In P. Vatinium testem interrogatio
IN P. VATINIVM TESTEM INTERROGATIO
[1] [cap.1] si tantum[1] modo, Vatini, quid indignitas postularet spectare[2] voluissem, fecissem id quod his vehementer placebat, ut te, cuius testimonium propter turpitudinem vitae sordisque domesticas nullius momenti putaretur, tacitus dimitterem; nemo enim horum aut ita te refutandum ut gravem adversarium aut ita[3] rogandum ut religiosum testem arbitrabatur. sed fui paulo ante[4] intemperantior[5] fortasse quam debui; odio enim tui, in quo etsi omnis propter tuum in me scelus superare debeo, tamen ab omnibus paene vincor, sic sum incitatus ut, cum te non minus contemnerem quam odissem, tamen vexatum potius quam despectum vellem dimittere.
[2] qua re ne tibi hunc honorem a me haberi forte mirere, quod interrogem quem nemo congressu, nemo aditu, nemo suffragio, nemo civitate, nemo luce dignum putet, nulla me causa impulisset nisi ut ferocitatem istam tuam comprimerem et audaciam frangerem et loquacitatem paucis meis interrogationibus inretitam retardarem. etenim debuisti, Vatini, etiam si falso venisses in suspicionem P. Sestio, tamen mihi ignoscere, si in tanto hominis de me optime meriti periculo et tempori eius et voluntati parere voluissem.
[3] sed ⟨te⟩[6] hesterno ⟨die⟩[7] pro testimonio esse mentitum, cum adfirmares nullum tibi omnino cum Albinovano sermonem non modo de Sestio accusando, sed nulla umquam de re fuisse, paulo ante imprudens indicasti, qui et[8] T. Claudium tecum communicasse et a te consilium P. Sesti accusandi petisse, et Albinovanum, quem antea vix tibi notum esse dixisses, domum tuam venisse, multa tecum locutum dixeris, denique contiones P. Sesti scriptas, quas neque nosset neque reperire posset, te Albinovano dedisse easque in hoc iudicio esse recitatas. in quo alterum[9] es confessus, a te accusatores esse instructos et subornatos, in altero inconstantiam tuam cum levitate tum etiam periurio implicatam[10] refellisti[11], cum, quem a te alienissimum esse dixisses, eum domi tuae fuisse, quem praevaricatorem esse ab initio iudicasses[12], ei te quos rogasset ad accusandum libros dixeris dedisse.
[4] [cap.2] nimium es vehemens feroxque natura: non putas fas esse verbum ex ore exire cuiusquam quod non iucundum et honorificum ad auris tuas accidat[13]. venisti iratus omnibus; quod ego, simul ac te aspexi, prius quam loqui coepisti, cum ante Gellius, nutricula seditiosorum omnium, testimonium diceret, sensi atque providi. repente enim te tamquam serpens e latibulis oculis eminentibus, inflato collo, tumidis cervicibus intulisti, ut mihi renovatus ille tuus in to[14] […] [15]
[5] […] veterem meum amicum, sed tamen tuum familiarem, defenderim, cum in hac civitate oppugnatio soleat qua tu nunc uteris non numquam, defensio numquam vituperari. sed quaero a te cur C. Cornelium non defenderem: num legem aliquam Cornelius contra auspicia tulerit, num Aeliam, num Fufiam legem neglexerit, num consuli vim attulerit, num armatis hominibus templum tenuerit, num intercessorem vi deiecerit, num religiones polluerit, aerarium exhauserit, rem publicam compilarit? tua sunt, tua sunt haec omnia: Cornelio eius modi nihil obiectum est. codicem legisse dicebatur: defendebat[16] testibus conlegis suis non se[17] recitandi causa legisse, sed recognoscendi. constabat tamen Cornelium concilium illo die dimisisse, intercessioni paruisse. tu vero, cui Corneli defensio displicet, quam causam ad patronos tuos aut quod os adferes? quibus iam praescribis quanto illis probro futurum sit si te defenderint, cum tu mihi Corneli defensionem in maledictis obiciendam putaris.
[6] ac[18] tamen hoc, Vatini, memento, paulo post istam defensionem meam, quam tu bonis viris displicuisse dicis, me cum universi populi Romani summa voluntate tum optimi cuiusque singulari studio magnificentissime post hominum memoriam consulem factum, omniaque ea[19] me pudenter vivendo consecutum esse quae tu impudenter vaticinando sperare te saepe dixisti.
[cap.3] nam quod mihi discessum obiecisti meum, et quod horum, quibus ille dies acerbissimus fuit qui idem tibi laetissimus, luctum et gemitum renovare voluisti, tantum tibi respondeo[20] me, cum tu ceteraeque rei publicae pestes armorum causam quaereretis, et cum per meum nomen fortunas locupletium diripere, sanguinem principum[21] civitatis exsorbere, crudelitatem vestram odiumque diuturnum quod in bonos iam inveteratum habebatis saturare cuperetis, scelus et furorem vestrum cedendo maluisse frangere quam resistendo.
[7] qua re peto a te ut mihi ignoscas, Vatini, ei cum[22] patriae pepercerim[23] quam servaram[24], et, si ego te perditorem[25] et vexatorem rei publicae fero, tu me conservatorem et custodem feras. deinde eius viri discessum increpas quem vides omnium civium desiderio, ipsius denique rei publicae luctu esse revocatum[26]. at enim[27] dixisti non mea sed rei publicae causa homines de meo reditu laborasse: quasi vero quisquam vir excellenti animo in rem publicam ingressus optabilius quicquam arbitretur quam se a suis civibus rei publicae causa diligi!
[8] scilicet aspera mea natura, difficilis aditus, gravis vultus, superba responsa, insolens vita; nemo consuetudinem meam, nemo humanitatem, nemo consilium, nemo auxilium requirebat; cuius desiderio[28], ut haec minima dicam, forum maestum, muta curia, omnia denique bonarum artium studia siluerunt. sed nihil sit factum mea causa: omnia illa senatus consulta, populi iussa, Italiae totius, cunctarum societatum, conlegiorum omnium decreta de me rei publicae causa esse facta fateamur. quid ergo, homo imperitissime solidae laudis ac verae dignitatis, praestantius mihi potuit accidere? quid optabilius ad immortalitatem gloriae atque in[29] memoriam mei nominis sempiternam, quam omnis hoc civis meos iudicare, civitatis salutem cum unius mea salute esse coniunctam?
[9] quod quidem ego tibi reddo tuum[30]; nam ut tu me carum esse dixisti senatui populoque Romano non tam mea causa quam rei publicae[31], sic ego te, quamquam es[32] omni diritate atque immanitate taeterrimus, tamen dico esse odio civitati non tam tuo quam rei publicae nomine.
[cap.4] atque ut aliquando ad te veniam, de me hoc sit extremum. quid quisque nostrum de se ipse loquatur, non est sane requirendum: boni viri ⟨quid dicant⟩[33], id est maximi momenti et ponderis.
[10] duo sunt tempora quibus nostrorum civium spectentur iudicia de nobis, unum honoris, alterum salutis. honos tali[34] populi Romani voluntate paucis est delatus ac mihi, salus tanto studio civitatis nemini reddita. de te autem homines quid sentiant in honore experti sumus, in salute exspectamus. sed tamen ne me cum his principibus civitatis qui adsunt P. Sestio, sed ut tecum, cum[35] homine uno non solum impudentissimo ⟨sed etiam sordidissimo⟩[36] atque infimo, conferam, de te ipso, homine et adrogantissimo[37] et mihi inimicissimo, quaero, Vatini, utrum tandem putes huic civitati, huic rei publicae, huic urbi, his templis, aerario, curiae, viris his quos vides, horum bonis fortunis liberis, civibus ceteris, denique deorum immortalium delubris auspiciis religionibus melius fuisse et praestabilius me civem in hac civitate nasci an te? Cum mihi hoc responderis, aut ita impudenter ut manus a te homines vix abstinere possint, aut ita dolenter ut aliquando ista quae sunt inflata rumpantur, tum memoriter respondeto ad ea quae te de[38] te ipso rogaro.
[11] [cap.5] atque illud tenebricosissimum tempus ineuntis aetatis tuae[39] patiar latere. licet impune per me parietes in adulescentia[40] perfoderis, vicinos compilaris, matrem verberaris: habeat hoc praemi tua indignitas, ut[41] adulescentiae turpitudo obscuritate et sordibus tuis[42] obtegatur.
quaesturam petisti cum P. Sestio, cum hic nihil loqueretur nisi quod agebat, tu de altero consulatu gerendo te diceres cogitare. quaero abs te teneasne memoria, cum P. Sestius quaestor sit cunctis suffragiis factus, tunc te vix, invitis omnibus, non populi beneficio sed consulis, extremum adhaesisse?
[12] in eo magistratu cum tibi magno clamore[43] aquaria provincia sorte obtigisset, missusne sis a me consule Puteolos, ut inde aurum exportari argentumque prohiberes? in eo negotio cum te non custodem ad continendas, sed portitorem ad partiendas mercis missum putares, cumque omnium domos, apothecas, navis furacissime scrutarere, hominesque negoti gerentis iudiciis iniquissimis inretires, mercatores e navi egredientis terreres, conscendentis[44] morarere, teneasne memoria tibi in conventu Puteolis manus esse adlatas, ad me consulem querelas Puteolanorum esse delatas? post quaesturam exierisne legatus in ulteriorem Hispaniam C. Cosconio[45] pro consule[46]? cum illud iter Hispaniense pedibus fere confici soleat, aut, si qui[47] navigare velit, certa sit ratio navigandi, venerisne in Sardiniam atque inde in Africam? fuerisne, quod sine senatus consulto tibi facere non licuit, in regno Hiempsalis, fuerisne in regno Mastanesosi, venerisne ad fretum per Mauretaniam[48]? quem scias umquam legatum Hispaniensem istis itineribus in illam provinciam pervenisse?
[13] factus es tribunus plebis—quid enim te de Hispaniensibus flagitiis tuis sordidissimisque furtis interrogem? quaero abs te primum universe quod genus improbitatis et sceleris in eo magistratu praetermiseris? ac tibi iam[49] inde praescribo ne tuas sordis cum clarissimorum virorum splendore permisceas. ego te quaecumque rogabo de te ipso rogabo, neque te ex amplissimi viri dignitate, sed ex tuis tenebris extraham; omniaque mea tela sic in te conicientur ut nemo per tuum latus, quod soles dicere, saucietur; in tuis pulmonibus ac visceribus haerebunt.
[14] [cap.6] et quoniam omnium rerum magnarum ab dis immortalibus principia ducuntur, volo ut mihi respondeas tu, qui te Pythagoreum[50] soles dicere et hominis doctissimi nomen tuis immanibus et barbaris moribus praetendere, quae te tanta pravitas mentis tenuerit, qui tantus furor ut, cum inaudita ac nefaria sacra susceperis[51], cum inferorum animas elicere, cum puerorum extis deos manis mactare soleas, auspicia quibus haec urbs condita est, quibus omnis res publica atque imperium tenetur, contempseris, initioque tribunatus tui senatui denuntiaris tuis actionibus augurum responsa atque eius conlegi adrogantiam impedimento non futura?
[15] secundum ea quaero servarisne[52] in eo fidem? num quando tibi moram attulerit quo minus concilium advocares legemque ferres, quod eo die scires de caelo esse servatum? et quoniam hic locus est unus[53] quem tibi cum Caesare communem esse dicas, seiungam te ab illo, non solum rei publicae causa verum etiam Caesaris, ne qua ex tua summa indignitate labes illius dignitati adspersa videatur. primum quaero num tu senatui causam tuam permittas, quod facit Caesar? deinde, quae sit auctoritas eius qui se alterius facto, non suo defendat? deinde,— erumpet enim aliquando ex me vera vox et dicam sine cunctatione quod sentio,—si iam violentior aliqua in re C. Caesar fuisset, si eum magnitudo contentionis, studium gloriae, praestans animus, excellens nobilitas aliquo impulisset, quod in illo viro et tum ferendum esset et maximis rebus quas postea gessit oblitterandum, id tu tibi, furcifer, sumes, et Vatini latronis ac sacrilegi vox audietur hoc postulantis, ut idem sibi concedatur quod Caesari?
[16] [cap.7] sic enim ex te quaero. tribunus plebis fuisti,—seiunge te a consule: conlegas habuisti viros fortis novem. ex iis[54] tres[55] erant quos tu[56] cotidie sciebas[57] servare de caelo, quos inridebas, quos privatos esse dicebas[58]; de quibus duos[59] praetextatos sedentis vides,—te aediliciam[60] praetextam togam, quam frustra confeceras, vendidisse[61]!—tertium scis[62] ex illo obsesso atque adflicto tribunatu consularem auctoritatem hominem esse adulescentem consecutum. reliqui sex fuerunt, e quibus partim plane tecum sentiebant, partim medium quendam cursum tenebant: omnes habuerunt[63] leges promulgatas, in iis[64] multas meus necessarius, etiam de mea sententia, C. Cosconius, iudex noster, quem tu dirumperis cum aedilicium vides.
[17] volo uti mihi respondeas num quis ex toto conlegio legem sit ausus[65] ferre praeter unum te? quae tanta in te fuerit audacia, quae tanta vis ut, quod[66] novem tui conlegae sibi timendum esse duxerint, id unus tu emersus e caeno, omnium facile omnibus rebus infimus contemnendum, despiciendum, inridendum putares? num quem post urbem conditam scias tribunum plebis egisse cum plebe, cum constaret servatum esse de caelo.
[18] simul etiam illud volo uti respondeas, cum te tribuno plebis esset etiam tum in re publica lex Aelia et Fufia, quae leges saepe numero tribunicios furores debilitarunt et represserunt, quas contra praeter te nemo umquam est facere conatus,—quae quidem leges anno post, sedentibus in templo duobus non consulibus sed proditoribus huius civitatis ac pestibus, una cum auspiciis, cum intercessionibus, cum omni iure publico conflagraverunt: ecquando dubitaris contra eas leges cum plebe agere et concilium convocare? num quem ex omnibus tribunis plebis, quicumque seditiosi fuerunt, tam audacem audieris fuisse ut umquam contra legem Aeliam aut Fufiam concilium advocaret[67]?
[19] [cap.8] quaero illud etiam ex te, conatusne sis, voluerisne, denique cogitaris[68],—est enim res eius modi ut, si tibi in mentem modo venit, nemo sit qui te ullo cruciatu esse indignum putet,—cogitarisne in illo tuo intolerabili non regno,—nam cupis id audire,—sed latrocinio augur fieri in Q. Metelli locum, ut, quicumque te aspexisset, duplicem dolorem gemitumque susciperet et ex desiderio clarissimi[69] civis et ex honore turpissimi atque improbissimi? adeone non labefactatam rem publicam te tribuno neque conquassatam civitatem, sed captam hanc urbem atque perversam[70] putaris[71] ut augurem Vatinium ferre possemus?
[20] hoc loco quaero, si, id quod concupieras, augur factus esses,—in qua tua cogitatione nos qui te oderamus vix dolorem ferebamus, illi autem quibus eras in deliciis vix risum tenebant: sed quaero, si ad cetera vulnera, quibus rem publicam putasti deleri[72], hanc quoque mortiferam plagam inflixisses auguratus tui, utrum decreturus fueris, id quod augures omnes usque ab Romulo decreverunt, Iove fulgente cum populo agi nefas esse, an, quia tu semper sic egisses, auspicia fueris augur dissoluturus?
[21] [cap.9] ac ne diutius loquar de auguratu tuo,—quod invitus facio ut recorder ruinas rei publicae; neque enim tu umquam stante non modo maiestate horum, sed etiam urbe te augurem fore putasti: verum tamen ut somnia tua relinquam, ad scelera veniam, volo uti mihi respondeas, cum M. Bibulum consulem non dicam bene de re publica sentientem, ne tu mihi homo potens irascare, qui ab eo dissensisti, sed hominem certe nusquam progredientem, nihil in[73] re publica molientem, tantum animo ab actionibus tuis dissentientem,—cum eum tu consulem in vincula duceres et ab[74] tabula Valeria conlegae tui mitti iuberent, fecerisne ante rostra pontem continuatis tribunalibus, per quem consul populi Romani moderatissimus et constantissimus[75], sublato auxilio, exclusis amicis, vi[76] perditorum hominum incitata, turpissimo miserrimoque spectaculo non in carcerem, sed ad supplicium et ad necem duceretur?
[22] quaero num quis ante te tam fuerit nefarius qui id fecerit, ut sciamus utrum veterum facinorum sis imitator an inventor novorum; idemque tu cum his atque huius modi consiliis ac facinoribus nomine C. Caesaris, clementissimi atque optimi viri, scelere vero atque audacia tua, M. Bibulum foro, curia, templis, locis publicis omnibus expulisses, inclusum domi contineres, cumque non maiestate imperi, non iure legum, sed ianuae praesidio et parietum custodiis consulis vita tegeretur, miserisne viatorem qui M. Bibulum domo[77][78] vi extraheret, ut, quod in privatis semper est servatum, id[79] te tribuno plebis consuli[80] domus exsilium esse non posset?
[23] simulque mihi respondeto tu, qui nos qui de communi salute[81] consentimus tyrannos vocas, fuerisne non tribunus plebis, sed intolerandus ex caeno nescio qui atque ex tenebris tyrannus, qui primum[82] eam rem publicam[83] quae auspiciis inventis constituta est isdem auspiciis sublatis conarere pervertere[84], deinde sanctissimas leges, Aeliam et Fufiam dico, quae in Gracchorum ferocitate et in audacia Saturnini et in conluvione Drusi et in contentione Sulpici et in cruore Cinnano, etiam inter Sullana arma vixerunt, solus conculcaris ac pro nihilo putaris, qui consulem morti obieceris, inclusum obsederis, extrahere ex suis tectis conatus sis, qui in eo magistratu non ⟨modo⟩[85] emerseris ex mendicitate, sed etiam divitiis nos iam tuis terreas?
[24] [cap.10] fuerisne tanta crudelitate ut delectos viros et[86] principes civitatis tollere et[87] delere tua rogatione conareris[88], cum L. Vettium, qui in senatu confessus esset se cum telo fuisse, mortem[89] Cn. Pompeio, summo et clarissimo civi, suis manibus offerre voluisse, in contionem produxeris, indicem in rostris, in illo, inquam, augurato templo ac loco conlocaris, quo auctoritatis exquirendae causa ceteri tribuni plebis principes civitatis producere consuerunt? ibi tu indicem Vettium linguam et vocem suam sceleri et dementiae[90] tuae praebere voluisti. dixeritne[91] L. Vettius in contione tua rogatus a te sese auctores et impulsores et socios habuisse sceleris illius eos viros, quibus e civitate sublatis, quod tu eo tempore moliebare, civitas stare non posset? M. Bibulum, cuius inclusione contentus non eras, interficere volueras, spoliaras[92] consulatu, patria privare cupiebas; L. Lucullum, cuius tu rebus gestis, quod ipse ad imperatorias laudes a puero videlicet spectaras, vehementius invidebas, C. Curionem, perpetuum hostem improborum omnium, auctorem publici consili in[93] libertate communi tuenda maxime liberum, cum filio principe iuventutis cum re publica coniunctiore etiam quam[94] ab illa aetate postulandum fuit, delere voluisti;
[25] L. Domitium, cuius dignitas et splendor praestringebat[95], credo, oculos Vatini[96],—quem tu[97] propter commune odium in bonos oderas, in posterum autem, propter omnium spem quae de illo est atque erat, ante aliquanto timebas, L. Lentulum, hunc iudicem nostrum, flaminem Martialem, quod erat eo tempore Gabini tui competitor, eiusdem Vetti indicio opprimere voluisti: qui si tum illam labem pestemque vicisset, quod ei tuo scelere non licuit, res publica victa non esset. huius etiam filium eodem indicio et crimine ad patris interitum adgregare voluisti: L. Paulum, qui tum quaestor Macedoniam obtinebat, quem civem, quem virum! qui duo[98] nefarios patriae proditores, domesticos hostis[99], legibus exterminarat, hominem ad conservandam rem publicam natum, in idem Vetti indicium atque in eundem hunc numerum congregasti.
[26] quid ergo[100] de me querar? qui etiam gratias tibi agere debeo quod me ex fortissimorum civium numero seiungendum non putasti. [cap.11] sed qui fuit tuus ille tantus furor ut, cum iam Vettius ad arbitrium tuum perorasset et civitatis lumina notasset descendissetque de rostris, eum repente revocares, conloquerere populo Romano vidente, deinde interrogares ecquosnam alios posset nominare? inculcarisne ut C. Pisonem, generum meum, nominaret, qui in summa copia optimorum adulescentium pari continentia, virtute, pietate reliquit neminem, itemque M. Laterensem, hominem dies atque noctes de laude et de re publica cogitantem? promulgarisne, impurissime[101] hostis, quaestionem de tot amplissimis et talibus viris, indicium Vettio, praemia amplissima? quibus rebus omnium mortalium non voluntate sed convicio repudiatis, fregerisne in carcere cervices ipsi illi Vettio, ne quod indicium corrupti indici exstaret eiusque sceleris in te ipsum quaestio flagitaretur?
[27] et quoniam crebro usurpas legem te de alternis consiliis reiciendis tulisse, ut omnes intellegant te ne recte quidem facere sine scelere potuisse, quaero, cum lex esset aequa promulgata initio magistratus, multas iam[102] alias tulisses, exspectarisne dum[103] C. Antonius reus fieret apud Cn. Lentulum Clodianum, et, postea quam ille est reus factus, statim tuleris in eum “qui[104] tuam post legem reus factus esset,” ut homo consularis exclusus miser puncto temporis spoliaretur beneficio et aequitate legis tuae?
[28] dices familiaritatem tibi fuisse cum Q. Maximo. praeclara defensio facinoris tui! nam maximi quidem summa laus est sumptis inimicitiis, suscepta causa, quaesitore consilioque delecto, commodiorem inimico suo condicionem[105] reiectionis dare noluisse. nihil maximus fecit alienum aut sua virtute aut illis viris[106] clarissimis, Paulis, maximis, Africanis, quorum gloriam huius virtute renovatam non modo speramus, verum etiam iam videmus; tua fraus, tuum maleficium, tuum scelus illud est, te id quod promulgasses misericordiae nomine ad crudelitatis tempus distulisse. ac nunc quidem C. Antonius hac una re miseriam suam consolatur, quod imagines patris et fratris sui fratrisque filiam non in familia sed in carcere conlocatam audire maluit quam videre.
[29] [cap.12] et quoniam pecunias aliorum despicis, de tuis divitiis intolerantissime gloriaris, volo uti mihi respondeas, fecerisne foedera tribunus plebis cum civitatibus, cum regibus, cum tetrarchis; erogarisne pecunias ex aerario tuis legibus; eripuerisne partis illo tempore carissimas partim a Caesare, partim a publicanis? quae cum ita sint, quaero ex te sisne ex pauperrimo dives factus illo ipso anno quo lex lata est de pecuniis repetundis acerrima, ut omnes intellegere possent a te non modo nostra acta, quos tyrannos vocas, sed etiam amicissimi tui legem esse contemptam; apud quem tu etiam nos criminari soles, qui illi sumus amicissimi, cum tu ei[107] contumeliosissime totiens[108] male dicas quotiens te illi adfinem esse dicis.
[30] atque etiam illud scire ex te cupio, quo consilio aut qua mente feceris ut in epulo Q. Arri, familiaris mei, cum toga pulla accumberes? quem umquam videris, quem audieris? quo exemplo, quo more feceris? dices supplicationes te illas non probasse. optime: nullae fuerint[109] supplicationes. videsne me nihil de anni illius causa, nihil de eo quod tibi commune cum summis viris esse videatur, sed de tuis propriis sceleribus ex te quaerere? nulla supplicatio fuerit. cedo quis umquam cenarit atratus? ita enim illud epulum est funebre ut munus sit funeris, epulae quidem ipsae dignitatis.
[31] [cap.13] sed omitto epulum populi Romani, festum diem argento, veste, omni apparatu ornatuque visendo[110] : quis umquam in luctu domestico, quis in funere familiari cenavit cum toga pulla? cui de balineis[111] exeunti praeter te toga pulla umquam data est? Cum tot hominum milia accumberent, cum[112] ipse epuli dominus, Q. Arrius, albatus esset, tu in templum Castoris te cum C. Fibulo[113] atrato ceterisque tuis furiis funestum intulisti. quis tum non ingemuit, quis non doluit rei publicae casum? qui sermo alius in illo epulo fuit nisi hanc tantam et tam gravem civitatem subiectam esse non modo furori, verum etiam inrisioni tuae?
[32] hunc tu morem ignorabas? numquam epulum videras? numquam puer aut adulescens inter cocos[114] fueras? Fausti, adulescentis nobilissimi, paulo ante ex epulo magnificentissimo famem illam veterem tuam non expleras[115]? quem accumbere atratum videras? dominum cum toga pulla et eius amicos ante convivium[116]? quae tanta ⟨te⟩[117] tenuit amentia[118] ut, nisi id fecisses quod fas non fuit, nisi violasses templum Castoris, nomen epuli, oculos civium, morem veterem, eius qui te invitarat auctoritatem, parum putares testificatum esse supplicationes te illas non putare?
[33] [cap.14] quaero etiam illud ex te, quod privatus admisisti, in quo certe iam tibi dicere non licebit cum clarissimis viris causam[119] tuam esse coniunctam, postulatusne sis lege Licinia et Iunia? edixeritne C. Memmius praetor ex ea lege ut adesses die tricensimo[120]? cum is dies venisset, fecerisne quod in hac re publica non modo factum antea numquam est, sed[121] in omni memoria est[122] omnino inauditum? appellarisne tribunos plebis ne causam diceres—levius dixi; quamquam id ipsum esset et novum et non ferendum—sed appellarisne nominatim pestem illius anni, furiam patriae, tempestatem rei publicae, Clodium[123]. qui tamen cum iure, cum more, cum potestate iudicium impedire non posset, rediit ad illam vim et furorem suum, ducemque se militibus tuis praebuit. in quo ne quid a me[124] dictum in te potius putes quam abs te esse quaesitum, nullum onus imponam mihi testimoni: quae mihi[125] brevi tempore ex eodem isto loco video esse dicenda servabo, teque non arguam, sed, ut in ceteris rebus feci, rogabo.
[34] quaero ex te, Vatini, num quis in hac civitate post urbem conditam tribunos plebis appellarit ne causam diceret? num quis reus in tribunal sui quaesitoris[126] escenderit[127] eumque vi deturbarit, subsellia dissiparit, urnas deiecerit[128], eas denique omnis res in iudicio disturbando commiserit, quarum rerum causa iudicia sunt constituta? sciasne tum fugisse Memmium, accusatores esse tuos de tuis tuorumque manibus ereptos, iudices quaestionum de proximis tribunalibus esse depulsos, in foro, luce, inspectante populo Romano quaestionem, magistratus, morem maiorum, leges, iudices, reum, poenam esse sublatam? haec omnia sciasne diligentia C. Memmi publicis tabulis esse notata atque testata? atque illud etiam quaero, cum[129], postea quam es postulatus, ex legatione redieris,—ne quis te iudicia defugere arbitretur[130],— teque, cum tibi utrum velles liceret, dictitaris causam dicere maluisse, qui consentaneum fuerit, cum legationis perfugio uti noluisses, appellatione improbissima te ad auxilium nefarium confugisse?
[35] [cap.15] et quoniam legationis tuae facta mentio est, volo[131] audire de te quo tandem senatus consulto legatus sis. de gestu intellego quid respondeas: tua lege, dicis. esne igitur patriae certissimus parricida? spectarasne[132] id, ut patres conscripti ex re publica funditus tollerentur? ne hoc quidem senatui relinquebas, quod nemo umquam ademit, ut legati ex eius ordinis auctoritate legarentur? adeone tibi sordidum consilium publicum visum est, adeo adflictus senatus, adeo misera et prostrata res publica ut non nuntios pacis ac belli, non oratores[133], non interpretes, non bellici consili auctores, non ministros muneris provincialis senatus more maiorum deligere posset[134]?
[36] eripueras senatui provinciae decernendae potestatem, imperatoris deligendi iudicium, aerari dispensationem: quae numquam sibi populus Romanus appetivit, qui numquam[135] senatui[136] summi consili gubernationem auferre conatus est. age, factum est horum aliquid in aliis: raro, sed tamen factum est ut populus deligeret imperatorem: quis legatos umquam audivit sine senatus consulto? ante te nemo, post continuo fecit idem[137] in duobus prodigiis rei publicae Clodius; quo etiam maiore es malo mactandus, quod non solum facto tuo sed etiam exemplo rem publicam vulnerasti, neque tantum ipse es improbus sed etiam alios docere voluisti. ob hasce omnis res sciasne te severissimorum hominum Sabinorum, fortissimorum virorum Marsorum et Paelignorum, tribulium tuorum, iudicio notatum, nec post Romam conditam praeter te tribulem quemquam[138] tribum Sergiam perdidisse?
[37] atque illud etiam audire ⟨de⟩ te[139] cupio, qua re, cum ego legem de ambitu tulerim ex senatus consulto, tulerim sine vi, tulerim salvis[140] auspiciis, tulerim salva lege Aelia et Fufia, tu eam esse legem non putes, praesertim cum ego legibus tuis, quoquo modo latae sunt[141], paream; cum mea lex dilucide vetet “biennio qvo qvis petat petitvrvsve sit gladiatores dare nisi ex testamento praestitvta die”, quae tanta in te sit amentia ut in ipsa petitione gladiatores audeas dare? num quem putes illius tui certissimi gladiatoris similem tribunum plebis posse[142] reperiri qui se interponat quo minus reus mea lege fias[143]?
[38] [cap.16] ac si haec omnia contemnis ac despicis, quod ita tibi persuaseris, ut palam dictitas, te dis hominibusque invitis amore in te incredibili quodam C. Caesaris omnia quae velis consecuturum, ecquid audieris, ecquisnam tibi dixerit C. Caesarem nuper[144] Aquileiae, cum de quibusdam esset mentio facta, dixisse[145] C. Alfium praeteritum permoleste tulisse, quod in homine summam fidem probitatemque cognosset, graviterque etiam se ferre praetorem aliquem esse factum qui a suis rationibus dissensisset; tum quaesisse quendam, de Vatinio quem ad modum ferret; illum[146] respondisse Vatinium in tribunatu gratis nihil fecisse; qui omnia in pecunia posuisset honore animo aequo carere debere.
[39] quod si ipse, qui te suae dignitatis augendae causa, periculo tuo, nullo suo delicto, ferri praecipitem est facile passus, tamen te omni honore indignissimum iudicat, si te vicini, si adfines, si tribules ita oderunt ut repulsam tuam triumphum suum duxerint, si nemo aspicit quin ingemescat[147], nemo mentionem facit quin exsecretur, si vitant, fugiunt, audire de te nolunt, cum viderunt, tamquam auspicium malum detestantur, si cognati respuunt, tribules exsecrantur, vicini metuunt, adfines erubescunt, strumae denique ab ore improbo demigrarunt et aliis iam se locis conlocarunt, si es odium publicum populi, senatus, universorum hominum rusticanorum[148],—quid est quam ob rem praeturam potius exoptes quam mortem, praesertim cum popularem te velis esse neque ulla re populo gratius facere possis?
[40] sed ut aliquando audiamus quam copiose mihi ad rogata respondeas, concludam iam interrogationem meam teque in extremo pauca de ipsa causa rogabo. [cap.17] quaero quae tanta in te vanitas, tanta levitas fuerit ut in hoc iudicio T. Annium isdem verbis laudares quibus eum verbis laudare et boni viri et boni cives consuerunt, cum in eundem nuper ab eadem illa taeterrima furia productus ad populum cupidissime falsum testimonium dixeris? an erit haec optio et potestas tua, ut, cum Clodianas operas et facinerosorum[149] hominum et perditorum manum videris, Milonem dicas, id quod in contione dixisti, gladiatoribus et bestiariis obsedisse rem publicam: cum autem ad talis viros veneris, non audeas civem singulari virtute, fide, constantia vituperare?
[41] sed cum T. Annium tanto opere laudes et clarissimo viro non nullam laudatione tua labeculam adspergas—in illorum enim numero mavult T. Annius esse qui a te vituperantur: verum tamen quaero[150], cum in[151] re publica administranda T. Annio cum P. Sestio consiliorum omnium[152] societas fuerit —id quod non solum bonorum, verum etiam improborum iudicio declaratum est; est enim reus uterque ob eandem causam et eodem crimine, alter die dicta ab eo quem tu unum improbiorem esse quam te ⟨non⟩[153] numquam soles confiteri, alter tuis consiliis, illo tamen adiuvante—quaero qui possis eos quos crimine coniungis testimonio diiungere? extremum illud est quod mihi abs te responderi velim, cum multa in Albinovanum de praevaricatione diceres, dixerisne nec tibi placuisse nec oportuisse Sestium de vi reum fieri? quavis lege, quovis crimine accusandum potius fuisse? etiam illud dixeris, causam Milonis, fortissimi viri, coniunctam cum hoc existimari? quae pro me a Sestio facta sint, bonis esse grata? non coarguo inconstantiam orationis ac testimoni tui—quas enim huius actiones probatas bonis esse dicis, in eas plurimis verbis testimonium dixisti; quicum autem[154] eius causam periculumque coniungis[155], eum summis laudibus extulisti: sed hoc quaero, num P. Sestium, qua lege accusandum omnino fuisse negas, ea lege condemnari putes oportere? aut, si te in testimonio consuli noles, ne quid tibi auctoritatis a me tributum esse videatur, dixerisne in eum testimonium de vi quem negaris[156] reum omnino de vi fieri debuisse?
Ὁ Διαφορεύς παρῆν
[1]: Si tant. PBΣ: si tua tant. HϚ (cf. tua indignitas § 11). Si tantum modo tua Halm, haud prob.
[2]: Cf. Sest. § 60 ignari quid gravitas ... valeret, Cl. Qu. iv. 173 4
[3]: ita HGk: om. PB, fort. recle
[4]: ante PBΣ: in te HbϚ: ante in te Lamb.
[5]: intemperatior PBΣG
[6]: te add. Lamb.
[7]: die hic add. Schuetz, om. codd. (hesterno v. Sisenna apud Char. p. 200, 20: cf. cotidiano Verr. iv, § 18): te die hesterno Muell. hesterno in testimonio b
[8]: qui et vulg.: in P est rasura: q2 et (i. e. quia et) P2BΣw: qui et vel quia G: et H: cum et ut Halm ita k
[9]: in quo alterum P1: in quorum altero P2B rell.
[10]: implicatam Gk: inplicam PBΣ: implicitam H
[11]: refellisti susp. Busche, qui et praetulisti (= prae te tulisti) coni.: cf. Rosc. Am. § 87
[12]: iudicasse Lehmann
[13]: accidat Pantagathus (Sest. § 107): accidit PB: accedat Gk: accedit H
[14]: to pr. P, corr. in te P1, et ita BΣG.
[15]: In P est magna lacuna in qua quadraginta fere huius textus lineae omissae sunt: rell. nullum defectus habent indicium
[16]: defendebat Madv.: defendebatur codd.
[17]: se om. s Harl. 2681
[18]: Ac P1: at P2 rell.
[19]: ea et 23 esse om. Schol.
[20]: respondebo G
[21]: principum H all. (prin P1) om. BΣ
[22]: ei cum scripsi (Cl. Qu. iv. 174): et cum PBG all. (infra § 29; Sest. § 103): cum Hks: cum et Schol.: cum ei C. Fr. Hermann, edd.: quod ei Madv.
[23]: pepercerim P rell.: pepercissem Schol. (sed hic sine voc. seq. quam): peperci Hermann, edd.
[24]: servaram PBΣH: serueueram Schol.
[25]: proditorem Reid
[26]: revocatum ? Klotz
[27]: Ita enim Bake
[28]: cuius desiderio forum mutum fuit A
[29]: in P rell. praeter s (ad); Arch. § 30; praep. om. k, del. Madv.
[30]: reddo mutuum Pluygers
[31]: rei pub. nomine s
[32]: es Wesenberg: sis codd.
[33]: quid dicant scripsi: iudicent codd. (Verr. iii, § 3): quid iudicent coni. Jordan
[34]: tali ed. Hervag.: talis codd.
[35]: cum om. HGs
[36]: sed etiam sordidissimo addidi (de Legg. iii, § 20): sed contemptissimo Madv.
[37]: Verba atque infimo ... abrogantissimo (sic) suppl. in mg. P2
[38]: te (ante de) PGE: om. BΣHks
[39]: tuae om. P1
[40]: in adul. secl. Bake
[41]: ut om. Schol.
[42]: tuis om. Schol. Madv.: suis Bake
[43]: magno clamore om. Schol.
[44]: terreres conscend. suppl. in mg. P2
[45]: procos. PBΣ.
[46]: Num proconsuli? cf. Verr. ii. 1, § 34; Cael. § 73; Phil. ii, § 97; Cl. Qu. iv. 175; sed v. Thesaurus iv. 567, 29 sqq.
[47]: si qui suppl. s. l. P2: si quis s, Burn. 157
[48]: mauretiniam P: mauritaniam BΣ all.
[49]: iam ante Koch
[50]: Pythagoreum Schol.: Pythagoricum P rell.
[51]: susceperis BΣG: succeperis P
[52]: servarisne s: servarene PBΣG
[53]: unus est Hs
[54]: iis P Schol.: his BΣs
[55]: tres om. Schol.
[56]: tu om. Schol.
[57]: siciebas P: sitiebas BΣ
[58]: quos ... dicebas suppl. in mg. P2
[59]: e quibus hos Schol.
[60]: aediliciam om. Schol.
[61]: te (tene ?) ... vendidisse sic distinxi (Cluent. § 84): post vides l. 11 transp. Schuetz, prob. Zielinski, Cl. Qu. iv. 175
[62]: scis Schol.: scies PBΣG
[63]: habuerunt ed. R.: -ant codd.
[64]: in iis in te is PBΣG
[65]: Ante verba sit ausus opinatur sine auspiciis aut auspiciis sublatis excidisse K. Busche
[66]: quod Goveanus: cum codd.
[67]: convocaret Hs
[68]: cogitaris (cogitarisne Kraffert) secl. Madv.: sed adfert Muellerus dixerisne ... dixeris § 41: sintne ... habeant ... sint Flacc. § 79: cf. etiam Sest. § 85
[69]: clarissimi PBw: clar. et fortissimi GHEs: fort. et clar. k: cf. § 26. Balb. § 49; Verr. iii, § 97; Cl. Qu. iv. 175
[70]: eversam GHks (§ 23)
[71]: putaris Manut.: putares codd. praeter k (putaras)
[72]: deletum iri Ernesti: posse deleri coni. Lamb.
[73]: in PBΣ: om. GEs: rei pub. Hk all.
[74]: ab PΣ: a Schol. s: ad GE
[75]: et const. om. Schol.
[76]: vi Schol.: ut P rell.
[77]: domo G2: domum PΣG1.
[78]: Num domu? (Verr. v, § 128)
[79]: id del. Garat.
[80]: consili P2: consilii BΣ
[81]: qui (ante de) s. l. P2: post salute habent GE
[82]: primum Hks: primam PBΣ rell.
[83]: publicam (.p.) et inventis om. Schol.
[84]: evertere GE1
[85]: modo Angelius: om. codd.
[86]: et om. Schol.
[87]: tollere et om. Schol.
[88]: conareris codd. praeter Schol. (conarere): contra usum Tullianum, credo, varietatis gratia in extremis syllabis
[89]: mortem om. GEs (unde in dett. necem ante offerre adiectum est)
[90]: dementiae Gulielm.: menti codd.
[91]: Dixeritne sic distinxi (et ita B): cf. Inculcarisne § 26
[92]: spoliaras s. l. suppl. P2
[93]: in Angelius: om. codd.
[94]: quam s: cum PB rell.
[95]: praestr. GEs: perstr. PBΣH rell.
[96]: Vatini codd. (§§ 15, 19): secl. Ernest., Madv.: Vettii coni. Halm: oculos tuos, Vatini coni. Jordan
[97]: tu tum Lamb.
[98]: duo PG: duos Schol. BΣ rell.
[99]: domest. hostis om. Schol.
[100]: ego ks
[101]: impurissime PBΣw: imp. et perditissime G et pler. (§ 19)
[102]: iam PBΣG2: sed iam G1: etiam b2s
[103]: dum Manutius: cum codd.
[104]: in eum (eam P1) qui codd.: Quicumque Cobet, Mueller (Rabir. § 14)
[105]: commodiore inimico suo conditionem (contionem P2BΣ) reiectionis P2BG all.: **com~odiore iectionis P1 (mediis omissis): reo commodum reiect. Halm
[106]: illis viris Naugerius (1): illis GE: illius PBΣw: illius familiarissimis clar. vir. (viris clar.) Hks all.
[107]: ei et PBΣ (§ 7)
[108]: cum ... totiens cui totiens (med. omiss.) Schol.
[109]: fuerint Angelius: fuerunt codd.
[110]: visendum coni. Baiter
[111]: balneis P2BΣ
[112]: accumberent ⟨cum togis albis⟩ cum K. Busche
[113]: Fidulo GEs
[114]: cocos PBG: coquos edd. vett.
[115]: expleras Naugerius (1): expiares P1G: expiaras P2Σ
[116]: videras? Videras dominum ... convivium (sine signo interrog.) Madv., Mueller
[117]: te hic suppl. Baiter: te tanta Hks ed. V.: tanta rell.
[118]: dementia s: insania Hk all.
[119]: cum clarissimis viris causam P2BΣG (§ 13): cum clarissimi viri causam P1: cum clarissimi viri causa Madv. fort. recte
[120]: tricensimo P1: tricesimo rell.
[121]: est sed PBΣG: sed Garatoni, Madv.
[122]: memoria est Lamb.: mem. sit (ex memoriast) codd.
[123]: Clodium secl. Bake
[124]: a me s. l. P2
[125]: test. quae mihi s. l. P2
[126]: quaestoris Schol.
[127]: escenderit Ang. Maius: ascenderit PBG all. (Verr. iv, § 51): exciderit Schol.
[128]: deiecerit Schol.: delegerit P rell.
[129]: cum Ald.: quod codd.
[130]: arbitretur codd.: arbitraretur edd.
[131]: volo etiam Hks
[132]: spectarasne ks: spectarisne P rell.
[133]: oratores Schol.: curatores P rell.
[134]: posset edd.: possit codd.
[135]: sibi p. r. ... numquam suppl. s. l. P2
[136]: senatui scripsi: a senatu Madv.: aut codd.: ut tu Orell. auct. Kays.: ad se Muell. auferre codd.: transferre Mueller (numquam haec a summi con. gub. auferre Angelius)
[137]: idem fecit Schol.
[138]: quemquam quem PBG all.: neminem Schol.
[139]: de te Orelli: te P rell. praeter G2 (ex te): a te ed. R.: de te audire cod. Fris ab Halmio collatus
[140]: salvis salutis PBΣG
[141]: sint Hks
[142]: posse ed. Hervag.: esse codd.
[143]: fias Lamb.: fiat codd.
[144]: nuper om. Schol.
[145]: se post dixisse add. Baiter
[146]: illum Schol.: ipsum (ipse) codd.
[147]: ingemescat P1: ingemiscat rell. (Sest. § 146)
[148]: urbanorum add. post rusticanorum Madvig, improb. Zielinsk.: rusticanorum om. Hs
[149]: facinerosorum P: facinoros. B rell. (Cf. Sest. § 81)
[150]: verum tamen quaero Lamb.: verum etiamen quaero P1: verum etiam in quaero P2BΣ: verum etiam inquiro (quaero k) G2k
[151]: in om. Schol.
[152]: omnium om. Schol.
[153]: non add. ed. Hervag.
[154]: autem PBΣ: hoc G (Sest. § 138; Balb. § 41)
[155]: coniungis edd.: coniungas PBGΣ
[156]: negaveris Schol. (Sest. § 61)