis Lambinus
[137]: eiciamus G: eiecimus e: eiciemus cett.
[138]: hominum nostrorum Bases: minus (om. c2k, del. Madvig) manuum nostrarum codd.
[139]: eodem eandem G: om. e
[140]: iis χς: his cett.
[141]: inveneris ebχc: inveneras (-nisti k) cett.
[142]: Ilias Naugerius (2): illi (illa a: om. E) ars codd.
[143]: donaret et Gallos E
[144]: nos in contione add. codd. e v. 18 (malo numero): ego delevi videmus GEea
[145]: iis Manutius: his codd., Schol.
[146]: tum GEe: tamen a: tunc cett.: om. Schol.
[147]: iubere iussit a, Schol.
[148]: sed Schol.: sub codd.
[149]: deduxerit GEe
[150]: huius ς: cuius cett.
[151]: non tamen non Ee
[152]: Q. P. Ee
[153]: cederet E2e: dederit c, Fleckeisen
[154]: in iis Madvig: in his Ammianus xxii. 7: illis (in illis χ2k) codd.
[155]: ut in eo ipso quo Ammianus
[156]: de se se Lambinus
[157]: se Ammianus: om. codd.
[158]: velint Ammianus
[159]: monu. eabpc: moni. cett.
[160]: togati σχς, p mg.: locati cett.
[161]: huiusce ς urbis suppl. Naugerius (1)
[162]: atque E: aeque (om. ςk) cett.
[163]: adornavi Klotz: adoravi schol.: adortavi Ge: adhortatus sum E: hortavi aςb1gp: hortatus sum (fui ς) b2χς
[164]: nulla codd: corr. ed. V
[165]: iudices unum G
[166]: in om. χ
[167]: est isdem iste isdem (in idem a) GEea
[168]: dimetiendam Manutius
[169]: pravi Ee
[170]: esse om. E
[171]: an an cum b2χ
[172]: reliquerint Manutius
[173]: nonne non Lambinus
[174]: sive om. GEea
[175]: afut. G: abfut. (affut. Ee) cett.
[176]: est GEea: sunt cett.
[177]: animi om. cod. Vrsini
[178]: pertinebunt bp2χς
[179]: venustate codd.: corr. Muretus
[180]: quantum ς mg., ς, Sylvius: quanto cett.
[181]: iudiciis Madvig: ingeniis codd.
[182]: huius E
[183]: petimus om. G
[184]: ingeniis GEe: negotiis cett.
[185]: Romani om. G
[186]: laudis GEeaχ2: laudum cett.
[187]: quique est ex scripsi: quique est k, Angelius: isque est cett.: estque ex Madvig
[188]: itaque atque Ek
[189]: a foro aliena Garatoni: firme (fer-ak) a me codd.: forensi aliena Halm (cf. § 3)
[190]: iudiciali (sine -que) ek
[191]: de ipso ed. V: de ipsius codd.: de meo atque ipsius Lambinus
[192]: certo G: certe cett.