---
id: cicero-orator-la-wilkins-1902
type: primary_text
title: Orator
subtitle: The Orator
author: Marcus Tullius Cicero
editor: Augustus Samuel Wilkins
base_edition: 'M. Tulli Ciceronis rhetorica, vol. 2, ed. Augustus Samuel Wilkins (Oxford: Clarendon Press, 1902)'
cite_in: 'WILKINS, Augustus Samuel (ed.). M. Tulli Ciceronis rhetorica. Oxford: Clarendon Press, 1902, v. 2'
publisher: Clarendon Press
year_original: 46 BCE
publication_year: 1902
language: lat
tags:
- cicero
- roman-republic
- rhetoric
- ancient-philosophy
- century-1-bce
status: draft
project: pedra_angular
reference_system: chapter-section
scope: Sections as numbered in Wilkins's edition (Perseus TEI), cited by section ([1]); alongside, the chapters, which the TEI gives inside the sections, as [cap.N].
urn_work: urn:cts:latinLit:phi0474.phi040
urn: urn:cts:latinLit:phi0474.phi040.perseus-lat2
source: https://github.com/PerseusDL/canonical-latinLit/tree/master/data/phi0474/phi040
source_repo: PerseusDL/canonical-latinLit
source_file: data/phi0474/phi040/phi0474.phi040.perseus-lat2.xml
source_commit: bfdcd062
license: CC-BY-SA-4.0
processing: Saneamento/obra_nova_tei.py and conversor_tei.py (profile divs-capitulos), 2026-11-03; prepared by Διαφορεύς, Claude Opus 5.5.
---

# Orator

## M. TVLLI CICERONIS ORATOR AD M. BRVTVM

[1] [cap.1] Utrum difficilius aut maius esset negare tibi saepius idem roganti an efficere id quod rogares diu multumque, Brute, dubitavi. Nam et negare ei quem unice diligerem cuique me carissimum esse sentirem, praesertim et iusta petenti et praeclara cupienti, durum admodum mihi videbatur, et suscipere tantam rem, quantam non modo facultate consequi difficile esset sed etiam cogitatione complecti, vix arbitrabar esse eius qui vereretur reprehensionem doctorum atque prudentium.

[2] quid enim est maius quam, cum tanta sit inter oratores bonos dissimilitudo, iudicare quae sit optima species et quasi figura dicendi? quod quoniam me saepius rogas, aggrediar non tam perficiendi spe quam experiendi voluntate; malo enim, cum studio tuo sim obsecutus, desiderari a te prudentiam meam quam, si id non fecerim, benevolentiam.

[3] quaeris igitur idque iam saepius quod eloquentiae genus probem maxime et quale mihi videatur illud, quo[^1] nihil addi possit, quod ego summum et perfectissimum iudicem. In quo vereor ne, si id quod vis effecero eumque oratorem quem quaeris expressero, tardem studia multorum, qui desperatione debilitati experiri id nolent[^2] quod se assequi posse diffidant[^3].

[4] sed par est omnis omnia experiri, qui res magnas et magno opere expetendas concupiverunt. quod si quem aut natura sua [aut] illa praestantis ingeni vis forte deficiet aut minus instructus erit magnarum artium disciplinis, teneat tamen eum cursum quem poterit; prima enim sequentem honestum est in secundis tertiisque consistere. Nam[^4] in poetis non Homero soli locus est, ut de Graecis loquar, aut Archilocho aut Sophocli aut Pindaro, sed horum vel secundis vel etiam infra secundos;

[5] nec vero Aristotelem in philosophia deterruit a scribendo amplitudo Platonis, nec ipse Aristoteles admirabili quadam scientia et copia ceterorum studia restinxit. [cap.2] nec solum ab optimis studiis excellentes viri deterriti non sunt, sed ne opifices quidem se ab [^5] artibus suis removerunt, qui aut Ialysi, quem Rhodi vidimus, non potuerunt aut Coae Veneris pulchritudinem imitari, nec simulacro Iovis Olympii aut doryphori statua[^6] deterriti reliqui minus experti sunt quid efficere aut quo progredi possent; quorum tanta multitudo fuit, tanta in suo cuiusque genere laus, ut, cum summa miraremur, inferiora tamen probaremus[^7].

[6] in oratoribus vero, Graecis quidem, admirabile est quantum inter omnis unus excellat; ac tamen, cum esset Demosthenes, multi oratores magni et clari fuerunt et antea fuerant nec postea defecerunt. Qua re non est cur eorum qui se studio eloquentiae dediderunt spes infringatur aut[^8] languescat industria; nam neque illud ipsum quod est optimum desperandum est et in praestantibus rebus magna sunt ea quae sunt optimis proxima.

[7] atque ego in summo oratore fingendo talem informabo qualis fortasse nemo fuit. Non enim quaero quis fuerit, sed quid sit illud, quo nihil esse possit praestantius, quod in perpetuitate dicendi non saepe atque haud scio an numquam[^9], in aliqua autem parte eluceat aliquando, idem apud alios densius, apud alios fortasse rarius.

[8] sed ego sic statuo, nihil esse in ullo genere tam pulchrum, quo non pulchrius id sit unde illud ut ex ore aliquo quasi imago exprimatur; quod neque[^10] oculis neque auribus neque ullo sensu percipi potest, cogitatione tantum et mente complectimur. Itaque et Phidiae simulacris, quibus nihil in illo genere perfectius videmus, et eis picturis quas nominavi cogitare tamen possumus pulchriora; nec vero ille artifex cum faceret Iovis formam aut Minervae,

[9] contemplabatur aliquem e quo similitudinem duceret, sed ipsius in mente insidebat species pulchritudinis eximia quaedam, quam intuens in eaque defixus ad illius similitudinem artem et manum dirigebat. [cap.3] vt igitur in formis et figuris est aliquid perfectum et excellens, cuius ad cogitatam speciem imitando referuntur eaque[^11] sub oculos ipsa [non] cadit[^12], sic perfectae eloquentiae speciem animo videmus, effigiem auribus quaerimus.

[10] has rerum formas appellat ἰδέας ille non intellegendi solum sed etiam dicendi gravissimus auctor et magister Plato, easque gigni negat et ait semper esse ac ratione et intellegentia contineri; cetera nasci occidere fluere labi nec diutius esse uno et eodem statu. Quicquid est igitur de quo ratione et via disputetur, id est ad ultimam sui generis formam speciemque redigendum.

[11] ac video hanc primam ingressionem meam non ex oratoriis[^13] disputationibus ductam sed e media philosophia repetitam, et eam quidem cum antiquam tum subobscuram[^14] aut reprehensionis aliquid aut certe admirationis habituram. Nam aut mirabuntur quid haec pertineant ad ea quae quaerimus—quibus satis faciet res ipsa cognita, ut non sine causa alte repetita videatur—aut reprehendent, quod inusitatas vias indagemus, tritas relinquamus.

[12] ego autem et me saepe nova videri dicere intellego, cum pervetera dicam sed inaudita plerisque, et fateor me oratorem, si modo sim aut etiam quicumque sim[^15], non ex rhetorum officinis sed ex Academiae spatiis exstitisse; illa enim sunt curricula multiplicium variorumque sermonum, in quibus Platonis primum sunt impressa vestigia. Sed et huius et aliorum philosophorum disputationibus et exagitatus maxime orator est et adiutus; omnis enim ubertas et quasi silva dicendi ducta ab illis est nec satis tamen instructa ad forensis causas, quas, ut illi ipsi dicere solebant, agrestioribus Musis reliquerunt.

[13] sic eloquentia haec forensis spreta a philosophis et repudiata multis quidem illa[^16] adiumentis magnisque caruit, sed tamen ornata verbis atque sententiis iactationem habuit in populo nec paucorum iudicium reprehensionemque pertimuit: ita et doctis eloquentia popularis et disertis elegans doctrina defuit.

[14] [cap.4] positum sit igitur in primis, quod post magis intellegetur, sine philosophia non posse effici quem quaerimus eloquentem, non ut in ea tamen omnia sint, sed ut sic adiuvet ut palaestra histrionem; parva enim magnis saepe rectissime conferuntur. Nam nec latius atque copiosius de magnis variisque rebus sine philosophia potest quisquam dicere;—

[15] si quidem etiam in Phaedro Platonis hoc Periclem praestitisse ceteris dicit[^17] oratoribus Socrates, quod is Anaxagorae physici fuerit auditor; a quo censet eum, cum alia praeclara quaedam et magnifica didicisse tum uberem[^18] et fecundum fuisse gnarumque, quod est eloquentiae maximum, quibus orationis modis quaeque animorum partes pellerentur; quod idem de Demosthene existimari potest, cuius ex epistulis intellegi licet quam frequens fuerit Platonis auditor;

[16] —nec vero sine philosophorum disciplina genus et speciem cuiusque rei cernere neque eam definiendo explicare nec tribuere in partis possumus nec iudicare quae vera quae falsa sint neque cernere consequentia, repugnantia videre, ambigua distinguere. Quid dicam[^19] de natura rerum, cuius cognitio magnam orationi[^20] suppeditat copiam, de vita[^21], de officiis, de virtute, de moribus? satisne [^22] sine multa earum ipsarum rerum disciplina aut dici aut intellegi. potest?

[17] [cap.5] ad [^23] has tot tantasque res adhibenda sunt ornamenta innumerabilia; quae sola tum quidem[^24] tradebantur ab eis qui dicendi numerabantur magistri[^25]; quo fit ut veram illam et absolutam eloquentiam nemo consequatur, quod alia intellegendi alia dicendi disciplina est et ab aliis rerum ab aliis verborum doctrina quaeritur.

[18] itaque M. Antonius, cui vel primas eloquentiae patrum nostrorum tribuebat aetas, vir natura peracutus et prudens[^26], in eo libro quem unum reliquit disertos ait se vidisse multos, eloquentem omnino neminem. Insidebat videlicet in eius mente species eloquentiae, quam cernebat animo, re ipsa[^27] non videbat. Vir autem acerrimo ingenio—sic enim fuit—multa et in se et in aliis desiderans neminem plane qui recte appellari eloquens posset videbat; quod si ille nec se nec L. Crassum eloquentem putavit,

[19] habuit profecto comprehensam animo quandam formam eloquentiae, cui quoniam nihil deerat, eos quibus aliquid aut plura deerant in eam formam non poterat includere. Investigemus hunc igitur, Brute, si possumus, quem numquam vidit Antonius aut qui omnino nullus umquam fuit; quem si imitari atque exprimere non possumus, quod idem ille vix deo concessum esse dicebat, at qualis esse debeat poterimus fortasse dicere.

[20] tria sunt omnino genera dicendi, quibus in singulis quidam floruerunt, peraeque autem, id quod volumus, perpauci in omnibus. Nam et grandiloqui, ut ita dicam, fuerunt cum ampla et sententiarum gravitate et maiestate verborum, vehementes varii, copiosi graves, ad permovendos et convertendos animos instructi et parati—quod ipsum[^28] alii aspera tristi horrida oratione neque perfecta atque conclusa consequebantur, [^29] alii levi[^30] et structa[^31] et terminata—, et contra tenues acuti, omnia docentes et dilucidiora, non ampliora facientes, subtili quadam et pressa oratione limati[^32]; in eodemque genere alii callidi, [cap.6] sed impoliti et consulto[^33] rudium similes et imperitorum, alii in eadem ieiunitate concinniores, id est[^34] faceti, florentes etiam et leviter ornati.

[21] est autem quidam interiectus inter hos[^35] medius et quasi temperatus[^36] nec acumine posteriorum nec fulmine[^37] utens superiorum, vicinus amborum, in neutro[^38] excellens, utriusque particeps vel utriusque, si verum quaerimus, potius expers; isque uno tenore, ut aiunt, in dicendo fluit nihil adferens praeter facilitatem[^39] et aequabilitatem[^40] aut addit aliquos ut in corona toros omnemque orationem ornamentis modicis verborum sententiarumque distinguit.

[22] horum singulorum[^41] generum quicumque vim in singulis consecuti sunt[^42], magnum in oratoribus nomen habuerunt. Sed quaerendum est satisne id quod volumus effecerint.

[cap.7] videmus enim fuisse quosdam qui idem ornate et graviter, idem versute et subtiliter dicerent. Atque utinam in Latinis talis oratoris simulacrum reperire possemus! esset egregium non quaerere externa, domesticis esse contentos.

[23] sed ego idem, qui in illo sermone nostro qui est expositus in Bruto multum tribuerim Latinis, vel ut hortarer alios vel quod amarem meos, recordor longe omnibus unum me [^43] anteferre Demosthenem, quem velim[^44] accommodare ad eam quam sentiam[^45] eloquentiam, non ad eam quam in aliquo ipse cognoverim. Hoc nec gravior exstitit quisquam nec callidior nec temperatior. Itaque nobis monendi sunt ei quorum sermo imperitus increbruit, qui aut dici se[^46] desiderant Atticos aut ipsi Attice volunt[^47] dicere, ut mirentur hunc maxime, quo ne[^48] Athenas quidem ipsas magis credo fuisse Atticas; quid enim sit Atticum discant eloquentiamque ipsius[^49] viribus, non imbecillitate sua metiantur.

[24] nunc enim tantum quisque laudat quantum se posse sperat imitari. Sed tamen eos studio optimo iudicio minus firmo praeditos docere quae sit propria laus Atticorum non alienum puto.

[cap.8] semper oratorum eloquentiae moderatrix fuit auditorum prudentia. Omnes enim qui probari volunt voluntatem eorum qui audiunt intuentur ad eamque[^50] et ad eorum arbitrium et nutum totos se fingunt et accommodant.

[25] itaque Caria et Phrygia et Mysia, quod minime politae[^51] minimeque elegantes sunt, asciverunt aptum suis auribus opimum quoddam et tamquam adipatae[^52] dictionis genus, quod eorum vicini non ita lato interiecto mari Rhodii numquam probaverunt [Graecia autem multo minus], Athenienses vero funditus repudiaverunt; quorum semper fuit prudens sincerumque iudicium, nihil ut possent nisi incorruptum audire et elegans. Eorum religioni cum serviret orator, nullum verbum insolens, nullum odiosum ponere audebat.

[26] itaque hic, quem praestitisse diximus ceteris, in illa pro Ctesiphonte oratione longe optima summissius a primo, deinde, dum de legibus disputat, pressius, post sensim incendens iudices, ut vidit ardentis, in reliquis exsultavit audacius. Ac tamen in hoc ipso diligenter examinante verborum omnium pondera reprehendit Aeschines quaedam et exagitat inludensque dura[^53] odiosa intolerabilia esse dicit; quin etiam quaerit ab ipso, cum quidem eum beluam appellat[^54], utrum illa verba an portenta sint; ut Aeschini ne Demosthenes quidem videatur Attice dicere.

[27] facile est enim verbum aliquod ardens, ut ita dicam, notare idque restinctis iam animorum incendiis inridere. Itaque se purgans iocatur Demosthenes: negat in eo positas esse fortunas Graeciae, hocine an illo verbo usus sit[^55], hucine an illuc manum porrexerit[^56]. Quonam igitur modo audiretur Mysus aut Phryx Athenis, cum etiam Demosthenes exagitetur ut putidus? cum vero inclinata ululantique voce more Asiatico canere coepisset, quis eum ferret aut potius quis non iuberet auferri?

[28] [cap.9] ad Atticorum igitur auris[^57] teretes et religiosas qui se accommodant, ei sunt existimandi Attice dicere. Quorum genera plura sunt; hi unum modo quale sit suspicantur. Putant enim qui horride inculteque dicat, modo id eleganter enucleateque faciat, eum solum Attice dicere. Errant, quod solum; quod Attice, non falluntur.

[29] istorum enim iudicio, si solum illud est Atticum, ne Pericles quidem dixit Attice, cui primae sine controversia deferebantur; qui si tenui genere uteretur, numquam ab Aristophane poeta fulgere tonare permiscere Graeciam dictus esset. Dicat igitur Attice venustissimus ille scriptor ac politissimus Lysias—quis enim id possit negare?—, dum intellegamus hoc esse Atticum in Lysia, non quod tenuis sit atque inornatus, sed quod [non] nihil habeat insolens aut ineptum; ornate vero et graviter et copiose dicere aut Atticorum sit aut ne sit Aeschines neve Demosthenes Atticus.

[30] ecce autem aliqui se Thucydidios esse profitentur: novum quoddam imperitorum et inauditum genus. Nam qui Lysiam sequuntur, causidicum quendam sequuntur non ilium quidem amplum atque grandem, subtilem et elegantem tamen et qui[^58] in forensibus causis possit praeclare consistere. Thucydides autem res gestas et bella narrat et proelia, graviter sane et probe, sed nihil ab eo transferri potest ad forensem usum et publicum. Ipsae illae[^59] contiones ita multas habent obscuras abditasque sententias vix ut intellegantur; quod est in oratione civili vitium vel maximum.

[31] quae est autem in hominibus tanta perversitas, ut inventis frugibus glande vescantur? an victus hominum Atheniensium beneficio excoli potuit, oratio non potuit? quis porro umquam Graecorum rhetorum a Thucydide quicquam duxit? “at laudatus est ab omnibus.” fateor; sed ita ut rerum explicator prudens severus gravis; non ut in iudiciis versaret causas, sed ut in historiis bella narraret; itaque numquam est numeratus orator,

[32] nec vero, si historiam non scripsisset, nomen eius exstaret, cum praesertim fuisset honoratus et nobilis. Huius tamen nemo neque verborum neque sententiarum gravitatem imitatur, sed cum mutila quaedam et hiantia locuti sunt, quae vel sine magistro facere potuerunt, germanos se putant esse Thucydidas. Nactus sum etiam qui Xenophontis similem esse se cuperet, cuius sermo est ille quidem melle dulcior, sed a forensi strepitu remotissimus.

[33] referamus nos igitur[^60] ad eum quem volumus incohandum et ea demum[^61] eloquentia informandum quam in nullo cognovit Antonius. [cap.10] magnum opus omnino et arduum, Brute, conamur; sed nihil difficile amanti puto. Amo autem et semper amavi ingenium studia mores tuos. Incendor[^62] porro cotidie magis non desiderio solum, quo quidem conficior, congressus nostros, consuetudinem victus, doctissimos sermones requirens tuos, sed etiam incredibili fama virtutum admirabilium[^63], quae specie dispares prudentia coniunguntur.

[34] quid enim tam distans quam a severitate comitas? quis tamen umquam te aut sanctior est habitus aut dulcior? quid tam difficile quam in plurimorum controversiis diiudicandis ab omnibus diligi? consequeris tamen ut eos ipsos quos contra statuas aequos placatosque dimittas. Itaque efficis ut, cum gratiae causa nihil facias, omnia tamen sint grata quae facis. Ergo omnibus ex [^64] terris una Gallia communi non ardet incendio; in qua frueris ipset te[^65], cum[^66] in Italiae luce[^67] cognosceris versarisque in optimorum civium vel flore vel robore. Iam quantum[^68] illud est, quod in maximis occupationibus numquam intermittis studia doctrinae, semper aut ipse scribis aliquid aut me vocas ad scribendum!

[35] itaque hoc sum adgressus statim Catone absoluto—quem ipsum numquam attigissem tempora timens inimica virtuti, nisi tibi hortanti et illius memoriam mihi caram excitanti non parere nefas esse duxissem—, sed testificor me a te rogatum et recusantem[^69] haec scribere esse ausum. Volo enim mihi tecum commune esse crimen, ut, si sustinere tantam quaestionem non potuero, iniusti[^70] oneris impositi tua culpa sit, mea recepti; in quo tamen iudici nostri errorem laus tibi dati muneris compensabit.

[36] [cap.11] sed in omni re difficillimum est formam, qui[^71] χαρακτὴρ Graece dicitur, exponere optimi, quod aliud aliis videtur optimum. Ennio delector, ait quispiam, quod non discedit a communi more verborum; Pacuvio, inquit alius: omnes apud hunc ornati elaboratique sunt versus, multo[^72] apud alterum neglegentius; fac alium Accio; varia enim sunt iudicia, ut in Graecis, nec facilis explicatio quae forma maxime excellat. In picturis alios[^73] horrida inculta, abdita et opaca, contra alios nitida laeta conlustrata delectant[^74]. Quid est quo praescriptum[^75] aliquod aut formulam exprimas, cum in suo quidque[^76] genere praestet et genera plum sint? hac ego religione non sum ab hoc conatu repulsus existimavique in omnibus rebus esse aliquid optimum, etiam si lateret, idque ab eo posse qui eius rei gnarus esset iudicari.

[37] sed quoniam plura sunt orationum genera eaque diversa neque in unam formam cadunt omnia, laudationum [scriptionum] et historiarum et talium suasionum, qualem Isocrates fecit Panegyricum multique alii qui sunt nominati sophistae, reliquarumque scriptionum[^77] [rerum] formam, quae absunt a forensi contentione eiusque totius generis quod Graece ἐπιδεικτικὸν nominatur, quia[^78] quasi ad inspiciendum delectationis causa comparatum est, non complectar hoc tempore; non quo neglegenda sit; est enim illa quasi nutrix eius oratoris quem informare volumus et de quo molimur aliquid exquisitius dicere. [cap.12] ab hac et verborum copia alitur et eorum constructio et numerus liberiore quadam fruitur licentia.

[38] datur etiam venia concinnitati sententiarum et arguti[^79] certique et circumscripti verborum ambitus conceduntur, de industriaque non ex[^80] insidiis sed aperte ac palam elaboratur, ut verba verbis quasi demensa[^81] et paria respondeant, ut crebro conferantur pugnantia comparenturque[^82] contraria et ut[^83] pariter extrema terminentur eundemque referant in cadendo sonum; quae in veritate causarum et rarius multo facimus et certe occultius. In Panathenaico autem Isocrates ea se [^84] studiose consectatum fatetur; non enim ad iudiciorum certamen, sed ad [^85] voluptatem aurium scripserat.

[39] haec tractasse Thrasymachum Calchedonium primum et Leontinum ferunt Gorgiam, Theodorum inde Byzantium multosque alios, quos λογοδαιδάλους appellat in Phaedro Socrates; quorum satis arguta multa, sed ut modo primumque nascentia minuta et versiculorum similia quaedam nimiumque depicta. Quo magis sunt Herodotus Thucydidesque mirabiles; quorum aetas cum in eorum tempora quos nominavi incidisset, longissime tamen ipsi a talibus deliciis vel potius ineptiis afuerunt. Alter enim sine ullis salebris quasi sedatus amnis fluit, alter incitatior fertur et de bellicis rebus canit etiam quodam modo bellicum; primisque ab his, ut ait Theophrastus, historia commota est, ut auderet uberius quam superiores et ornatius dicere.

[40] [cap.13] horum aetati successit Isocrates, qui praeter ceteros eiusdem generis laudatur semper a nobis, non numquam, Brute, leniter et erudite repugnante te; sed concedas[^86] mihi fortasse, si quid in eo laudem cognoveris. Nam cum concisus ei Thrasymachus minutis numeris videretur et Gorgias, qui tamen primi traduntur arte quadam verba iunxisse[^87], Theodorus[^88] autem praefractior nec satis, ut ita dicam, rotundus, primus instituit dilatare verbis et mollioribus numeris explere sententias; in quo cum doceret eos qui partim in dicendo partim in scribendo principes exstiterunt, domus eius officina habita eloquentiae est.

[41] itaque ut ego, cum a nostro Catone laudabar, vel reprehendi me a ceteris facile patiebar, sic Isocrates videtur testimonio[^89] Platonis aliorum iudicia debere contemnere. Est enim, ut scis, quasi in extrema pagina Phaedri his ipsis verbis loquens Socrates: Adulescens etiam nunc, o Phaedre, Isocrates est, sed quid de illo augurer libet dicere. Quid tandem? inquit ille. Maiore mihi ingenio videtur esse quam ut cum orationibus Lysiae comparetur, praeterea ad virtutem maior indoles; ut minime mirum futurum sit si, cum aetate processerit, aut in hoc orationum genere cui nunc studet tantum quantum pueris reliquis praestet omnibus qui umquam orationes attigerunt aut, si contentus his non fuerit, divino aliquo animi motu maiora concupiscat; inest enim natura philosophia[^90] in huius viri mente quaedam.

[42] haec de adulescente Socrates auguratur[^91]. At ea de seniore scribit Plato et scribit aequalis et quidem exagitator omnium rhetorum hunc miratur unum; me autem qui Isocratem non diligunt una cum Socrate et cum Platone errare patiantur. Dulce igitur orationis genus et solutum et fluens[^92], sententiis argutum, verbis sonans est in illo epidictico genere quod diximus proprium sophistarum, pompae quam pugnae aptius, gymnasiis et palaestrae dicatum, spretum et pulsum foro. Sed quod educata huius nutrimentis eloquentia [est] ipsa se postea colorat et roborat, non alienum fuit de oratoris quasi incunabulis dicere. Verum haec ludorum atque pompae; nos autem iam[^93] in aciem dimicationemque veniamus.

[43] [cap.14] quoniam tria videnda sunt oratori: quid dicat et quo quidque loco et quo modo, dicendum omnino est quid sit optimum in singulis, sed aliquanto secus atque in tradenda arte dici solet. Nulla praecepta ponemus, neque enim id suscepimus, sed excellentis eloquentiae speciem et formam adumbrabimus; nec quibus rebus ea paretur exponemus, sed qualis nobis esse videatur.

[44] ac duo breviter prima; sunt enim non tam insignia ad maximam laudem quam necessaria et tamen[^94] cum multis paene communia.

nam et invenire et iudicare quid dicas magna illa quidem sunt et tamquam animi instar in corpore, sed propria magis prudentiae quam eloquentiae: qua tamen in causa est vacua prudentia[^95]? noverit igitur hic quidem orator, quem summum esse volumus, argumentorum et rationum locos.

[45] nam quoniam[^96], quicquid est quod in controversia aut in contentione versetur, in eo aut sitne aut quid sit aut quale sit quaeritur:—sitne, signis; quid sit, definitionibus; quale sit, recti pravique partibus; quibus ut uti possit orator, non ille vulgaris sed hic excellens, a propriis personis et temporibus semper, si potest, avocet[^97] controversiam; latius enim de genere quam de parte disceptare licet, ut quod in universo sit probatum id in parte sit probari necesse;—

[46] haec igitur quaestio a propriis personis et temporibus ad universi generis rationem[^98] traducta appellatur θέσις. In hac Aristoteles adulescentis non ad philosophorum morem tenuiter disserendi, sed ad copiam rhetorum in utramque partem[^99], ut ornatius et uberius dici posset[^100], exercuit; idemque locos—sic enim appellat—quasi argumentorum notas tradidit unde omnis in utramque partem traheretur oratio.

[47] [cap.15] faciet [^101] igitur hic noster—non enim declamatorem aliquem de ludo aut rabulam de foro, sed doctissimum et perfectissimum quaerimus—, ut, quoniam loci certi traduntur, percurrat omnis, utatur aptis, generatim dicat; ex quo emanent[^102] etiam qui communes appellantur loci. Nec vero utetur imprudenter hac copia, sed omnia expendet et seliget; non enim semper nec in omnibus causis ex isdem[^103] locis eadem argumentorum momenta[^104] sunt.

[48] iudicium igitur adhibebit nec inveniet solum quid dicat sed etiam expendet. Nihil enim est feracius ingeniis, eis praesertim quae disciplinis exculta sunt. Sed ut segetes fecundae et uberes non solum fruges verum herbas etiam effundunt inimicissimas frugibus, sic interdum ex illis locis aut levia quaedam aut causis aliena aut non utilia gignuntur. Quorum ab oratoris iudicio dilectus nisi [^105] magnus adhibebitur,

[49] quonam modo ille in bonis haerebit et habitabit suis aut molliet dura aut occultabit quae dilui non poterunt atque omnino opprimet, si licebit, aut abducet animos aut aliud adferet, quod oppositum probabilius sit quam illud quod obstabit?

[50] iam vero ea quae invenerit qua diligentia conlocabit? quoniam id secundum erat de tribus. Vestibula nimirum honesta aditusque ad causam faciet inlustris; cumque animos prima adgressione occupaverit, tinfirmabit[^106] excludetque contraria; de firmissimis alia prima ponet alia postrema inculcabitque leviora[^107].

[51] [cap.16] atque in primis duabus dicendi partibus qualis esset summatim breviterque descripsimus. Sed, ut ante dictum est, in his partibus, etsi graves atque magnae sunt, minus et artis est et laboris; cum autem et quid et quo loco dicat invenerit, illud est longe maximum, videre quonam modo; scitum est enim, quod Carneades noster dicere solebat, Clitomachum eadem[^108] dicere, Charmadam autem eodem etiam modo dicere. Quod si in philosophia tantum interest quem ad modum dicas, ubi res spectatur, non verba penduntur, quid tandem in causis existimandum est quibus totis moderatur oratio?

[52] quod quidem ego, Brute, ex tuis litteris sentiebam, non te id sciscitari[^109], qualem ego in [^110] inveniendo et in conlocando summum esse oratorem vellem, sed id mihi quaerere videbare, quod genus ipsius orationis optimum iudicarem: rem difficilem, di immortales, atque omnium difficillimam. Nam cum est oratio mollis et tenera et ita flexibilis ut sequatur quocumque torqueas, tum et naturae variae et voluntates multum inter se distantia effecerunt genera dicendi:

[53] flumen aliis verborum volubilitasque cordi est, qui ponunt in orationis celeritate eloquentiam; distincta alios et interpuncta intervalla, morae respirationesque delectant: quid potest esse tam diversum? tamen est in utroque aliquid excellens. Elaborant alii in [^111] lenitate et aequabilitate et puro quasi quodam et candido genere dicendi; ecce aliqui duritatem et severitatem quandam in [^112] verbis et orationis quasi maestitiam[^113] sequuntur; quodque paulo ante divisimus, ut alii graves alii tenues alii temperati vellent videri, quot orationum genera esse diximus totidem oratorum reperiuntur.

[54] [cap.17] et quoniam coepi iam cumulatius hoc munus augere quam a te postulatum est—tibi enim tantum de orationis genere quaerenti respondi etiam breviter de inveniendo et conlocando—, ne nunc quidem solum de orationis modo dicam sed etiam de actionis: ita praetermissa pars nulla erit, quando quidem de memoria nihil est hoc loco dicendum, quae communis est multarum artium.

[55] quo modo autem dicatur, id est in duobus, in agendo et in eloquendo. Est enim actio quasi corporis quaedam eloquentia, cum[^114] constet e voce atque motu. Vocis mutationes totidem sunt quot animorum, qui maxime voce commoventur. Itaque ille perfectus, quem iam dudum nostra indicat oratio, utcumque se adfectum videri et animum audientis moveri volet, ita certum vocis admovebit sonum; de quo plura dicerem, si hoc praecipiendi tempus esset aut si tu hoc quaereres. Dicerem etiam de gestu, cum quo iunctus est vultus; quibus omnibus dici vix potest quantum intersit quem ad modum utatur orator.

[56] nam et infantes actionis dignitate eloquentiae saepe fructum tulerunt et diserti deformitate agendi multi infantes putati sunt; ut iam[^115] non sine causa Demosthenes tribuerit et primas et secundas et tertias actioni; si enim eloquentia nulla sine hac, haec autem sine eloquentia tanta est, certe plurimum in dicendo potest. Volet igitur ille qui eloquentiae principatum petet et contenta voce atrociter dicere et summissa leniter et inclinata videri gravis et inflexa[^116] miserabilis;

[57] mira est enim quaedam natura vocis, cuius quidem e tribus omnino sonis, inflexo acuto gravi, tanta sit et tam suavis varietas perfecta in cantibus. [cap.18] est autem etiam in dicendo quidam cantus obscurior, non hic e Phrygia[^117] et Caria rhetorum[^118] epilogus paene canticum, sed ille quem significat Demosthenes et Aeschines, cum alter alteri obicit vocis flexiones; dicit[^119] plorare etiam Demosthenes istum quem saepe dicat[^120] voce dulci et clara fuisse.

[58] in quo illud etiam notandum mihi videtur ad studium persequendae suavitatis in vocibus: ipsa enim natura, quasi modularetur hominum orationem, in omni verbo posuit acutam vocem nec una plus nec a postrema syllaba citra tertiam; quo magis naturam ducem ad aurium voluptatem sequatur[^121] industria.

[59] ac vocis quidem bonitas[^122] optanda est; non est enim in nobis, sed tractatio atque usus in nobis. Ergo ille princeps variabit et mutabit: omnis sonorum tum intendens tum remittens persequetur gradus. Idemque motu sic utetur, nihil ut supersit. In gestu[^123] status erectus et celsus; rarus incessus nec ita longus; excursio moderata eaque rara; nulla mollitia cervicum, nullae argutiae digitorum, non ad numerum articulus cadens; trunco magis toto se ipse[^124] moderans et virili laterum flexione[^125], bracchii proiectione in contentionibus, contractione in remissis.

[60] vultus vero, qui secundum vocem plurimum potest, quantam adferet tum dignitatem tum venustatem! in quo cum effeceris ne quid ineptum sit aut vultuosum[^126], tum oculorum est quaedam magna moderatio. Nam ut imago est animi vultus, sic indices oculi; quorum et hilaritatis et vicissim tristitiae modum res ipsae de quibus agetur temperabunt.

[61] [cap.19] sed iam illius perfecti oratoris et summae eloquentiae species exprimenda est. Quem hoc uno excellere [id est oratione], cetera in eo latere indicat nomen ipsum; non enim inventor aut compositor aut actor qui [^127] haec complexus est omnia, sed et Graece ab eloquendo ῥήτωρ et Latine eloquens dictus est; ceterarum enim rerum quae sunt in oratore partem aliquam sibi quisque vindicat, dicendi autem, id est eloquendi, maxima vis soli huic conceditur.

[62] quamquam enim et philosophi quidam[^128] ornate locuti sunt—si quidem et Theophrastus a divinitate[^129] loquendi nomen invenit et Aristoteles Isocratem ipsum lacessivit et Xenophontis voce Musas quasi locutas ferunt et longe omnium quicumque scripserunt aut locuti sunt exstitit et suavitate et gravitate[^130] princeps Plato—, tamen horum oratio neque nervos neque aculeos oratorios ac forensis habet.

[63] loquuntur cum doctis, quorum sedare animos malunt quam incitare, et de[^131] rebus placatis ac minime turbulentis docendi causa non capiendi loquuntur[^132], ut in eo ipso, quod delectationem aliquam dicendo aucupentur, plus non nullis quam necesse sit facere videantur. Ergo ab hoc genere non difficile est hanc eloquentiam, de qua nunc agitur, secernere.

[64] mollis est enim oratio philosophorum et umbratilis nec sententiis nec verbis instructa popularibus[^133] nec vincta numeris, sed soluta liberius; nihil iratum habet, nihil invidum, nihil atrox, nihil miserabile[^134], nihil astutum; casta, verecunda, virgo incorrupta quodam modo. Itaque sermo potius quam oratio dicitur. Quamquam enim omnis locutio oratio[^135] est, tamen unius oratoris locutio hoc proprio signata nomine est.

[65] sophistarum, de quibus supra dixi, magis distinguenda similitudo videtur, qui omnes eosdem volunt flores quos adhibet orator in causis persequi. Sed hoc differunt quod, cum sit his propositum non perturbare animos, sed placare potius nec tam persuadere quam delectare, et apertius id faciunt quam nos et crebrius, concinnas magis sententias exquirunt quam probabilis, a re saepe discedunt, intexunt fabulas, verba altius[^136] transferunt eaque ita disponunt ut pictores varietatem colorum, paria paribus referunt, adversa contrariis, saepissimeque similiter extrema definiunt[^137].

[66] [cap.20] huic generi historia finitima est, in qua et narratur ornate et regio saepe aut pugna describitur; interponuntur etiam contiones et hortationes, sed in his tracta quaedam et fluens expetitur, non haec contorta et acris oratio.

ab his non multo secus quam a poetis haec eloquentia quam quaerimus sevocanda est. Nam etiam poetae quaestionem attulerunt, quidnam esset illud quo ipsi differrent ab oratoribus: numero maxime videbantur antea et versu, nunc apud oratores iam ipse numerus increbruit.

[67] quicquid est enim quod sub aurium mensuram aliquam cadit[^138], etiam si abest a versu—nam id quidem orationis est vitium—numerus vocatur, qui Graece ῥυθμὸς dicitur. Itaque video visum esse non nullis Platonis et Democriti locutionem, etsi absit a versu, tamen quod incitatius[^139] feratur et clarissimis verborum luminibus utatur, potius poema putandum[^140] quam comicorum poetarum; apud quos, nisi quod versiculi sunt, nihil est aliud cotidiani dissimile sermonis. Nec tamen id est poetae maximum, etsi est eo laudabilior quod virtutes oratoris persequitur, cum versu sit astrictior.

[68] ego autem, etiam si quorundam grandis et ornata vox est poetarum, tamen in ea cum licentiam statuo maiorem esse quam in nobis faciendorum iungendorumque verborum, tum etiam non nulli eorum[^141] voluntati[^142] vocibus magis quam rebus inserviunt[^143]; nec vero, si quid est unum inter eos simile—id autem est iudicium electioque verborum—, propterea ceterarum rerum dissimilitudo intellegi non potest; sed id nec dubium est et, si quid habet quaestionis, hoc tamen ipsum ad id quod propositum est non est necessarium. Seiunctus igitur orator a philosophorum eloquentia, a sophistarum, ab historicorum, a poetarum explicandus est nobis qualis futurus sit.

[69] [cap.21] erit igitur eloquens—hunc enim auctore Antonio quaerimus—is qui in foro causisque civilibus ita dicet, ut probet, ut delectet, ut flectat. Probare necessitatis est, delectare suavitatis, flectere victoriae: nam id unum ex omnibus ad obtinendas causas potest plurimum. Sed quot officia oratoris[^144], tot sunt genera dicendi: subtile in probando, modicum in delectando, vehemens in flectendo; in quo uno vis omnis oratoris est.

[70] magni igitur iudici, summae etiam facultatis esse debebit moderator ille et quasi temperator huius tripertitae varietatis; nam et iudicabit quid cuique[^145] opus sit et poterit quocumque modo postulabit causa dicere. Sed est eloquentiae sicut reliquarum rerum fundamentum sapientia. Vt enim in vita sic in oratione nihil est difficilius quam quid deceat videre. πρέπον appellant hoc Graeci, nos dicamus sane decorum; de quo praeclare et multa[^146] praecipiuntur et res est cognitione dignissima; huius ignoratione non modo in vita sed saepissime et in poematis et in oratione peccatur.

[71] est autem quid deceat oratori videndum non in sententiis solum sed etiam in verbis. Non enim omnis fortuna, non omnis honos, non omnis auctoritas, non omnis aetas nec vero locus aut tempus aut auditor omnis eodem aut verborum genere tractandus est aut sententiarum semperque in omni parte orationis ut vitae quid deceat est considerandum; quod et in re de qua agitur positum est et in personis eteorum qui dicunt et eorum qui audiunt.

[72] itaque hunc locum longe et late patentem philosophi solent in officiis tractare—non cum de recto ipso disputant, nam id quidem unum est—, grammatici in poetis, eloquentes in omni et genere et parte causarum. Quam enim indecorum est, de stillicidiis cum apud unum iudicem dicas, amplissimis verbis et locis uti communibus, de maiestate populi Romani summisse et subtiliter[^147]! [cap.22] hic genere toto, at persona alii peccant aut sua aut iudicum aut etiam adversariorum, nec re solum sed saepe verbo; etsi[^148] sine re nulla vis verbi est, tamen eadem res saepe aut probatur aut reicitur alio atque alio elata verbo.

[73] in omnibusque rebus videndum est quatenus; etsi enim suus cuique modus est, tamen magis offendit nimium quam parum; in quo Apelles pictores quoque eos peccare dicebat qui non sentirent quid esset satis. Magnus est locus[^149] hic, Brute, quod te non fugit, et magnum volumen aliud desiderat; sed ad id quod agitur illud satis Cum hoc decere—quod semper usurpamus in omnibus dictis et factis, minimis et maximis—cum hoc, inquam[^150], decere dicimus[^151], illud non decere, et id[^152] usquequaque quantum sit appareat in alioque ponatur aliudque totum sit, utrum decere an oportere dicas;—oportere enim perfectionem declarat offici,

[74] quo et semper utendum est et omnibus, decere quasi aptum esse consentaneumque tempori et personae; quod cum in factis saepissime tum in dictis valet, in vultu denique et gestu et incessu, contraque item dedecere; quod si poeta fugit ut maximum vitium, qui peccat etiam, cum probi[^153] orationem adfingit improbo stultove sapientis; si denique pictor ille vidit, cum in [^154] immolanda Iphigenia tristis Calchas esset, tristior[^155] Vlixes, maereret Menelaus, obvolvendum caput Agamemnonis esse, quoniam summum ilium luctum penicillo non posset imitari; si denique histrio quid deceat quaerit, quid faciendum oratori putemus?—sed cum hoc tantum sit, quid in causis earumque quasi membris faciat orator viderit: illud quidem perspicuum est, non modo partis orationis sed etiam causas totas alias alia forma dicendi esse tractandas.

[75] [cap.23] sequitur ut cuiusque generis nota quaeratur et formula: magnum opus et arduum, ut saepe iam diximus; sed ingredientibus considerandum fuit quid ageremus, nunc quidem iam quocumque feremur danda nimirum vela sunt. Ac primum informandus est ille nobis quem solum quidem vocant Atticum.

[76] summissus est et humilis, consuetudinem imitans, ab indisertis re plus quam opinione differens. Itaque eum qui audiunt, quamvis ipsi infantes sint, tamen illo modo confidunt se posse dicere. Nam orationis subtilitas imitabilis illa quidem videtur esse existimanti, sed nihil est experienti minus. Etsi enim non plurimi sanguinis est, habeat tamen sucum aliquem oportet, ut, etiam si illis maximis viribus careat, sit, ut ita dicam, integra valetudine.

[77] primum igitur eum tamquam e vinculis numerorum eximamus. Sunt enim quidam, ut scis, oratorii[^156] numeri, de quibus mox agemus, observandi ratione quadam, sed alio in genere orationis, in hoc omnino relinquendi. Solutum quiddam sit nec vagum tamen, ut ingredi libere, non ut licenter videatur errare. Verba etiam verbis quasi coagmentare neglegat. Habet enim ille tamquam hiatus et concursus[^157] vocalium molle quiddam et quod indicet non ingratam neglegentiam de re hominis magis quam de verbis laborantis.

[78] sed erit videndum de reliquis, cum haec duo ei liberiora fuerint, circuitus conglutinatioque verborum. Illa enim ipsa contracta et minuta non neglegenter tractanda sunt, sed quaedam etiam neglegentia est diligens. Nam ut mulieres esse dicuntur non nullae inornatae, quasi id ipsum deceat, sic haec subtilis oratio etiam incompta delectat; fit enim quiddam in utroque, quo sit venustius, sed non ut appareat. Tum removebitur omnis insignis ornatus quasi margaritarum,

[79] ne calamistri quidem adhibebuntur; fucati vero medicamenta candoris et ruboris omnia repellentur; elegantia modo et munditia remanebit. Sermo purus erit et Latinus, dilucide planeque dicetur, quid deceat circumspicietur; [cap.24] unum aberit, quod quartum numerat Theophrastus in orationis laudibus: ornatum[^158] illud, suave et adfluens. Acutae crebraeque sententiae ponentur et nescio unde ex abdito erutae; ac—quod[^159] in hoc oratore[^160] dominabitur—verecundus erit usus oratoriae quasi supellectilis.

[80] supellex est enim quodam modo nostra, quae est in ornamentis, alia rerum alia verborum. Ornatus autem verborum duplex[^161] : unus simplicium alter conlocatorum. Simplex probatur in propriis usitatisque verbis, quod aut optime sonat aut rem maxime explanat[^162]; in alienis aut translatum et factum[^163] aliunde ut mutuo, aut factum ab ipso ac novum[^164] aut priscum et inusitatum; sed etiam inusitata[^165] ac prisca sunt in propriis, nisi quod raro utimur.

[81] conlocata autem verba habent ornatum, si aliquid concinnitatis efficiunt, quod verbis mutatis non maneat manente sententia; nam sententiarum ornamenta quae permanent, etiam si verba mutaveris, sunt illa quidem permulta, sed quae emineant pauciora.

ergo ille tenuis orator, modo sit elegans, nec in faciendis verbis erit audax et in transferendis verecundus et parcus et in priscis in reliquisque[^166] ornamentis et verborum et sententiarum demissior; ea [^167] translatione fortasse crebrior, qua frequentissime sermo omnis utitur non modo urbanorum, sed etiam rusticorum: si quidem est eorum gemmare vitis, sitire[^168] agros, laetas esse segetes, luxuriosa frumenta.

[82] nihil horum parum audacter, sed aut simile est illi unde transferas, aut si res suum nullum habet nomen, docendi causa sumptum, non ludendi videtur. Hoc ornamento liberius paulo quam ceteris utetur hic summissus, nec tam licenter tamen quam si genere dicendi uteretur amplissimo; [cap.25] itaque illud indecorum, quod quale sit ex decoro debet intellegi, hic quoque apparet, cum verbum aliquod altius transfertur idque in oratione humili ponitur quod idem in alia[^169] deceret.

[83] illam autem concinnitatem, quae verborum conlocationem inluminat eis luminibus quae Graeci quasi aliquos gestus orationis σχήματα appellant, quod idem verbum ab eis etiam in sententiarum ornamenta transfertur, adhibet[^170] hic quidem[^171] subtilis, quem nisi quod solum ceteroqui[^172] recte quidam vocant Atticum, sed paulo parcius; nam sic ut[^173] in epularum apparatu a [^174] magnificentia recedens non se parcum solum sed etiam elegantem videri volet, et eliget[^175] quibus utatur;

[84] sunt enim pleraque apta[^176] huius ipsius oratoris de quo loquor parsimoniae. Nam illa de quibus ante dixi huic acuto fugienda sunt: paria paribus relata et similiter conclusa eodemque pacto cadentia et immutatione litterae quasi[^177] quaesitae venustates, ne elaborata concinnitas et quoddam aucupium delectationis manifesto deprehensum appareat;

[85] itemque si quae verborum iterationes contentionem aliquam et clamorem requirent, erunt ab hac summissione orationis alienae; ceteris promiscue poterit uti, continuationem verborum modo relaxet et dividat utaturque verbis quam usitatissimis, translationibus quam mollissimis; etiam illa sententiarum lumina adsumet[^178], quae non erunt vehementer inlustria. Non faciet rem publicam loquentem nec ab inferis mortuos excitabit nec acervatim multa frequentans una complexione devinciet. Valentiorum haec laterum sunt nec ab hoc, quem informamus, aut exspectanda aut postulanda; erit enim ut voce sic etiam oratione suppressior.

[86] sed pleraque ex ills convenient etiam huic tenuitati, quamquam isdem ornamentis utetur horridius; talem enim inducimus. Accedet[^179] actio non tragica nec scaenae, sed modica iactatione corporis, vultu tamen multa conficiens; non hoc quo dicuntur os ducere, sed illo quo significant ingenue quo sensu quidque pronuntient.

[87] [cap.26] huic generi orationis aspergentur etiam sales, qui in dicendo nimium[^180] quantum valent; quorum duo genera sunt, unum facetiarum, alterum dicacitatis. Vtetur utroque; sed altero in narrando aliquid venuste, altero in iaciendo mittendoque ridiculo, cuius genera plura sunt; sed nunc aliud agimus.

[88] illud admonemus tamen ridiculo sic usurum oratorem ut nec nimis frequenti ne scurrile sit, nec subobsceno ne mimicum[^181], nec petulanti ne improbum, nec in calamitatem ne inhumanum, nec in facinus ne odii locum risus occupet, neque aut sua persona aut iudicum aut tempore alienum. Haec enim ad illud indecorum referuntur.

[89] vitabit etiam quaesita nec ex tempore ficta, sed domo adlata, quae plerumque sunt frigida. Parcet et amicitiis et dignitatibus, vitabit insanabilis contumelias, tantum modo adversarios figet nec eos tamen semper nec omnis nec omni modo. Quibus exceptis sic utetur sale et facetiis, ut ego ex istis novis Atticis talem cognoverim[^182] neminem, cum id certe sit vel maxime Atticum.

[90] hanc ego iudico formam summissi oratoris[^183], sed magni tamen et germani Attici; quoniam quicquid est salsum aut salubre in oratione, id proprium Atticorum est. E quibus tamen non omnes faceti: Lysias satis et Hyperides, Demades praeter ceteros fertur, Demosthenes minus habetur; quo quidem mihi nihil videtur urbanius, sed non tam dicax fuit quam facetus; est autem illud acrioris ingeni, hoc maioris artis.

[91] vberius est aliud aliquantoque robustius[^184] quam hoc humile de quo dictum est, summissius autem quam illud de quo iam dicetur amplissimum. Hoc in genere nervorum vel minimum, suavitatis[^185] autem est vel plurimum. Est enim plenius quam hoc enucleatum, quam autem[^186] illud ornatum copiosumque summissius.

[92] [cap.27] huic omnia dicendi ornamenta conveniunt plurimumque est in hac orationis[^187] forma suavitatis. In qua multi floruerunt apud Graecos, sed Phalereus Demetrius meo iudicio praestitit ceteris, cuius oratio cum sedate placideque liquitur[^188], tum inlustrant eam quasi stellae quaedam translata verba atque immutata[^189]. Translata dico, ut saepe iam, quae per similitudinem ab alia re aut suavitatis aut inopiae causa transferuntur; immutata[^190], in quibus pro verbo proprio subicitur aliud quod idem significet sumptum ex re aliqua consequenti.

[93] quod quamquam transferendo fit, tamen alio modo transtulit cum[^191] dixit[^192] Ennius arce et urbe orba sum[^193], alio modo[^194] [, si pro patria arcem dixisset; et] horridam Africam terribili tremere tumultu [cum dicit pro Afris immutate Africam]: hanc ὑπαλλαγήν rhetores, quia quasi summutantur verba pro verbis, μετωνυμίαν grammatici vocant,

[94] quod nomina transferuntur; Aristoteles autem translationi et haec ipsa subiungit et abusionem, quam κατάχρησιν vocat, ut cum minutum dicimus animum pro parvo; et abutimur verbis propinquis, si opus est vel quod delectat vel quod decet[^195]. Iam cum fluxerunt continuo plures translationes, alia plane fit oratio; itaque genus hoc Graeci appellant ἀλληγορίαν: nomine recte, genere melius ille qui ista omnia translationes vocat. Haec frequentat Phalereus maxime suntque dulcissima; et quamquam translatio est apud eum multa, tamen immutationes nusquam crebriores.

[95] in idem genus orationis—loquor enim de illa modica ac temperata—verborum cadunt lumina omnia, multa etiam sententiarum; latae[^196] eruditaeque disputationes ab eodem explicabuntur et loci communes sine contentione dicentur[^197]. Quid multa? e philosophorum scholis tales fere evadunt; et nisi coram erit comparatus ille fortior, per se hic quem[^198] dico probabitur.

[96] est enim quoddam etiam insigne et[^199] florens[^200] orationis pictum et expolitum genus, in quo omnes verborum, omnes sententiarum inligantur lepores. Hoc totum e sophistarum fontibus defluxit in forum, sed spretum a subtilibus, repulsum a gravibus in ea de[^201] qua loquor mediocritate consedit.

[97] [cap.28] tertius est ille amplus copiosus, gravis ornatus, in quo profecto vis maxima est. Hic est enim, cuius ornatum dicendi et copiam admiratae gentes eloquentiam in civitatibus plurimum[^202] valere passae sunt, sed hanc eloquentiam, quae cursu magno sonituque ferretur, quam suspicerent omnes[^203], quam admirarentur, quam se adsequi posse diffiderent. Huius eloquentiae est tractare animos, huius omni modo permovere. Haec modo perfringit, modo inrepit in sensus; inserit novas opiniones, evellit insitas.

[98] sed multum interest inter hoc dicendi genus et superiora. Qui in illo subtili et acuto elaboravit ut callide arguteque diceret, nec quicquam altius cogitavit[^204], hoc uno perfecto magnus orator est, et si[^205] non maximus; minimeque in lubrico versabitur et, si semel constiterit, numquam cadet. Medius ille autem, quem modicum et temperatum voco, si modo suum illud satis instruxerit, non extimescet[^206] ancipites dicendi incertosque casus; etiam si quando minus succedet, ut saepe fit, magnum tamen periculum non adibit: alte[^207] enim cadere non potest.

[99] at vero hic noster, quem principem ponimus, gravis acer ardens, si ad hoc unum est natus aut in hoc solo se exercuit aut huic generi studuit[^208] uni nec suam copiam cum illis duobus generibus[^209] temperavit, maxime est contemnendus. Ille enim summissus, quod acute et veteratorie dicit, sapiens iam[^210], medius suavis, hic autem copiosissimus, si nihil aliud est, vix satis sanus videri solet. Qui enim nihil potest tranquille, nihil leniter, nihil partite definite distincte facete[^211] dicere, praesertim cum causae partim totae sint eo modo partim aliqua ex parte tractandae si is non praeparatis auribus inflammare rem coepit[^212], furere apud sanos et quasi inter sobrios bacchari vinulentus videtur[^213].

[100] tenemus igitur, Brute, quem quaerimus, sed animo; nam[^214] manu si prehendissem, ne ipse quidem sua tanta eloquentia mihi persuasisset ut se dimitterem. [cap.29] sed inventus profecto est ille eloquens[^215], quem numquam vidit Antonius. Quis est igitur is[^216]? complectar brevi, disseram pluribus. Is est enim eloquens, qui et humilia subtiliter et alta[^217] graviter et mediocria temperate potest dicere. Nemo is, inquies, umquam fuit.

[101] ne fuerit[^218]. Ego enim quid desiderem, non quid viderim disputo redeoque ad illam Platonis de qua dixeram rei formam et speciem, quam etsi non cernimus, tamen animo tenere possumus. Non enim eloquentem quaero neque quicquam mortale et caducum, sed illud ipsum, cuius qui sit compos, sit eloquens; quod nihil est aliud nisi eloquentia ipsa, quam nullis nisi mentis oculis videre possumus. Is erit igitur eloquens, ut idem illud iteremus, qui poterit parva summisse, modica temperate, magna graviter dicere.

[102] tota mihi causa pro Caecina de verbis interdicti[^219] fuit: res involutas definiendo explicavimus, ius civile laudavimus, verba ambigua distinximus. Fuit ornandus in Manilia lege Pompeius: temperata oratione ornandi copiam persecuti sumus. Ius omne retinendae maiestatis Rabiri causa continebatur: ergo in ea omni[^220] genere amplificationis exarsimus.

[103] at haec interdum temperanda et varianda sunt. Quod igitur in accusationis septem libris non reperitur genus? quod in Habiti[^221]? quod in Corneli? quod in plurimis nostris defensionibus? quae exempla selegissem, nisi vel nota esse arbitrarer vel[^222] ipsi[^223] possent legere[^224] qui quaererent. Nulla est enim ullo in genere laus [oratoris] cuius in nostris orationibus non sit aliqua si non perfectio, at conatus tamen atque adumbratio.

[104] non adsequimur; at quid sequi[^225] deceat videmus. Nec enim nunc de nobis, sed de re dicimus; in quo tantum abest ut nostra miremur, et[^226] usque eo difficiles ac morosi sumus, ut nobis[^227] non satis faciat ipse Demosthenes; qui quamquam unus eminet inter omnis in omni genere dicendi, tamen non semper implet auris meas; ita sunt avidae et capaces et saepe aliquid immensum infinitumque desiderant.

[105] [cap.30] sed tamen, quoniam[^228] et hunc tu oratorem cum eius studiosissimo Pammene, cum esses Athenis, totum diligentissime cognovisti nec eum dimittis e manibus et tamen nostra etiam lectitas, vides profecto ilium multa perficere, nos multa conari, ilium posse, nos velle quocumque modo causa postulet dicere. Nam[^229] ille magnus et successit ipse magnis et maximos oratores habuit aequalis; nos minus[^230]. Magnum fecissemus, si quidem potuissemus quo contendimus pervenire in ea urbe in qua, ut ait Antonius, auditus eloquens nemo erat.

[106] atqui si Antonio Crassus eloquens visus non est aut sibi ipse, numquam Cotta visus esset, numquam Sulpicius, numquam Hortensius; nihil enim ample Cotta, nihil leniter Sulpicius, non multa graviter Hortensius; superiores magis ad omne genus apti, Crassum dico et Antonium. Ieiunas igitur huius multiplicis et aequabiliter[^231] in omnia genera fusae orationis auris civitatis accepimus, easque nos primi, quicumque eramus[^232] et quantulumcumque dicebamus, ad huius generis [dicendi] audiendi incredibilia studia convertimus.

[107] quantis illa clamoribus adulescentuli diximus [de supplicio parricidarum], quae nequaquam satis defervisse[^233] post aliquanto sentire coepimus: Quid enim tam commune quam spiritus vivis, terra mortuis, mare fluctuantibus[^234], litus eiectis? ita vivunt, dum possunt, ut ducere animam de caelo non queant; ita moriuntur ut eorum ossa terram non tangant; ita iactantur fluctibus ut numquam adluantur; ita postremo eiciuntur ut ne ad saxa quidem mortui conquiescant, et quae sequuntur; sunt enim omnia sic ut adulescentis non tam re et maturitate quam spe et exspectatione laudati. Ab hac etiam indole iam illa matura: vxor generi, noverca filii, filiae paelex.

[108] nec vero hic erat unus ardor in nobis ut hoc modo omnia diceremus. Ipsa enim illa [pro Roscio] iuvenilis[^235] redundantia multa habet attenuata, quaedam etiam paulo hilariora, ut[^236] pro Habito, pro Cornelio compluresque aliae. Nemo enim orator tam multa ne in Graeco quidem otio scripsit quam multa sunt nostra, eaque hanc ipsam habent quam probo varietatem.

[109] [cap.31] an ego Homero, Ennio, reliquis poetis et maxime tragicis concederem ut ne omnibus locis eadem contentione uterentur crebroque mutarent, non numquam etiam ad cotidianum genus sermonis accederent: ipse numquam ab illa acerrima contentione discederem? sed quid poetas divino ingenio profero? histriones eos vidimus quibus nihil posset in suo genere esse praestantius, qui non solum in dissimillimis personis satis faciebant, cum tamen[^237] in suis versarentur, sed et comoedum in tragoediis et tragoedum in comoediis admodum placere vidimus: ego non elaborem?

[110] cum dico me, te, Brute, dico; nam in me quidem iam pridem effectum est quod futurum fuit; tu autem eodem modo omnis causas ages? aut aliquod causarum genus repudiabis? aut in isdem causis perpetuum et[^238] eundem spiritum sine ulla commutatione obtinebis? demosthenes quidem, cuius nuper inter imagines tuas ac tuorum, quod eum credo amares, cum ad te in Tusculanum venissem, imaginem ex aere vidi, nil Lysiae subtilitate[^239] cedit, nihil argutiis et acumine[^240] Hyperidi[^241], nil levitate Aeschini et splendore verborum.

[111] multae sunt eius totae[^242] orationes subtiles, ut contra Leptinem; multae totae graves, ut quaedam Philippicae; multae variae, ut contra Aeschinem falsae legationis, ut contra eundem pro[^243] causa Ctesiphontis. Iam illud medium quotiens vult arripit et a gravissimo[^244] discedens[^245] eo potissimum delabitur. Clamores tamen tum movet et tum in dicendo plurimum efficit, cum gravitatis[^246] locis utitur.

[112] sed ab hoc parumper abeamus, quando quidem de genere, non de homine quaerimus: rei potius, id est eloquentiae vim et naturam explicemus. Illud tamen quod iam ante diximus meminerimus, nihil nos praecipiendi causa esse dicturos atque ita[^247] potius acturos ut existimatores videamur loqui, non magistri. In quo tamen longius saepe[^248] progredimur[^249], quod videmus non te haec solum esse lecturum, qui ea multo quam nos qui quasi[^250] docere videmur[^251] habeas notiora, sed hunc librum etiam si minus nostra commendatione, tuo tamen nomine divulgari necesse est.

[113] [cap.32] esse igitur perfecte eloquentis puto non eam tantum[^252] facultatem habere quae sit eius propria, fuse lateque dicendi, sed etiam[^253] vicinam eius ac finitimam dialecticorum scientiam[^254] adsumere. Quamquam aliud videtur oratio esse aliud disputatio, nec idem loqui esse quod dicere, ac tamen utrumque in disserendo est: disputandi ratio et loquendi dialecticorum sit[^255], oratorum autem dicendi et ornandi. Zeno quidem ille, a quo disciplina Stoicorum est, manu demonstrare solebat quid inter has artis interesset; nam cum compresserat digitos pugnumque fecerat, dialecticam aiebat eius modi esse; cum autem deduxerat et manum dilataverat; palmae illius similem eloquentiam esse dicebat.

[114] atque etiam ante hunc Aristoteles principio artis rhetorical dicit illam artem quasi ex altera parte respondere dialecticae, ut hoc videlicet differant inter se quod haec ratio dicendi latior sit, illa loquendi contractior. Volo igitur huic summo omnem quae ad dicendum trahi possit loquendi rationem esse notam; quae quidem res, quod te his artibus eruditum minime fallit, duplicem habuit[^256] docendi viam. Nam et ipse Aristoteles tradidit praecepta plurima disserendi et postea qui dialectici dicuntur spinosiora multa pepererunt.

[115] ego [^257] eum censeo qui eloquentiae laude ducatur non esse earum rerum omnino rudem, sed vel illa antiqua vel hac Chrysippi disciplina institutum. Noverit primum vim, naturam, genera verborum et simplicium et copulatorum; deinde quot modis quidque dicatur; qua ratione verum falsumne sit iudicetur; quid efficiatur e quoque[^258], quid cuique consequens sit quidve contrarium; cumque ambigue multa dicantur, quo modo quidque eorum dividi[^259] explanarique oporteat. Haec tenenda sunt oratori—saepe enim occurrunt—, sed quia[^260] sua sponte squalidiora sunt, adhibendus erit in his explicandis quidam orationis nitor.

[116] [cap.33] et quoniam in omnibus quae ratione docentur et via primum constituendum est quid quidque sit—nisi enim inter eos qui disceptant[^261] convenit quid sit illud quod[^262] ambigitur, nec recte disseri umquam nec ad exitum perveniri potest[^263]—, explicanda est saepe verbis mens nostra de quaque re atque involuta[^264] rei notitia[^265] definiendo aperienda est, si quidem est definitio oratio, quae quid sit id de quo agitur ostendit quam brevissime; tum, ut scis, explicato genere cuiusque rei videndum est quae sint eius generis sive formae sive partes, ut in eas tribuatur omnis oratio.

[117] erit igitur haec facultas in eo quem volumus esse eloquentem, ut definire rem possit nec id faciat tam presse et anguste quam in illis eruditissimis disputationibus fieri solet, sed cum explanatius tum etiam uberius et ad commune iudicium popularemque intellegentiam accommodatius; idemque etiam, cum res postulabit, genus universum in species certas, ut nulla neque praetermittatur neque redundet, partietur ac dividet. Quando autem id faciat[^266] aut quo modo, nihil ad hoc tempus, quoniam, ut supra dixi, iudicem esse me, non doctorem volo.

[118] nec vero a[^267] dialecticis modo sit instructus et habeat omnis philosophiae notos ac tractatos locos. Nihil enim de religione, nihil de morte[^268], nihil de pietate, nihil de caritate patriae, nihil de bonis rebus[^269] aut malis, nihil de virtutibus aut vitiis, nihil de officio[^270], nihil de dolore, nihil de voluptate, nihil de perturbationibus animi et erroribus, quae saepe cadunt in causas et[^271] ieiunius aguntur[^272], nihil, inquam, sine ea scientia quam dixi graviter ample copiose dici et explicari potest.

[119] [cap.34] de materia loquor orationis etiam nunc, non de ipso genere dicendi. Volo enim prius habeat orator rem de qua dicat, dignam auribus eruditis, quam cogitet quibus verbis quidque dicat [aut quo modo]; quem etiam, quo grandior sit et quodam modo excelsior, ut de Pericle dixi supra, ne physicorum quidem esse ignarum volo. Omnia[^273] profecto, cum se a caelestibus rebus referet ad humanas[^274], excelsius magnificentiusque et dicet et sentiet.

[120] cum illa[^275] divina cognoverit, nolo ignoret ne[^276] haec quidem humana. Ius civile teneat, quo egent causae forenses cotidie. Quid est enim turpius quam legitimarum et civilium controversiarum patrocinia suscipere, cum sis legum et civilis iuris ignarus? cognoscat etiam rerum gestarum et memoriae veteris ordinem, maxime scilicet nostrae civitatis, sed etiam[^277] imperiosorum populorum et regum inlustrium; quem laborem nobis Attici nostri levavit labor, qui conservatis notatisque temporibus, nihil cum inlustre praetermitteret, annorum septingentorum memoriam uno libro conligavit. Nescire autem quid ante quam natus sis accident, id est semper esse puerum. Quid enim est aetas hominis, nisi ea memoria[^278] rerum veterum cum superiorum[^279] aetate contexitur? commemoratio autem antiquitatis exemplorumque prolatio summa cum delectatione et auctoritatem orationi adfert et fidem.

[121] sic igitur instructus veniet ad causas, quarum habebit genera primum ipsa cognita. Erit enim ei perspectum nihil ambigi posse in quo non aut res controversiam faciat aut verba: res aut de vero aut de recto aut de nomine, verba aut de ambiguo aut de contrario. Nam si quando aliud in sententia videtur esse aliud in verbis, genus est quoddam ambigui quod ex praeterito verbo fieri solet, in quo quod est ambiguorum proprium res duas significari videmus.

[122] [cap.35] cum tam pauca sint[^280] genera causarum, etiam argumentorum praecepta pauca sunt[^281]. Traditi[^282] sunt e quibus ea ducantur duplices loci: uni e rebus ipsis, alteri adsumpti. Tractatio igitur rerum efficit admirabilem[^283] orationem; nam ipsae quidem res in perfacili cognitione versantur. Quid enim iam sequitur, quod quidem artis sit, nisi ordiri orationem, in quo[^284] aut concilietur auditor aut erigatur aut paret se ad discendum[^285]; rem breviter exponere et probabiliter et aperte, ut quid agatur intellegi possit; sua confirmare, adversaria evertere, eaque efficere non perturbate, sed singulis argumentationibus ita concludendis, ut efficiatur quod sit consequens eis quae sumentur ad quamque rem confirmandam; post omnia peroratione[^286] inflammantem restinguentemve concludere? has partis quem ad modum tractet singulas difficile dictu est hoc loco; nec enim semper tractantur uno modo.

[123] quoniam autem non quem doceam quaero, sed quem probem, probabo primum eum qui quid deceat viderit[^287]. Haec enim sapientia maxime adhibenda eloquenti est, ut sit temporum personarumque moderator. Nam nec semper nec apud omnis nec contra omnis nec pro omnibus nec cum [^288] omnibus[^289] eodem modo dicendum arbitror. [cap.36] is erit ergo eloquens qui ad id quodcumque decebit poterit accommodare orationem. Quod cum statuerit, tum ut quidque erit dicendum ita dicet, nec satura ieiune nec grandia minute nec item contra, sed erit rebus ipsis par et aequalis oratio.

[124] principia verecunda, nondum[^290] elatis incensa verbis, sed acuta sententiis vel ad offensionem adversarii vel ad commendationem sui. Narrationes credibiles nec historico[^291] sed prope cotidiano sermone explicatae dilucide. Dein si tenuis causa est[^292], tum[^293] etiam argumentandi tenue filum et in docendo et in refellendo, idque ita tenebitur, ut quanta ad rem tanta ad orationem fiat accessio.

[125] cum vero causa ea inciderit in qua vis eloquentiae possit expromi, tum se latius fundet orator, tum reget et flectet animos et sic adficiet ut volet, id est ut causae natura et ratio temporis postulabit.

sed erit duplex eius omnis ornatus ille admirabilis, propter quem ascendit in tantum honorem eloquentia[^294]. Nam cum omnis pars orationis esse debet laudabilis, sic ut verbum nullum nisi aut grave aut elegans excidat[^295], tum sunt maxime luminosae et quasi actuosae partes duae: quarum alteram in universi generis quaestione pono, quam, ut supra dixi, Graeci appellant θέσιν, alteram in augendis amplificandisque rebus, quae ab isdem αὔξησις est nominata.

[126] quae etsi aequabiliter[^296] toto corpore orationis fusa esse debet, tamen in communibus locis maxime excellet[^297]; qui communes sunt [^298] appellati eo quod videntur multarum idem esse causarum, sed proprii[^299] singularum esse debebunt. At[^300] vero illa pars orationis, quae est de genere universo, totas causas saepe continet. Quicquid est enim illud in quo quasi certamen est controversiae, quod Graece κρινόμενον dicitur, id ita dici placet, ut traducatur ad perpetuam quaestionem atque uti de[^301] universo genere dicatur, nisi cum de vero ambigitur[^302], quod quaeri coniectura solet.

[127] dicetur autem non Peripateticorum more—est enim illorum exercitatio elegans iam inde ab Aristotele constituta—, sed aliquanto nervosius et ita de re communia dicentur, ut et pro reis multa leniter dicantur et in adversaries aspere. Augendis vero rebus et contra abiciendis nihil est quod non perficere possit oratio; quod [et] inter media argumenta faciendum est quotiescumque dabitur vel amplificandi vel minuendi locus, et paene infinite in perorando.

[128] [cap.37] duo restant[^303] enim, quae bene tractata ab oratore admirabilem eloquentiam faciunt[^304]. Quorum alterum est, quod Graeci ἠθικὸν vocant, ad naturas[^305] et ad mores et ad omnem vitae consuetudinem accommodatum; alterum, quod idem παθητικὸν nominant, quo perturbantur animi et concitantur, in quo uno regnat oratio. Illud superius come iucundum, ad benevolentiam conciliandam paratum; hoc vehemens[^306] incensum incitatum, quo causae eripiuntur: quod cum rapide fertur, sustineri nullo pacto potest.

[129] quo genere nos mediocres aut multo etiam minus, sed magno semper usi impetu saepe adversaries de statu omni deiecimus. Nobis pro familiari reo summus orator non respondit Hortensius; a nobis homo audacissimus Catilina in senatu accusatus obmutuit; nobis privata in causa magna et gravi cum coepisset Curio pater respondere, subito adsedit, cum sibi venenis ereptam memoriam diceret.

[130] quid ego de miserationibus loquar[^307]? quibus eo sum usus pluribus quod, etiam si plures dicebamus, perorationem mihi tamen omnes relinquebant; in quo ut viderer excellere non ingenio sed dolore adsequebar. Quae qualiacumque in me sunt—me [enim] ipsum paenitet quanta sint—, sed apparent in orationibus, etsi carent libri spiritu illo, propter quem maiora eadem illa cum aguntur[^308] quam cum leguntur videri solent.

[131] [cap.38] nec vero miseratione solum mens iudicum permovenda est —qua nos ita dolenter uti solemus ut puerum infantem in manibus perorantes tenuerimus, ut alia in causa excitato reo nobili, sublato etiam filio parvo, plangore et lamentatione complerimus[^309] forum—, sed est faciendum etiam ut irascatur iudex mitigetur, invideat faveat, contemnat admiretur, oderit diligat, cupiat fastidiat[^310], speret metuat, laetetur doleat; qua in varietate duriorum accusatio suppeditabit exempla, mitiorum defensiones meae.

[132] nullo enim modo animus audientis aut incitari aut leniri potest, qui modus a me non temptatus sit,—dicerem perfectum, si ita iudicarem, nec in veritate crimen arrogantiae extimescerem[^311]; sed, ut supra dixi, nulla me ingeni sed magna vis animi inflammat, ut me ipse non teneam; nec umquam is qui audiret incenderetur, nisi ardens ad eum perveniret[^312] oratio. Vterer exemplis domesticis, nisi ea legisses, uterer alienis vel Latinis, si ulla reperirem, vel Graecis, si deceret. Sed Crassi perpauca sunt nec ea iudiciorum, nihil Antoni, nihil Cottae, nihil Sulpici; dicebat melius quam scripsit Hortensius.

[133] verum haec vis, quam quaerimus, quanta sit suspicemur[^313], quoniam exemplum non habemus, aut si exempla sequimur, a Demosthene sumamus et quidem perpetuae dictionis ex eo loco unde in Ctesiphontis iudicio de suis factis, consiliis, meritis in rem publicam adgressus est dicere. Ea profecto oratio in eam formam quae est insita in mentibus nostris includi sic potest, ut maior eloquentia ne requiratur[^314] quidem.

[134] [cap.39] sed iam forma [ipsa] restat et χαρακτὴρ ille qui dicitur; qui qualis esse debeat ex his[^315] quae supra dicta sunt intellegi potest. Nam et singulorum verborum et conlocatorum lumina attigimus; quibus sic abundabit, ut verbum ex ore nullum nisi aut elegans aut grave exeat, ex omnique genere frequentissimae translationes erunt, quod eae propter similitudinem transferunt animos et referunt ac movent huc et illuc, qui motus cogitationis celeriter agitatus per se ipse delectat. Et reliqua ex conlocatione verborum quae sumuntur quasi lumina magnum adferunt ornatum orationi; sunt enim similia illis quae in amplo ornatu scaenae aut fori appellantur insignia, non quia[^316] sola ornent, sed quod excellant.

[135] eadem ratio est horum quae sunt orationis lumina et quodam modo insignia: cum aut duplicantur iteranturque verba aut leviter[^317] commutata ponuntur, aut ab eodem verbo ducitur saepius oratio aut in idem conicitur[^318] aut utrumque, aut adiungitur idem iteratum aut idem ad extremum refertur aut continenter unum verbum non in eadem[^319] sententia ponitur; aut cum similiter vel cadunt verba vel desinunt; aut cum sunt[^320] contrariis relata contraria; aut cum gradatim sursum versus reditur[^321]; aut cum demptis coniunctionibus dissolute plura dicuntur; aut cum aliquid praetereuntes cur id faciamus ostendimus; aut cum corrigimus nosmet ipsos quasi reprehendentes; aut si est aliqua exclamatio[^322] vel admirationis vel questionis[^323]; aut cum eiusdem nominis casus saepius commutantur.

[136] sed sententiarum ornamenta maiora sunt; quibus quia frequentissime Demosthenes utitur[^324], sunt qui putent[^325] idcirco eius eloquentiam maxime esse laudabilem. Et vero nullus fere ab eo locus sine quadam conformatione sententiae dicitur; nec quicquam est aliud dicere nisi[^326] omnis aut certe plerasque aliqua specie inluminare sententias: quas cum tu optime, Brute, teneas, quid attinet nominibus uti aut exemplis? tantum modo notetur locus.

[137] [cap.40] sic igitur dicet ille, quem expetimus, ut verset saepe multis modis eadem et[^327] una in re[^328] haereat in eademque commoretur sententia[^329]; saepe etiam ut extenuet aliquid, saepe ut inrideat; ut declinet a proposito deflectatque sententiam; ut proponat quid dicturus sit; ut, cum transegerit iam aliquid, definiat; ut se ipse revocet; ut quod dixit[^330] iteret; ut argumentum ratione concludat; ut interrogando urgeat; ut rursus quasi ad interrogata sibi ipse[^331] respondeat; ut contra ac[^332] dicat accipi et sentiri velit; ut addubitet ecquid potius aut quo modo dicat; ut dividat in partis; ut aliquid relinquat ac neglegat; ut ante praemuniat; ut in eo ipso in quo reprehendatur culpam in adversarium conferat;

[138] ut saepe cum eis qui audiunt, non numquam etiam cum adversario quasi deliberet; ut hominum sermones moresque describat; ut muta quaedam loquentia inducat; ut ab eo quod agitur avertat animos; ut saepe in hilaritatem risumve convertat; ut ante occupet quod videatur[^333] opponi; ut comparet similitudines; ut utatur[^334] exemplis; ut aliud alii tribuens dispertiat; ut interpellatorem coerceat; ut aliquid reticere se dicat; ut denuntiet quid caveant; ut liberius quid audeat; ut irascatur etiam, ut obiurget aliquando; ut deprecetur, ut supplicet, ut medeatur; ut a proposito declinet aliquantum[^335]; ut optet, ut exsecretur; ut fiat eis apud quos dicet[^336] familiaris.

[139] atque alias etiam dicendi quasi virtutes sequetur[^337] : brevitatem, si res petet; saepe etiam rem dicendo subiciet oculis; saepe supra feret quam fieri possit; significatio saepe erit maior quam oratio; saepe hilaritas, saepe vitae naturarumque imitatio. [cap.41] hoc in genere—nam quasi silvam vides—omnis eluceat oportet eloquentiae magnitudo.

[140] sed haec nisi conlocata et quasi structa et nexa verbis ad eam laudem quam volumus aspirare non possunt. De quo cum mihi deinceps viderem esse dicendum, etsi movebant[^338] iam me illa quae supra dixeram tamen eis quae sequuntur perturbabar magis. Occurrebat enim posse reperiri non invidos solum, quibus referta sunt omnia, sed fautores etiam laudum mearum, qui non censerent eius viri esse, de cuius meritis senatus tanta iudicia fecisset comprobante populo Romano quanta de nullo, de artificio dicendi litteris tam multa mandare. Quibus si nihil aliud responderem nisi me M. Bruto negare roganti noluisse, iusta esset excusatio, cum et amicissimo et praestantissimo viro et recta et honesta petenti satis facere voluissem.

[141] sed si profiterer[^339]—quod utinam possem!—me studiosis dicendi praecepta et quasi vias quae ad eloquentiam ferrent[^340] traditurum, quis tandem id iustus rerum existimator reprehenderet[^341]? nam quis umquam dubitavit quin[^342] in re publica nostra primas eloquentia tenuerit semper urbanis pacatisque[^343] rebus, secundas iuris scientia? cum in altera gratiae, gloriae, praesidi plurimum esset, in altera praescriptionum[^344] cautionumque praeceptio, quae quidem ipsa auxilium ab eloquentia saepe peteret, ea vero repugnante vix suas regiones finisque defenderet.

[142] cur igitur ius civile docere semper pulchrum fuit hominumque clarissimorum discipulis floruerunt domus: ad dicendum si quis acuat aut adiuvet in eo[^345] iuventutem, vituperetur? nam si vitiosum est dicere ornate, pellatur omnino e civitate eloquentia; sin ea non modo eos ornat penes quos est, sed etiam iuvat universam[^346] rem publicam, cur aut discere turpe est quod scire honestum est aut quod posse pulcherrimum est id non gloriosum est docere?

[143] [cap.42] “at alterum factitatum est, alterum novum.” fateor; sed utriusque rei causa est. Alteros enim respondentes audire sat erat, ut ei qui docerent nullum sibi ad eam rem tempus ipsi seponerent, sed eodem tempore et discentibus satis facerent et consulentibus; alteri, cum domesticum tempus in cognoscendis componendisque causis, forense in agendis, reliquum in sese ipsis reficiendisomne consumerent, quem habebant instituendi aut docendi locum? atque haud scio an plerique nostrorum oratorum [contra atque nos] ingenio plus valuerint quam doctrina; itaque illi dicere melius[^347] quam praecipere, nos contra fortasse possumus.

[144] “at dignitatem docere non habet.” certe, si quasi in ludo; sed si monendo, si cohortando, si percontando, si communicando[^348], si interdum etiam una legendo, audiendo, nescio [cur] cum[^349] docendo etiam aliquid aliquando [si] possis[^350] meliores[^351] facere, cur nolis? an quibus verbis sacrorum alienatio fiat docere honestum est[, ut est]: quibus ipsa sacra retineri defendique possint non honestum est?

[145] “at ius profitentur etiam qui nesciunt; eloquentiam[^352] autem illi ipsi qui consecuti sunt tamen ea[^353] se valere dissimulant[^354].” propterea quod prudentia hominibus grata est, lingua suspecta. Num igitur aut latere eloquentia potest aut id quod dissimulat effugit aut est periculum ne quis putet in magna arte et gloriosa turpe esse docere alios id quod ipsi fuerit honestissimum discere?

[146] ac fortasse ceteri tectiores; ego semper me didicisse prae me tuli. Qui[^355] enim possem, cum [et] afuissem domo[^356] adulescens et horum studiorum causa maria[^357] transissem et doctissimis hominibus referta domus esset et aliquae fortasse inessent in sermone nostro doctrinarum notae cumque vulgo scripta nostra legerentur, dissimulare[^358] me didicisse? Quid[^359] [erat cur] probarem[^360] nisi quod parum fortasse profeceram?

[cap.43] quod cum ita sit, tamen ea quae supra dicta sunt plus in disputando quam ea de quibus dicendum est dignitatis habuerunt.

[147] de verbis enim componendis et de syllabis prope modum dinumerandis et dimetiendis loquemur; quae etiam si sunt, sicuti mihi videntur, necessaria, tamen fiunt magnificentius quam docentur. Est id omnino verum, at[^361] proprie in hoc dicitur. Nam omnium magnarum artium sicut arborum altitudo nos delectat, radices stirpesque non item; sed esse illa sine his non potest. Me autem sive pervulgatissimus[^362] ille versus, qui vetat

```verso
artem pudere proloqui quam factites,
```

dissimulare non sinit qui[^363] delecter, sive tuum studium a me hoc volumen expressit, tamen eis quos aliquid reprehensuros suspicabar respondendum fuit.

[148] quod si ea quae dixi non ita essent, quis tamen se tam durum agrestemque praeberet qui hanc mihi non daret veniam, ut cum meae forenses artes et actiones publicae concidissent, non me aut desidiae, quod facere non possum, aut maestitiae, cui resisto, potius quam litteris dederem? quae quidem me antea in iudicia atque in curiam deducebant, nunc oblectant domi; nec vero talibus modo rebus qualis hic liber continet, sed multo etiam gravioribus et maioribus; quae si erunt perfectae, profecto maximis[^364] rebus forensibus nostris [et externis] inclusae [et domesticae] litterae respondebunt. Sed ad institutam disputationem revertamur.

[149] [cap.44] conlocabuntur igitur verba, aut ut inter se quam aptissime cohaereant extrema cum primis eaque sint quam suavissimis vocibus, aut ut[^365] forma ipsa concinnitasque verborum conficiat orbem suum, aut ut comprehensio numerose et apte cadat. Atque illud primum videamus quale sit, quod vel maxime desiderat diligentiam, ut fiat[^366] quasi structura quaedam nec tamen fiat[^367] operose; nam esset cum infinitus tum puerilis labor; quod apud Lucilium scite exagitat in Albucio Scaevola:

```verso
quam lepide lexis[^368] compostae[^369] ut tesserulae omnes
arte pavimento atque emblemate vermiculato!
```

[150] nolo haec tam minuta constructio appareat; sed tamen stilus exercitatus efficiet facile formulam[^370] componendi. Nam ut in legendo oculus sic animus in dicendo prospiciet quid sequatur, ne extremorum verborum cum insequentibus primis concursus aut hiulcas voces efficiat aut asperas. Quamvis enim suaves gravesque sententiae tamen, si incondite[^371] positis verbis efferuntur, offendent auris, quarum est iudicium superbissimum. Quod quidem Latina lingua sic observat, nemo ut tam rusticus sit qui[^372] vocalis nolit coniungere.

[151] in quo quidam etiam Theopompum reprehendunt, quod eas litteras tanto opere fugerit, etsi idem magister eius Isocrates fecerat; at non Thucydides, ne ille quidem haud paulo maior scriptor Plato nec solum in eis sermonibus qui διάλογοι dicuntur, ubi etiam de industria id faciendum fuit sed in populari oratione, qua mos est Athenis laudari in contione eos qui sint in proeliis interfecti; quae sic[^373] probata est, ut eam quotannis, ut scis, illo die recitari necesse sit. In ea est crebra ista vocalium[^374] concursio, quam magna ex parte ut vitiosam fugit Demosthenes.

[152] [cap.45] sed Graeci viderint; nobis ne si[^375] cupiamus. quidem distrahere voces conceditur. Indicant orationes illae ipsae horridulae Catonis, indicant omnes poetae praeter eos qui, ut versum facerent, saepe hiabant, ut Naevius: “vos, qui accolitis Histrum fluvium atque algidam” et ibidem: “quam numquam vobis Grai atque barbari.” at Ennius saepe[^376] “Scipio invicte,” et semel quidem nos[^377] : “hoc motu radiantis etesiae in vada ponti.”

[153] hoc idem nostri saepius non tulissent, quod Graeci laudare etiam solent. Sed quid ego vocalis? sine vocalibus saepe brevitatis causa contrahebant, ut ita dicerent: multi’ modis, in vas’[^378] argenteis, palmi’[^379] crinibus, tecti’ fractis. Quid vero licentius quam quod hominum etiam nomina contrahebant, quo essent aptiora? nam ut duellum bellum, [et] duis bis, sic Duellium eum qui Poenos classe devicit Bellium nominaverunt, cum superiores appellati essent semper Duellii. Quin etiam verba saepe contrahuntur non usus causa sed aurium. Quo modo enim vester Axilla Ala factus est nisi fuga litterae vastioris? quam litteram etiam e maxillis et taxillis[^380] et paxillo[^381] et vexillo consuetudo elegans Latini sermonis evellit.

[154] libenter etiam copulando verba iungebant, ut sodes pro si audes, sis pro si vis. Iam in uno capsis tria verba sunt. Ain pro aisne, nequire pro non quire, malle pro magis velle, nolle pro non velle, dein etiam saepe et exin pro deinde et pro exinde dicimus. Quid, illud non olet unde sit, quod dicitur cum illis, cum autem nobis non dicitur, sed nobiscum? quia si ita diceretur, obscaenius concurrerent litterae, ut etiam modo, nisi autem interposuissem, concurrissent. Ex eo est mecum et tecum, non cum me et cum te, ut esset simile illis nobiscum atque vobiscum[^382].

[155] [cap.46] atque etiam a quibusdam sero iam emendatur antiquitas, qui haec reprehendunt. Nam pro deum atque hominum fidem deorum aiunt. Ita credo hoc illi nesciebant: an dabat hanc consuetudo licentiam? itaque idem poeta qui inusitatius contraxerat: “patris mei meum factum pudet” pro meorum factorum, et “texitur, exitium examen rapit” pro exitiorum,non dicit liberum, ut plerique loquimur, cum cupidos liberum aut in liberum loco dicimus, sed ut isti volunt:

```verso
neque tuom[^383] umquam in gremium extollas liberorum
ex te genus,
```

et idem: “namque Aesculapi liberorum.” at ille alter in Chryse non solum: “cives, antiqui amici maiorum meum,” quod erat usitatum, sed durius etiam: “consilium socii, augurium atque extum interpretes;” idemque pergit: “postquam prodigium horriferum, portentum[^384] pavos;” quae non sane sunt in omnibus[^385] neutris usitata. Nec enim dixerim tam libenter armum iudicium,—etsi est apud eundem: “nihilne ad te de iudicio armum accidit?—” quam centuriam fabrum et procum,

[156] ut censoriae tabulae loquuntur, audeo dicere, non fabrorum aut procorum; planeque duorum virorum iudicium aut trium virorum capitalium aut decem virorum stlitibus iudicandis dico numquam. Et quid[^386] dixit[^387] Accius? “video sepulcra duo duorum corporum;” idemque “mulier una duum virum.” quid verum sit intellego; sed alias ita loquor ut concessum est, ut hoc [vel] pro deum dico vel pro deorum, alias ut necesse est, cum trium virum, non virorum, et sestertium nummum, non sestertiorum[^388] nummorum, quod in his consuetudo varia non est.

[157] [cap.47] quid quod sic loqui, nosse, iudicasse vetant, novisse iubent et iudicavisse? quasi vero nesciamus in hoc genere et plenum verbum recte dici et imminutum usitate. Itaque utrumque Terentius: “eho tu, cognatum[^389] tuom non noras?” post idem “Stilponem inquam noveras.” Sient plenum est, sint[^390] imminutum; licet utare utroque. Ergo ibidem[^391] :

```verso
quae quam sint cara[^392] post carendo[^393] intellegunt,
quamque attinendi magni dominatus sient
```

Nec vero reprehenderim “scripsere alii rem” et[^394] scripserunt esse verius sentio, sed consuetudini auribus indulgenti libenter obsequor. “isdem[^395] campus habet” inquit Ennius; et in templis:“eidem[^396] probavit”; at isdem[^397] erat verius, nec tamen eisdem ut opimius.; male sonabat isdem[^398] : impetratum est a consuetudine ut peccare suavitatis causa liceret. Et posmeridianas[^399] quadrigas quam postmeridianas quadriiugas [^400] libentius dixerim et me hercule quam me hercules. Non scire quidem barbarum iam videtur[^401], nescire dulcius. Ipsum meridiem cur non medidiem?

[158] credo, quod erat insuavius. †vna [^402] praepositio est af[^403], quae nunc tantum in accepti tabulis manet ac ne his[^404] quidem omnium, in reliquo sermone mutata est; nam amovit dicimus et abegit et abstulit, ut iam nescias a’ne[^405] verum sit an ab an abs[^406]. Quid si etiam abfugit[^407] turpe[^408] visum est et abfer noluerunt, aufugit et [^409] aufer maluerunt[^410]? quae praepositio praeter haec duo verba nullo alio in verbo reperietur. Noti erant et navi et nari, quibus cum IN praeponi oporteret, dulcius visum est ignotos, ignavos, ignaros[^411] dicere quam ut veritas postulabat. Ex usu dicunt et e re publica, quod in altero vocalis excipiebat, in altero esset asperitas, nisi[^412] litteram sustulisses, ut exegit, edixit; refecit, rettulit, reddidit: adiuncti verbi prima littera praepositionem[^413] commutavit, ut subegit, summovit[^414], sustulit.

[159] [cap.48] quid in verbis iunctis? quam scite insipientem non insapientem, iniquum non inaequum, tricipitem non tricapitem, concisum non concaesum! Ex quo quidam pertisum etiam volunt, quod eadem consuetudo non probavit. Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? indoctus [^415] dicimus brevi prima littera, insanus producta, inhumanus[^416] brevi, infelix longa. Et, ne multis, quibus in verbis eae primae litterae sunt quae in sapiente[^417] atque felice[^418], producte dicitur, in ceteris omnibus breviter; itemque composuit, consuevit, concrepuit, confecit. Consule veritatem: reprehendet; refer ad auris: probabunt. Quaere cur ita sit: dicent iuvare[^419]. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.

[160] quin ego ipse, cum scirem ita maiores locutos esse[^420], ut nusquam nisi in vocali aspiratione uterentur, loquebar sic, ut pulcros, Cetegos, triumpos, Cartaginem[^421] dicerem; aliquando, idque sero, convicio aurium cum extorta mihi veritas esset, usum loquendi populo concessi, scienotiam mihi reservavi. Orcivios tamen et Matones, Otones, Caepiones, sepulcra, coronas, lacrimas[^422] dicimus, quia per aurium iudicium licet. Burrum semper Ennius, numquam[^423] Pyrrhum; “vi patefecerunt Bruges[^424],” non Phryges, ipsius antiqui declarant libri. Nec enim Graecam litteram adhibebant, nunc autem etiam duas, et cum Phrygum[^425] et Phrygibus dicendum esset, absurdum erat aut etiam in[^426] barbaris casibus Graecam litteram adhibere aut recto casu solum Graece loqui; tamen et Phryges et Pyrrhum aurium causa dicimus.

[161] quin etiam, quod iam subrusticum videtur, olim autem politius, eorum verborum, quorum eaedem erant postremae duae litterae, quae sunt in optimus, postremam litteram detrahebant, nisi vocalis insequebatur. Ita non erat ea offensio in versibus quam nunc fugiunt poetae novi. Sic[^427] enim loquebamur[^428] : “qui est omnibu’[^429] princeps” non omnibus[^430] princeps, et: “vita illa dignu’[^431] locoque” non dignus. Quod si indocta consuetudo tam est artifex suavitatis, quid ab ipsa tandem arte et doctrina postulari putamus?

[162] haec dixi brevius quam si hac de re una[^432] disputarem—est enim locus hic late patens de natura usuque verborum—longius autem quam instituta ratio postulabat.

[cap.49] sed quia rerum verborumque iudicium in prudentia[^433] est, vocum autem et numerorum aures sunt iudices, et quod illa ad intellegentiam referuntur, haec ad voluptatem, in illis ratio invenit, in his sensus artem. Aut enim neglegenda fuit nobis voluntas[^434] aurium, quibus probari nitebamur[^435], aut ars eius conciliandae reperienda.

[163] duae sunt igitur res quae permulceant auris, sonus et numerus. De numero mox, nunc de sono quaerimus. Verba, ut supra diximus, legenda sunt potissimum bene sonantia, sed ea non ut poetae exquisita ad sonum, sed sumpta de medio. “qua pontus Helles[^436], †supera Tmolum ac Tauricos†[^437] :” locorum[^438] splendidis nominibus inluminatus est versus, sed proximus inquinatus insuavissima littera: “finis[^439] frugifera et efferta[^440] arva Asiae[^441] tenet.”

[164] qua re bonitate potius nostrorum verborum utamur quam splendore Graecorum, nisi forte sic loqui paenitet: “qua tempestate Helenam Paris[^442] ” et quae sequuntur. Immo vero ista sequamur asperitatemque fugiamus: “habeo istanc[^443] ego perterricrepam” itemque[^444] : “versutiloquas malitias.” nec solum componentur verba ratione, sed etiam finientur[^445], quoniam id iudicium esse alterum aurium diximus. Et[^446] finiuntur[^447] aut ipsa compositione et quasi[^448] sua sponte, aut quodam genere verborum, in[^449] quibus ipsis concinnitas inest; quae sive casus habent in exitu similis sive paribus paria redduntur sive opponuntur contraria, suapte natura numerosa sunt, etiam si nihil est factum de industria.

[165] in huius concinnitatis consectatione Gorgiam fuisse principem accepimus; quo de genere illa nostra sunt in Miloniana: Est enim, iudices, haec non scripta. sed nata lex, quam non didicimus, accepimus, legimus, verum ex natura ipsa arripuimus, hausimus, expressimus, ad quam non docti, sed facti, non instituti, sed imbuti sumus. Haec enim talia sunt, ut, quia referuntur eo quo[^450] debent referri, intellegamus non quaesitum esse numerum, sed secutum.

[166] quod fit item in contrariis referendis, ut illa sunt quibus non modo numerosa oratio sed etiam versus efficitur: “eam quam nihil accusas damnas—” condemnas dixisset qui versum effugere vellet[^451]—,

```verso
bene quam meritam esse autumas [dicis]
male merere[^452]? id quod scis prodest nihil; id quod
nescis obest?
```

versum efficit ipsa relatio contrariorum. Idem[^453] esset in oratione numerosum: quod scis nihil prodest; quod nescis multum obest. [cap.50] semper haec, quae Graeci ἀντίθετα nominant, cum contrariis opponuntur contraria, numerum oratorium necessitate ipsa efficiunt etiam[^454] sine industria.

[167] hoc genere antiqui iam ante Isocratem delectabantur et maxime Gorgias, cuius in oratione plerumque efficit numerum ipsa concinnitas. Nos etiam in hoc genere frequentes, ut illa sunt in quarto accusationis: Conferte hanc pacem cum illo bello, huius praetoris adventum cum illius imperatoris victoria, huius cohortem impuram cum illius exercitu invicto, huius libidines cum illius continentia: ab illo qui cepit conditas, ab hoc qui constitutas accepit captas dicetis Syracusas.

[168] ergo et hi numeri sint cogniti et genus illud tertium explicetur quale sit, numerosae et aptae orationis. Quod qui non sentiunt, quas auris habeant aut quid in his hominis simile sit nescio. Meae quidem et perfecto completoque verborum ambitu gaudent et curta sentiunt nec amant redundantia. Quid dico meas? contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Id enim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia[^455]. “non erat hoc apud antiquos.” Et quidem nihil aliud fere non erat; nam et verba eligebant[^456] et sententias gravis et suavis reperiebant, sed eas aut vinciebant aut explebant parum.

[169] “hoc me ipsum delectat” inquiunt. Quid si antiquissima illa pictura paucorum colorum magis quam[^457] haec iam perfecta delectet, illa nobis sit credo repetenda, haec scilicet repudianda! nominibus veterum gloriantur. Habet autem ut in aetatibus auctoritatem senectus, sic in exemplis antiquitas, quae quidem apud me ipsum valet plurimum. Nec ego id quod deest antiquitati flagito potius quam laudo quod est; praesertim cum [ea] maiora iudicem quae sunt quam illa quae desunt. Plus est enim in verbis et in sententiis boni, quibus illi excellunt, quam in conclusione sententiarum, quam non habent. [cap.51] post inventa conclusio est, qua credo usuros veteres illos fuisse, si iam nota atque usurpata res esset; qua inventa omnis usos magnos oratores videmus.

[170] sed habet nomen invidiam, cum in oratione iudiciali et forensi numerus [Latine, Graece ῥυθμός] inesse dicitur[^458]. Nimis enim insidiarum ad capiendas auris adhiberi videtur, si[^459] etiam in dicendo numeri ab oratore quaeruntur. Hoc freti isti et ipsi infracta et amputata loquuntur et eos vituperant qui apta et finita pronuntiant; si inanibus verbis levibusque sententiis, iure; sin[^460] probae res, lecta verba, quid est cur claudere aut insistere orationem malint quam cum sententia pariter excurrere? hic enim invidiosus numerus nihil adfert aliud nisi ut sit apte verbis comprehensa sententia; quod fit etiam ab antiquis, sed plerumque casu saepe[^461] natura; et quae valde laudantur apud illos, ea fere quia sunt conclusa laudantur.

[171] et apud Graecos quidem iam anni prope quadringenti sunt cum hoc probatur; nos nuper agnovimus. Ergo Ennio licuit vetera contemnenti dicere: “versibus, quos olim Fauni vatesque canebant,” mihi de antiquis eodem modo non licebit? praesertim cum dicturus non sim ante hunc, ut ille, nec quae sequuntur: Nos ausi reserare;—egi enim audivique non nullos, quorum prope modum absolute concluderetur oratio. Quod qui[^462] non possunt, non est eis satis non contemni, laudari etiam volunt. Ego autem illos ipsos laudo idque merito, quorum se isti imitatores esse dicunt, etsi in eis aliquid desidero, hos vero minime, qui nihil illorum nisi vitium sequuntur, cum a bonis absint longissime.

[172] quod si auris tam inhumanas tamque agrestis habent, ne doctissimorum quidem virorum eos movebit[^463] auctoritas? omitto Isocratem discipulosque eius Ephorum et Naucratem, quamquam orationis faciendae et ornandae auctores locupletissimi summi[^464] ipsi oratores esse debebant[^465]. Sed quis omnium[^466] doctior, quis acutior, quis[^467] in rebus vel inveniendis vel iudicandis acrior Aristotele fuit? quis porro Isocrati est adversatus infensius[^468]? is igitur versum in oratione vetat esse, numerum iubet. Eius auditor Theodectes in primis, ut Aristoteles saepe significat, politus scriptor atque artifex hoc idem et sentit et praecipit; Theophrastus vero eisdem de rebus etiam accuratius. Quis ergo istos ferat, qui hos auctores non probent? nisi omnino haec esse ab eis praecepta nesciunt.

[173] quod si ita est—nec vero aliter existimo— quid, ipsi suis sensibus non moventur? nihilne eis inane videtur, nihil inconditum, nihil curtum[^469], nihil claudicans, nihil redundans? in versu quidem theatra tota exclamant, si fuit una syllaba aut brevior aut longior; nec vero multitudo pedes novit nec ullos numeros tenet nec illud quod[^470] offendit aut curat[^471] aut[^472] in quo offendit[^473] intellegit[^474]; et tamen omnium longitudinum et brevitatum in sonis sicut acutarum graviumque vocum iudicium ipsa natura in auribus nostris conlocavit.

[174] [cap.52] visne igitur, Brute, totum hunc locum accuratius etiam explicemus quam illi ipsi, qui et haec et alia[^475] nobis tradiderunt, an his contenti esse quae ab illis dicta sunt possumus? sed quid quaero velisne, cum litteris tuis eruditissime scriptis te id vel maxime velle perspexerim? primum ergo origo, deinde causa, post natura, tum ad extremum usus ipse explicetur orationis aptae atque numerosae.

nam qui Isocratem maxime mirantur, hoc in eius[^476] summis laudibus ferunt, quod verbis solutis numeros primum adiunxerit. Cum enim videret oratores cum severitate audiri, poetas autem cum voluptate, tum[^477] dicitur numeros secutus, quibus etiam in oratione uteretur[^478], cum iucunditatis causa tum ut varietas occurreret satietati.

[175] quod ab eis vere quadam ex parte, non totum dicitur. Nam neminem in eo genere scientius versatum Isocrate confitendum est, sed princeps inveniendi fuit Thrasymachus, cuius omnia nimis etiam exstant scripta[^479] numerose. Nam, ut paulo ante dixi, paria paribus adiuncta et similiter definita itemque contrariis relata contraria, quae sua sponte, etiam si id[^480] non agas, cadunt plerumque numerose, Gorgias primum invenit, sed eis est usus intemperatius. Id autem est genus, ut ante dictum est, ex tribus partibus conlocationis alterum.

[176] horum uterque Isocratem aetate praecurrit, ut eos ille moderatione, non inventione vicerit. Est enim, ut in transferendis faciendisque verbis tranquillior sic in ipsis numeris sedatior. Gorgias autem avidior est generis eius et his festivitatibus—sic enim ipse censet—insolentius abutitur; quas Isocrates tamen, cum[^481] audivisset adulescens in Thessalia senem iam Gorgiam, moderatius temperavit. Quin etiam se ipse tantum quantum aetate procedebat—prope enim centum confecit annos—relaxabat[^482] a nimia necessitate numerorum, quod declarat in eo libro quem ad Philippum Macedonem scripsit, cum iam admodum esset senex; in quo dicit sese minus iam servire numeris quam solitus esset. Ita non modo superiores sed etiam se ipse correxerat[^483].

[177] [cap.53] quoniam igitur habemus aptae orationis eos principes auctoresque quos diximus et origo inventa est, causa quaeratur. Quae sic aperta est, ut mirer veteres[^484] non esse commotos, praesertim cum, ut fit, fortuito saepe aliquid concluse apteque dicerent. Quod cum animos hominum aurisque pepulisset, ut intellegi posset id quod casus effudisset cecidisse iucunde, notandum certe genus atque ipsi sibi imitandi fuerunt. Ipsae enim aures[^485] vel animus aurium nuntio naturalem quandam in se continet vocum omnium mensionem[^486].

[178] itaque et longiora et breviora iudicat et perfecta ac moderata semper exspectat; mutila sentit quaedam et quasi[^487] decurtata, quibus tamquam debito fraudetur offenditur, productiora alia[^488] et quasi immoderatius excurrentia, quae magis etiam aspernantur aures; quod cum in plerisque tum in hoc genere nimium quod est offendit vehementius quam id quod videtur parum. Vt igitur poeticae[^489] versus inventus est terminatione aurium, observatione prudentium, sic in oratione animadversum est, multo illud quidem serius, sed eadem natura admonente, esse quosdam certos cursus conclusionesque verborum.

[179] quoniam igitur causam quoque ostendimus, naturam nunc—id enim erat tertium—si placet explicemus; quae disputatio non huius instituti sermonis est, sed artis intimae. Quaeri enim potest, qui sit orationis numerus et ubi sit positus et natus ex quo, et is unusne sit an duo an plures[^490] quaque ratione componatur et ad quam rem et quando et quo loco et quem ad modum adhibitus aliquid voluptatis adferat.

[180] sed ut in plerisque rebus sic in hac duplex est considerandi via quarum altera est longior, brevior altera, eadem etiam planior. [cap.54] est autem longioris prima illa quaestio sitne omnino ulla numerosa oratio; quibusdam enim non videtur, quia nihil insit in ea certi ut in versibus, et quod ipsi[^491], qui adfirment[^492] esse eos numeros, rationem cur sint non queant reddere. Deinde, si sit numerus in oratione, qualis sit aut quales, et e poeticisne numeris an ex alio genere quodam et, si e poeticis, quis eorum sit aut qui; namque aliis unus modo aliis plures aliis omnes idem videntur. Deinde, quicumque sunt sive unus sive plures, communesne sint omni generi orationis[^493]—quoniam aliud genus est narrandi aliud persuadendi aliud docendi—an dispares numeri cuique orationis generi accommodentur; si communes[^494], qui sint; si dispares, quid intersit, et cur non aeque in oratione atque in versu numerus appareat.

[181] deinde, quod dicitur in oratione numerosum, id utrum numero solum efficiatur, an etiam vel compositione quadam vel genere verborum; an sit[^495] suum cuiusque, ut numerus intervallis, compositio vocibus, genus ipsum[^496] verborum quasi quadam[^497] forma et lumine orationis appareat, sitque[^498] omnium fons compositio ex eaque et numerus efficiatur et ea quae dicuntur orationis quasi formae et lumina, quae, ut dixi, Graeci vocant σχήματα.

[182] at non est unum nec idem quod voce iucundum est et quod moderatione absolutum et quod inluminatum genere verborum; quamquam id quidem finitimum est numero, quia per se plerumque perfectum est; compositio autem ab utroque differt, quae tota servit gravitati vocum aut suavitati. Haec igitur fere sunt in quibus rei natura quaerenda sit.

[183] [cap.55] esse ergo in oratione numerum quendam non est difficile cognoscere. Iudicat enim sensus; in quo est iniquum quod accidit non agnoscere, si cur id accidat reperire nequeamus. Neque enim ipse versus ratione est cognitus, sed natura atque sensu, quem dimensa ratio docuit quid accideret[^499]. Ita notatio naturae et animadversio peperit artem. Sed in versibus res est apertior, quamquam etiam a modis quibusdam cantu remoto soluta esse videtur[^500] oratio maximeque id in optimo quoque eorum poetarum qui λυρικοὶ a Graecis nominantur, quos[^501] cum cantu spoliaveris, nuda paene remanet oratio.

[184] quorum similia sunt quaedam etiam apud nostros[^502], velut illa in Thyeste: “quemnam te esse dicam? qui tarda in senecta[^503] ” et quae sequuntur; quake, nisi cum tibicen accessit, orationis sunt solutae simillima. At comicorum senarii propter similitudinem sermonis sic saepe sunt abiecti, ut non numquam vix in eis numerus et versus intellegi possit. Quo[^504] est ad inveniendum difficilior in oratione numerus quam[^505] in versibus[^506].

[185] omnino duo. sunt quae condiant orationem, verborum numerorumque iucunditas. In verbis inest quasi materia quaedam, in numero autem expolitio. Sed ut ceteris in rebus necessitatis inventa antiquiora sunt quam voluptatis.

[186] [itaque et Herodotus et eadem superiorque aetas numero caruit nisi quando temere ac fortuito, et scriptores perveteres de numero nihil omnino, de oratione praecepta multa nobis reliquerunt.]—nam quod et facilius est et magis necessarium, id semper[^507] ante cognoscitur— [cap.56] ita translata aut facta aut coniuncta[^508] verba facile sunt cognita, quia sumebantur e consuetudine cotidianoque sermone. Numerus autem non domo[^509] depromebatur neque habebat aliquam necessitudinem aut cognationem cum oratione. Itaque serius aliquanto notatus et cognitus quasi quandam palaestram et extrema[^510] liniamenta orationi attulit.

[187] quod si et angusta quaedam atque concisa[^511] et alia est dilatata[^512] et fusa[^513] oratio, necesse est id non litterarum accidere[^514] natura, sed intervallorum longorum[^515] et brevium varietate; quibus[^516] implicata atque permixta oratio quoniam tum stabilis est tum volubilis, necesse est eius modi vi[^517] naturam numeri[^518] contineri. Nam circuitus ille, quem saepe iam diximus, incitatior numero ipso fertur et labitur, quoad perveniat ad finem et insistat. Perspicuum est igitur numeris astrictam orationem esse debere, carere versibus.

[188] sed hi numeri poeticine sint an ex alio genere quodam deinceps est videndum. Nullus est igitur numerus extra poeticos, propterea quod definita sunt genera numerorum. Nam omnis talis est, ut unus sit e tribus. Pes enim, qui adhibetur ad numeros, partitur in tria, ut necesse sit partem pedis aut aequalem esse alteri parti aut altero tanto aut sesqui[^519] esse maiorem. Ita fit aequalis dactylus, duplex iambus, sesquiplex[^520] paean; qui pedes in orationem non cadere qui possunt? quibus ordine locatis quod efficitur numerosum sit necesse est.

[189] sed quaeritur quo numero aut quibus potissimum sit utendum. Incidere vero omnis in orationem etiam ex hoc intellegi potest, quod versus saepe in oratione per imprudentiam dicimus. Est id vehementer[^521] vitiosum, sed non attendimus neque exaudimus nosmet ipsos; senarios vero et Hipponacteos effugere vix possumus; magnam enim partem ex iambis nostra constat oratio. Sed tamen eos versus facile agnoscit[^522] auditor; sunt enim usitatissimi; inculcamus autem per imprudentiam saepe etiam minus usitatos, sed tamen versus: vitiosum genus et longa animi provisione fugiendum.

[190] elegit ex multis Isocrati libris triginta fortasse versus Hieronymus Peripateticus in primis nobilis, plerosque senarios, sed etiam anapaestos[^523]; quo quid potest esse turpius? Etsi in legendo[^524] fecit malitiose; prima enim syllaba dempta ex[^525] primo verbo sententiae postremum ad verbum primam rursus syllabam adiunxit insequentis sententiae; ita[^526] factus est anapaestus is qui Aristophaneus nominatur; quod ne accidat observari nec potest nec necesse est. Sed tamen hic corrector in eo ipso loco quo reprehendit, ut a me animum adversum est studiose inquirente in eum, immittit imprudens ipse senarium. Sit igitur hoc cognitum in solutis etiam verbis inesse numeros eosdemque esse oratorios qui sint poetici.

[191] [cap.57] sequitur ergo ut qui maxime cadant in orationem aptam numeri videndum sit. Sunt enim qui iambicum[^527] putent, quod sit orationis[^528] simillimus, qua de causa fieri ut is[^529] potissimum propter similitudinem veritatis adhibeatur in fabulis, quod[^530] ille dactylicus[^531] numerus hexametrorum magniloquentiae sit accommodatior[^532]. Ephorus autem, levis ipse orator et[^533] profectus ex optima disciplina, paeana sequitur aut dactylum, fugit autem spondeum et trochaeum. Quod enim[^534] paean habebat tris brevis, dactylus autem duas, brevitate et celeritate syllabarum labi putat verba proclivius contraque accidere in spondeo et trochaeo; quorum [^535]quod alter e longis constet alter e brevibus, fieri[^536] alteram nimis incitatam alteram nimis tardam orationem, neutram temperatam.

[192] sed et illi priores errant et Ephorus in culpa est. Nam et[^537] qui paeana praetereunt, non vident mollissimum a sese numer m eundemque amplissimum praeteriri. Quod longe Aristoteli videtur secus, qui iudicat heroum numerum grandiorem quam desideret soluta oratio, iambum autem nimis e vulgari esse sermone. Ita neque humilem et abiectam[^538] orationem nec nimis altam et exaggeratam probat, plenam tamen eam vult esse gravitatis, ut eos qui audient[^539] ad maiorem admirationem possit traducere.

[193] trochaeum autem, qui est eodem spatio quo choreus, cordacem appellat, qia contractio et[^540] brevitas dignitatem non habeat. Ita paeana probat eoque ait uti omnis, sed ipsos non sentire cum utantur; esse autem tertium ac medium inter illos, et ita fatos eos pedes esse, ut in eis[^541] singulis modus insit aut sesqui lex aut duplex aut par. Itaque illi de quibus ante dixi tantum modo commoditatis habuerunt rationem, nullam dignitatis.

[194] iambus enim et dactylus in versum cadunt maxime itaque ut versum fugimus in oratione, sic hi sunt evitandi continuati pedes; aliud enim quiddam est oratio nec qicquam inimicius quam illa versibus; paean autem minime est aptus ad versum, quo libentius eum recepit oratio. Ephous vero ne spondeum quidem, quem fugit[^542], intellegit esse aequalem dactylo, quem probat. Syllabis enim metiendos pedes, non intervallis existimat; quod idem facit in trochaeo, qui temporibus et intervallis est par iambo, sed eo vitiosus[^543] in oratione, si ponatur extremus, quod verba melius in syllabas longiores cadunt. Atque haec, quae sunt apud Aristotelem, eadem a Theophrasto Theodecteque de paeane dicuntur.

[195] ego autem sentio[^544] omnis in oratione esse[^545] quasi permixtos et confusos pedes, nec enim effugere possemus animadversionem, si semper isdem uteremur, quia nec numerosa esse, ut poema, neque extra numerum, ut sermo vulgi, esse debet oratio—alterum nimis est vinctum[^546], ut de industria factum appareat, alterum nimis dissolutum, ut pervagatum ac vulgare videatur; ut ab altero non delectere, alterum oderis—;

[196] sit igitur, ut supra dixi, permixta et temperata numeris[^547] nec dissoluta nec tota numerosa[^548], paeane maxime, quoniam optimus auctor ita censet, sed reliquis etiam numeris, quos ille praeterit, temperata.

[cap.58] quos autem numeros cum quibus tamquam purpuram misceri oporteat nunc dicendum est atque etiam quibus orationis generibus sint quique accommodatissimi. Iambus enim frequentissimus est in eis[^549] quae demisso atque humili sermone dicuntur;

[197] paean autem in amplioribus, in utroque dactylus. Itaque[^550] in varia et perpetua oratione hi sunt inter se miscendi et temperandi. Sic minime animadvertetur delectationis aucupium et quadrandae orationis industria; quae latebit eo magis, si et verborum et sententiarum ponderibus utemur. Nam qui audiunt haec duo animadvertunt et iucunda sibi censent[^551], verba dico et sententias, eaque dum animis attentis admirantes excipiunt, fugit eos et praetervolat numerus; qui tamen si abesset, illa ipsa delectarent minus[^552].

[198] nec vero is cursus est numerorum—orationis dico, nam est longe aliter in versibus—, nihil ut fiat extra modum; nam id quidem esset poema; sed omnis nec claudicans nec quasi fluctuans sed[^553] aequabiliter[^554] constanterque ingrediens numerosa habetur oratio. Atque id in dicendo numerosum putatur, non quod totum constat e numeris, sed quod ad numeros proxime accedit; quo etiam difficilius est oratione uti quam versibus, quod in illis certa quaedam et definita lex est, quam sequi sit necesse; in dicendo autem nihil est propositum, nisi ut ne[^555] immoderata aut angusta aut dissoluta aut fluens[^556] sit oratio. Itaque non sunt in ea tamquam tibicini[^557] percussionum modi, sed universa comprehensio et species orationis clausa et terminata est, quod voluptate aurium iudicatur.

[199] [cap.59] solet autem quaeri totone in ambitu verborum numeri tenendi sint an in primis partibus atque in extremis; plerique enim censent cadere tantum numerose oportere terminarique sententiam. Est autem, ut id maxime deceat, non ut solum[^558]; ponendus est enim ille ambitus, non abiciendus. Qua re cum aures extremum semper exspectent in eoque acquiescant, id vacare numero non oportet, sed ad hunc exitum iam[^559] a principio ferri debet verborum illa comprehensio et tota a capite ita fluere, ut ad extremum veniens ipsa consistat.

[200] id autem bona disciplina exercitatis, qui et multa scripserint et quaecumque etiam sine scripto dicent[^560] similia scriptorum effecerint, non erit difficillimum. Ante enim circumscribitur mente sententia confestimque verba concurrunt, quae mens eadem, qua nihil est celerius, statim dimittit, ut suo quodque loco respondeant[^561]; quorum discriptus ordo alias alia terminatione concluditur. Atque omnia illa et prima et media verba spectare debent ad ultimum.

[201] interdum enim cursus est in oratione incitatior, interdum moderata ingressio, ut iam a principio videndum sit quem ad modum velis venire ad extremum. Nec in numeris magis quam in reliquis ornamentis orationis, eadem cum faciamus quae poetae, effugimus tamen in oratione poematis similitudinem. Est enim in utroque et materia et tractatio: materia in verbis, tractatio in conlocatione verborum. [cap.60] ternae autem sunt utriusque partes: verborum translatum, novum, priscum—nam de propriis nihil hoc loco dicimus—; conlocationis[^562] autem eae quas diximus, compositio, concinnitas, numerus.

[202] sed in utroque frequentiores sunt et liberiores poetae; nam et transferunt verba cum crebrius tum etiam audacius et priscis libentius utuntur et liberius novis. Quod idem fit in numeris, in quibus quasi necessitati parere coguntur. Sed tamen haec nec nimis esse diversa neque nullo modo[^563] coniuncta intellegi licet. Ita fit ut non item in oratione ut in versu numerus exstet idque quod numerosum in oratione dicitur non semper numero fiat, sed non numquam aut concinnitate aut constructione verborum.

[203] ita si numerus orationis quaeritur qui sit, omnis est, sed alius alio melior atque aptior; si locus, in omni parte verborum; si unde ortus sit, ex aurium voluptate; si componendorum ratio, dicetur alio loco, quia pertinet ad usum, quae pars quarta et extrema nobis in dividendo fuit; si ad quam rem adhibeatur, ad delectationem; si quando, semper; si quo loco, in tota continuatione verborum; si quae res efficiat voluptatem, eadem quae in versibus, quorum modum notat ars, sed aures ipsae tacito eum sensu[^564] sine arte definiunt.

[204] [cap.61] satis multa de natura; sequitur usus, de quo est accuratius disputandum. In quo quaesitum est in totone circuitu illo orationis, quem Graeci περίοδον, nos tum ambitum, tum circuitum, tum comprehensionem aut continuationem aut circumscriptionem dicimus, an in principiis solum an in extremis an in utraque parte numerus tenendus sit; deinde cum aliud videatur esse numerus aliud numerosum, quid intersit.

[205] tum autem in omnibusne numeris aequaliter particulas deceat incidere an facere alias breviores alias longiores, idque quando aut cur; quibusque partibus, pluribusne an singulis, imparibus an aequalibus, et quando aut istis[^565] aut illis sit utendum; quaeque inter se aptissime conlocentur et quo modo, an omnino nulla sit in eo genere distinctio; quodque ad rem maxime pertinet, qua ratione numerosa fiat oratio.

[206] explicandum etiam est unde orta sit forma verborum dicendumque quantos circuitus facere deceat deque eorum particulis et tamquam incisionibus disserendum est quaerendumque utrum una species et longitude sit earum anne plures et, si plures, quo loco aut quando quoque genere uti oporteat. Postremo totius generis utilitas explicanda est, quae quidem patet latius; non ad unam enim rem aliquam, sed ad pluris accommodatur.

[207] ac licet non ad singula[^566] respondentem de universo genere sic dicere, ut etiam singulis satis responsum esse videatur. Remotis igitur reliquis generibus unum selegimus hoc, quod in causis foroque versatur, de quo diceremus. Ergo in aliis, id est in historia et in eo quod appellamus ἐπιδεικτικόν, placet omnia dici Isocrateo Theopompeoque more illa circumscriptione ambituque, ut tamquam in orbe inclusa currat oratio, quoad insistat in singulis perfectis absolutisque sententiis.

[208] itaque postea quam est nata haec vel circumscriptio vel comprehensio vel continuatio vel ambitus, si ita licet dicere, nemo, qui aliquo esset in numero, scripsit orationem generis eius quod esset ad delectationem comparatum remotumque a iudiciis forensique certamine, quin redigeret omnis fere in quadrum numerumque sententias. Nam cum is est auditor qui non vereatur ne compositae orationis insidiis sua fides attemptetur, gratiam quoque habet oratori voluptati aurium servienti.

[209] [cap.62] genus autem hoc orationis neque totum adsumendum est ad causas forensis neque omnino repudiandum, si enim semper utare, cum satietatem adfert tum quale sit etiam ab imperitis agnoscitur; detrahit praeterea actionis dolorem, aufert humanum sensum auditoris[^567], tollit funditus veritatem et fidem.

Sed quoniam adhibenda non numquam est, primum videndum est quo loco, deinde quam diu retinenda sit, tum quot modis commutanda.

[210] adhibenda est igitur numerosa oratio, si aut laudandum est aliquid ornatius, ut[^568] nos in accusationis secundo de Siciliae laude diximus, ut in senatu de consulatu meo[^569], aut exponenda narratio, quae plus dignitatis desiderat[^570] quam doloris, ut in quarto accusationis de Hennensi Cerere, de Segestana Diana, de Syracusarum situ diximus. Saepe etiam in amplificanda re concessu omnium funditur numerose et volubiliter oratio. Id nos fortasse non perfecimus, conati quidem saepissime sumus; quod plurimis locis perorationes nostrae voluisse nos atque animo contendisse declarant. Id autem tum valet cum is qui audit ab oratore iam obsessus est ac tenetur. Non enim id agit ut insidietur et observet, sed iam favet processumque vult dicendique vim admirans non anquirit[^571] quid reprehendat[^572].

[211] haec autem forma retinenda non diu est, nec dico[^573] in peroratione, quam ipsam includit[^574], sed in orationis reliquis partibus. Nam cum sis eis locis usus quibus ostendi licere[^575], transferenda tota dictio est ad illa quae nescio cur, cum Graeci κόμματα et κῶλα nominent, nos non recte incisa et membra dicamus. Neque enim esse possunt rebus ignotis nota nomina, sed cum verba aut suavitatis aut inopiae causa transferre soleamus, in omnibus hoc fit artibus, ut, cum id appellandum sit quod propter rerum ignorationem ipsarum nullum habuerit ante nomen, necessitas cogat[^576] aut novum facere verbum aut a simili mutuari.

[212] [cap.63] quo autem pacto deceat incise membratimve dici iam videbimus; nunc quot modis mutentur comprehensiones conclusionesque dicendum est. Fluit omnino numerus a primo tum incitatius brevitate pedum, tum proceritate tardius. Cursum contentiones magis requirunt, expositiones rerum tarditatem. Insistit autem ambitus modis pluribus, e quibus unum est secuta Asia maxime, qui dichoreus vocatur, cum duo extremi chorei sunt, id est e singulis longis et brevibus. Explanandum est enim, quod[^577] ab aliis[^578] eidem pedes aliis vocabulis nominantur.

[213] dichoreus non est ille quidem sua sponte vitiosus in clausulis, sed in orationis numero nihil est tam vitiosum quam si semper est 1idem. Cadit autem per se ille ipse praeclare, quo etiam satietas formidanda est magis. Me stante C. Carbo C. F. tribunus plebis in contione dixit his verbis: 0 Marce Druse, patrem appello—haec quidem duo binis pedibus incisim; dein[^579] membratim: Tu[^580] dicere solebas sacram esse rem publicam;—haec item membra ternis; post ambitus:

[214] quicumque eam violavissent, ab omnibus esse ei poenas persolutas;—dichoreus; nihil enim ad rem, extrema illa longa sit an brevis; deinde: Patris dictum sapiens temeritas fili comprobavit—hoc dichoreo tantus clamor contionis excitatus est, ut admirabile esset. Quaero nonne id numerus effecerit? Verborum ordinem immuta, fac sic: Comprobavit fili temeritas, iam nihil erit, etsi temeritas ex tribus brevibus et longa est, quem[^581] Aristoteles ut optimum probat, a quo dissentio. “At eadem verba, eadem sententia.”

[215] animo istuc satis est, auribus non satis. Sed id crebrius fieri non oportet; primum enim numerus agnoscitur, deinde satiat, postea cognita facilitate contemnitur.

[cap.64] sed sunt clausulae plures, quae numerose et iucunde cadant[^582]. Nam et creticus, qui est e longa et brevi et longa, et eius[^583] aequalis paean, qui spatio par est, syllaba longior, quam[^584] commodissime putatur in solutam orationem inligari, cum sit duplex. Nam aut e longa est et tribus brevibus, qui numerus in primo viget, iacet in extremo, aut e[^585] totidem brevibus et longa, [in] quem optime cadere censent veteres; ego non plane reicio, sed alios antepono.

[216] ne spondeus quidem funditus est repudiandus, etsi, quod est e longis duabus, hebetior videtur et tardior; habet tamen stabilem quendam et non expertem dignitatis gradum, in incisionibus vero multo magis et in membris; paucitatem enim pedum gravitate sua et[^586] tarditate compensat. Sed hos cum in clausulis pedes nomino, non loquor de uno pede extremo: adiungo, quod minimum sit[^587], proximum superiorem, saepe etiam tertium.

[217] ne iambus quidem, qui est e brevi et longa, aut par choreo qui habet tris brevis trochaeus, [^588] sed spatio par, non syllabis, aut etiam dactylus, qui est e long et duabus brevibus, si est proximus a postremo, parum volubiliter pervenit ad extremum, si est extremus choreus aut spondeus; numquam enim interest uter sit eorum in pede extremo. Sed idem hi tres pedes male concludunt[^589], si quis eorum in extremo locatus est, nisi cum pro cretico postremus est dactylus; nihil enim interest dactylus sit extremus an creticus, quia postrema syllaba brevis an longa sit ne in versu quidem refert.

[218] qua re etiam paeana qui dixit aptiorem, in quo esset longa postrema, vidit parum, quoniam nihil ad rem est, postrema quam longa sit. Iam paean, quod pluris habeat[^590] syllabas quam tris, numerus a quibusdam, non pes habetur[^591]. Est quidem, ut inter omnis constat antiquos, Aristotelem, Theophrastum, Theodectem, Ephorum, unus aptissimus orationi vel orienti vel mediae; putant illi etiam cadenti, quo loco mihi videtur aptior creticus. Dochmius autem e quinque syllabis, brevi, duabus longis, brevi, longa, ut est hoc: Amicos tenes, quovis loco aptus est, dum semel ponatur: iteratus aut continuatus numerum apertum et nimis insignem facit.

[219] [cap.65] his igitur tot commutationibus tamque variis si utemur, nec deprehendetur manifesto quid a nobis de industria fiat et occurretur satietati. Et quia non numero solum [^592] numerosa oratio sed et compositione fit et genere, quod ante dictum est, concinnitatis—compositione potest intellegi, cum ita structa verba sunt, ut numerus non quaesitus sed ipse secutus esse videatur, ut apud Crassum: Nam ubi libido dominatur, innocentiae leve praesidium est; ordo enim verborum efficit numerum sine ulla aperta oratoris industria—; itaque si quae veteres illi, Herodotum dico et Thucydidem totamque eam aetatem, apte numeroseque dixerunt, ea non numero quaesito, sed verborum conlocatione ceciderunt.

[220] formae vero quaedam sunt orationis, in quibus ea[^593] concinnitas est ut sequatur numerus necessario. Nam cum aut par pari refertur aut contrarium contrario opponitur aut quae similiter cadunt verba verbis comparantur, quidquid ita concluditur, plerumque fit[^594] ut numerose cadat, quo de genere cum exemplis supra diximus; ut haec quoque copia facultatem adferat non semper eodem modo desinendi. Nec tamen haec ita sunt arta et astricta, ut ea, cum velimus, laxare nequeamus. Multum[^595] interest utrum numerosa sit, id est similis numerorum, an plane e numeris constet oratio; alterum si fit, intolerabile vitium est, alterum nisi fit, dissipata et inculta et fluens est oratio.

[221] [cap.66] sed quoniam non modo non frequenter verum etiam raro in veris causis aut[^596] forensibus[^597] circumscripte numeroseque dicendum est, sequi videtur, ut videamus quae sint illa quae supra dixi incisa, quae membra. Haec enim in veris causis maximam partem orationis obtinent. Constat enim ille ambitus et plena comprehensio e quattuor fere partibus[^598], quae membra dicimus, ut et auris impleat et neque[^599] brevior sit quam satis sit neque longior. Quamquam utrumque non numquam vel potius saepe accidit, ut aut citius insistendum sit aut longius procedendum, ne brevitas defrudasse auris videatur neve longitude obtudisse. Sed habeo mediocritatis rationem; nec enim loquor de versu et est liberior aliquanto oratio. [E quattuor igitur quasi hexametrorum instar versuum quod sit constat fere plena comprehensio.]

[222] his igitur singulis versibus quasi nodi apparent continuationis, quos in ambitu coniungimus. Sin membratim volumus dicere, insistimus atque[^600], cum opus est, ab isto cursu invidioso facile nos et saepe diiungimus. Sed nihil tam debet esse[^601] numerosum quam hoc, quod minime apparet et valet plurimum. Ex hoc genere illud est Crassi: Missos faciant patronos; ipsi prodeant;—nisi intervallo dixisset ipsi prodeant, sensisset profecto se fudisse[^602] senarium; omnino melius caderet prodeant ipsi; sed de genere nunc disputo;—

[223] cur clandestinis consiliis nos oppugnant? cur de perfugis[^603] nostris copias comparant[^604] contra nos? Prima sunt illa duo, quae κόμματα Graeci vocant, nos incisa dicimus; deinde tertium κῶλον illi, nos membrum; sequitur non longa—ex duobus enim versibus, id est membris, perfecta comprehensio est et in spondeos cadit[^605]; et Crassus quidem sic plerumque dicebat, idque ipse genus dicendi maxime probo. [cap.67] sed quae incisim aut membratim efferuntur, ea vel aptissime cadere debent, ut est apud me: Domus tibi deerat? at habebas. Pecunia superabat? at egebas;

[224] haec incise dicta sunt quattuor; at membratim quae sequuntur duo: Incurristi amens in columnas, in alienos[^606] insanus insanisti. Deinde omnia tamquam crepidine quadam comprehensione longiore sustinentur: Depressam, caecam, iacentem domum pluris quam te et quam fortunas tuas aestimasti. Dichoreo finitur[^607]. At spondeis[^608] proximum illud. Nam in his, quibus ut pugiunculis[^609] uti oportet, brevitas faciet ipsa liberiores pedes; saepe enim singulis utendum est, plerumque binis, et utrisque addi pedis pars potest, non fere ternis amplius.

[225] incisim autem et membratim tractata oratio in veris causis plurimum valet, maximeque eis locis, cum aut arguas aut refellas, ut nos[^610] in Corneliana secunda: O callidos homines, o rem excogitatam, o ingenia metuenda! Membratim adhuc; deinde[^611] caesim: Diximus, rursus membratim: Testis dare volumus. Extrema sequitur comprehensio, sed ex duobus membris, qua non potest esse brevior: Quem, quaeso[^612], nostrum fefellit ita vos esse facturos?

[226] nec ullum genus est dicendi aut melius aut fortius quam[^613] binis aut ternis ferire verbis, non numquam singulis, paulo alias pluribus, inter quae[^614] variis clausulis interponit se raro numerosa comprehensio; quam perverse fugiens Hegesias, dum ille quoque imitari Lysiam vult alterum paene Demosthenem, saltat incidens particulas. Et is quidem non minus sententiis peccat quam verbis, ut non quaerat quem appellet ineptum qui illum cognoverit. Sed ego illa Crassi et nostra posui, ut qui vellet auribus ipsis quid numerosum etiam in minimis particulis orationis esset iudicaret. Et quoniam plura de numerosa oratione diximus quam quisquam ante nos, nunc de eius generis utilitate dicemus.

[227] [cap.68] nihil enim est aliud, Brute, quod quidem tu minime omnium ignoras, pulchre et oratorie dicere nisi optimis sententiis verbisque lectissimis[^615] dicere. Et nec[^616] sententia ulla est quae fructum oratori ferat, nisi apte exposita atque absolute, nec verborum lumen apparet nisi diligenter conlocatorum, et horum utrumque numerus inlustrat; numerus autem—saepe enim hoc testandum est—non modo non poetice vinctus[^617] verum etiam fugiens ilium eique omnium dissimillimus; non quin idem sint numeri non modo oratorum et poetarum verum omnino loquentium, denique etiam sonantium omnium quae metiri auribus possumus, sed ordo pedum facit, ut id quod pronuntiatur aut orationis aut poematis simile videatur.

[228] hanc igitur, sive compositionem sive perfectionem sive numerum vocari placet, [et] adhibere necesse est, si ornate velis dicere, non solum, quod ait Aristoteles et Theophrastus, ne infinite feratur ut flumen oratio, quae non aut spiritu pronuntiantis aut interductu librari, sed numero coacta debet insistere, verum etiam quod multo maiorem habent apta vim quam soluta. Vt enim athletas nec multo secus gladiatores videmus nihil nec vitando facere caute nec petendo vehementer, in quo non motus hic habeat palaestram quandam, ut quicquid in his rebus fiat utiliter ad pugnam idem ad aspectum etiam sit venustum, sic orator[^618] nec plagam gravem facit, nisi petitio fuit apta, nec satis tecte[^619] declinat impetum, nisi etiam in cedendo quid deceat intellegit.

[229] itaque qualis eorum motus quos ἀπαλαίστρους Graeci vocant, talis horum mihi videtur oratio qui non claudunt numeris sententias, tantumque abest ut[^620]—quod ei[^621] qui hoc aut magistrorum inopia aut ingeni tarditate aut laboris fuga non sunt adsecuti solent dicere—enervetur oratio compositione verborum, ut aliter in ea nec impetus ullus nec vis esse possit. [cap.69] sed magnam exercitationem res flagitat, ne quid eorum qui genus hoc secuti non tenuerunt simile faciamus, ne aut[^622] verba traiciamus aperte, quo melius aut cadat aut volvatur oratio;

[230] quod se L. Caelius Antipater in prooemio belli Punici nisi necessario facturum negat. O virum simplicem qui nos nihil celet[^623], sapientem qui serviendum necessitati putet! Sed hic omnino rudis; nobis autem in scribendo atque in dicendo necessitatis excusatio non probatur; nihil est enim necesse et, si quid esset, id necesse tamen non erat confiteri. Et hic quidem, qui hanc a Laelio, ad quem scripsit[^624], cui se purgat[^625], veniam petit, et utitur ea traiectione verborum et nihilo tamen aptius explet concluditque sententias. Apud alios autem et Asiaticos maxime numero servientes inculcata reperias inania quaedam verba quasi complementa numerorum. Sunt etiam qui illo vitio, quod ab Hegesia maxime fluxit, infringendis concidendisque numeris in quoddam genus abiectum incidant versiculorum[^626] simillimum.

[231] tertium est, in quo fuerunt fratres illi Asiaticorum rhetorum principes Hierocles et Menecles minime mea sententia contemnendi. Etsi enim a forma veritatis et ab Atticorum regula absunt, tamen hoc vitium compensant vel facultate[^627] vel copia. Sed apud eos varietas non erat, quod omnia fere concludebantur uno modo. Quae vitia qui fugerit, ut neque verbum ita traiciat ut id de industria factum intellegatur, neque inferciens verba quasi rimas expleat, nec minutos numeros sequens concidat delumbetque sententias, nec sine ulla commutatione in eodem semper versetur[^628] genere numerorum, is omnia fere vitia vitaverit[^629]. Nam de laudibus multa diximus, quibus sunt illa[^630] perspicue vitia contraria.

[232] [cap.70] quantum autem sit apte dicere, experiri licet, si aut compositi[^631] oratoris bene structam conlocationem dissolvas[^632] permutatione verborum;— corrumpatur[^633] enim tota res, ut [et] haec nostra in Corneliana et deinceps omnia: Neque me divitiae movent, quibus omnis Africanos et Laelios multi venalicii mercatoresque superarunt: immuta paululum, ut sit multi superarunt[^634] mercatores venaliciique, perierit tota res; et quae sequuntur: Neque vestis aut caelatum aurum et argentum, quo nostros veteres Marcellos Maximosque multi eunuchi e Syria Aegyptoque vicerunt; verba permuta sic, ut sit vicerunt eunuchi e Syria Aegyptoque: adde tertium: Neque vero ornamenta ista villarum, quibus L. Paullum et L. Mummium, qui rebus his urbem Italiamque omnem referserunt, ab aliquo video perfacile Deliaco aut Syro potuisse superari; fac ita: potuisse superari ab aliquo Syro aut Deliaco;

[233] videsne, ut ordine verborum paululum commutato, isdem tamen verbis[^635] stante sententia, ad nihilum omnia recidant, cum sint ex aptis dissoluta? Aut si alicuius inconditi arripias dissipatam aliquam sententiam eamque ordine verborum paululum commutato[^636] in quadrum redigas, efficiatur aptum illud, quod fuerit[^637] antea diffluens ac solutum. Age sume de Gracchi apud censores illud: Abesse non potest quin eiusdem hominis sit probos improbare qui improbos probet; quanto aptius, si ita dixisset: Quin eiusdem hominis sit qui improbos probet probos improbare!

[234] hoc modo dicere nemo umquam noluit nemoque potuit quin dixerit[^638]; qui autem aliter dixerunt, hoc adsequi non potuerunt. Ita facti sunt repente Attici; quasi vero Trallianus fuerit Demosthenes! cuius non tam vibrarent fulmina illa, nisi numeris contorta ferrentur. [cap.71] sed si quem magis delectant soluta, sequatur ea sane, modo sic ut[^639], si quis[^640] Phidiae clipeum dissolverit, conlocationis universam speciem sustulerit, non singulorum operum venustatem; ut in Thucydide orbem modo orationis desidero, ornamenta comparent.

[235] isti autem cum dissolvunt orationem, in qua nec res nec verbum ullum est nisi abiectum, non clipeum, sed, ut in proverbio est—etsi humilius dictum est [tamen simile est]—, scopas [ut ita dicam] mihi videntur dissolvere[^641]. Atque ut plane genus hoc, quod ego laudo[^642], contempsisse videantur, aut scribant aliquid vel Isocrateo more vel quo Aeschines aut Demosthenes utitur, tum illos existimabo non desperatione reformidavisse genus hoc, sed iudicio refugisse; aut reperiam ipse[^643] eadem condicione qui uti velit, ut aut dicat aut scribat utra voles lingua eo genere quo illi volunt[^644]; facilius est enim apta dissolvere quam dissipata conectere.

[236] res se autem sic habet, ut brevissime dicam quod sentio: composite et[^645] apte sine sententiis dicere insania est, sententiose autem sine verborum et ordine et modo infantia, sed eius modi tamen infantia, ut.ea qui utantur non stulti homines haberi possint, etiam plerumque prudentes; quo qui est contentus utatur. Eloquens vero, qui non approbationes solum sed admirationes, clamores, plausus, si liceat, movere debet, omnibus oportet ita rebus excellat, ut ei turpe sit quicquam aut exspectari[^646] aut audiri[^647] libentius.

[237] habes meum de oratore, Brute, indicium; quod aut sequere, si probaveris, aut tuo stabis, si aliud quoddam est tuum. In quo neque pugnabo tecum neque hoc meum, de quo tanto opere hoc libro adseveravi, umquam adfirmabo esse verius quam tuum. Potest enim non solum aliud mihi ac tibi, sed mihimet[^648] ipsi aliud alias videri. Nec in hac modo re quae ad vulgi adsensum spectet et ad aurium voluptatem, quae duo sunt ad iudicandum levissima[^649], sed ne in maximis quidem rebus quicquam adhuc inveni firmius, quod tenerem aut quo iudicium meum derigerem, quam id quodcumque mihi quam simillimum veri videretur, cum ipsum illud verum[^650] tamen in occulto lateret.

[238] tu autem velim, si tibi ea quae disputata sunt minus probabuntur, ut aut maius opus institutum putes quam effici potuerit, aut, dum tibi roganti voluerim obsequi, verecundia negandi scribendi me impudentiam[^651] suscepisse.

> Ὁ Διαφορεύς παρῆν

[^1]: quo L: cui codd. dell.
[^2]: nolent FPM: et Columella R. R. i. praef. 28: nollent O
[^3]: diffidant FPO: diffident Columella
[^4]: nam vulg.: an L et Colum.
[^5]: ab add. Lambinus
[^6]: statua vulg.: statuae L
[^7]: miraremur... probaremus L: miremur... probemus Norwann
[^8]: aut spes maluit Lambinus
[^9]: numquam vulg.: unquam L
[^10]: quod neque L: quod tamen neque Friedrich: quod quoniam neque Heerdegen
[^11]: eaque Heerdegen: ea quae OPM: eas quae F non secl. Victorius
[^12]: cadit Heerdegen: cadunt L
[^13]: oratoriis codd. dett.: oratoris L et Nonius
[^14]: eam... antiquam ... subobscuram L: ea...antiqua...subobscura Bake
[^15]: sum ... sum maluit Stangl
[^16]: illa quidem ed. Rom. 1469, cf. Madvig de Fin. iv. 16, 43
[^17]: dicit codd. dett.: dicat L
[^18]: didicisse tum uberem Schütz: didicisset uberem L
[^19]: dicam secl. Stangl
[^20]: orationi vulg.: orationis L: oratori Ernesti
[^21]: quid de vita Sandys: iam de vita Nixon: nam de vita Piderit
[^22]: satisne Reid: de quibus nihil sine Schenkl: quidquamne Bake
[^23]: potest! sed ad Lambinus et Sauppe: posse ad L
[^24]: tum quidem L: iam pridem Vollbehr
[^25]: quae...magistri secl. Kayser
[^26]: vir... prudens secl. Bake
[^27]: rem ipsam maluit Bake
[^28]: quod ipsum L: quorum ipsorum Lambinus: quo in ipso sunt Reid
[^29]: consequebantur add. Piderit (post terminata consecuti sunt add. Aldus)
[^30]: levi codd. dett.: leui L
[^31]: structa Ernesti: instructa L
[^32]: elimati maluit Reid (ad Acad. ii. 66): limata L
[^33]: consulto vulg.: in consulto L
[^34]: id est O: idest P2F: idem P1
[^35]: hos Nonius: om. L
[^36]: temperatus Nonius: temperandus L
[^37]: flumine Nonius
[^38]: in neutro L: neutro Nonius
[^39]: facilitatem Manutius: facultatem L
[^40]: aequabilitatem Manutius: aequalitatem L
[^41]: singulorum secl. Bake
[^42]: in singulis consecuti sunt Poggius: in om. L: singuli sunt cons. Stangl: singuli c. sunt Schütz
[^43]: me add. Schenkl
[^44]: quem velim Mahly: eiusque vim Stangl: huiusque vim Heerdegen: eumque unum Sauppe: que vim FO: quem vim PM
[^45]: sentiam L: sentio maluit Heerdegen
[^46]: dici se L: odiose vel invidiose Madvig
[^47]: ipsi Attice volunt L: nisi Attice nolunt Bake
[^48]: ne add. codd. dett.
[^49]: ipsius L: illius Bake cum codd. dett.
[^50]: ad eamque secl. Bake
[^51]: politae F2: polite L
[^52]: adipatae Nonius: adipate L: adipatum Lambinus
[^53]: dura L: dira vulg. Graeco verbo (μιαρά) melius responderet impura vel putida Sandys
[^54]: appellat M Goeller: appellet FPO
[^55]: hocine... sit Sauppe ex Aug. in Cresc. ii. 1, 2, Ambros. in Luc. ii. 42
[^56]: in hoc in eum L: hoc an illud verbum dixerit Strebaeus
[^57]: aures vulg.: aut res L
[^58]: et qui vulg.: nec qui L: nec qui ... non p. Baiter
[^59]: illae vulg.: ille L 32 quae L: quod Heerdegen
[^60]: nos igitur Ernesti: igitur nos L
[^61]: ea demum Ernesti: eadem L: ea quidem Kayser: ea denique Heerdegen
[^62]: incendor vulg.: incendiosior L: incendimur Heerdegen
[^63]: incredibili f. v. admirabilium ed. Ven.: admirabili f. v. incredibilium L
[^64]: ex om. L: add. Halm: in maluit Heerdegen
[^65]: ipse te L: quiete vel virtute tua Sandys
[^66]: cum L: et tamquam Bake
[^67]: luce vulg.: lucem L
[^68]: quanti maluit Reid
[^69]: recusantem vulg.: recusandum L
[^70]: iniuste maluit Kraffert
[^71]: qui Tulich (ed. Rom. 1515): quae idem in marg.: quod L
[^72]: multo Lambinus: multa L: multi Schenkl
[^73]: alios vulg.: alius L abdita et secl. Madvig
[^74]: alios ... delectant vulg.: alius delectat L: delectatur ed. Norimb.
[^75]: praescriptum codd. dett.: perscriptum L
[^76]: quidque Reid: quodque L: quaeque Heerdegen
[^77]: scriptionum secl. Sauppe: transposuit post reliquarumque deleto rerum Schenkl
[^78]: quia vulg.: qua L
[^79]: argutiis maluit Heerdegen
[^80]: ex Nonius: ea L
[^81]: demensa Nonius: dimensa L
[^82]: conferantur ... comparenturque Manutius: conferant... comparentque L
[^83]: et ut codd. dett.: et aut L: aut crebro ... et aut Heerdegen
[^84]: se add. vulg.
[^85]: ad add. vulg.
[^86]: concedas Heerdegen: credas L: credes codd. dett.: cedes Ernesti
[^87]: iunxisse L: vinxisse codd. dett.
[^88]: Theodorus Ernesti: Thucydides L: Theodectes Nonius
[^89]: prae test. Heerdegen
[^90]: philosophia vulg.: philosophiae L
[^91]: auguratur F: auguratus OPM: auguratust Stangl
[^92]: et fluens Orelli: et effluens L
[^93]: autem iam F: autem OPM: autem secl. Stangl
[^94]: et tamen L: et eadem Halm: tamen secl. Sorof
[^95]: qua... prudentia? secl. Lambinus: quae qua Stangl: quae tamen incauta est si vacua prudentia Madvig: quae tamen cassa est Bake
[^96]: quoniam om. ed. Venet., secl. vulg.
[^97]: poterit, avocabit maluit Bake
[^98]: rationem Nizolius: orationem L
[^99]: in utramque partem secl. Eussner
[^100]: posset Lambinus: possit L
[^101]: faciet Gulielmius: facile L
[^102]: emanent L: emanant vulg.
[^103]: ex isdem L: locis eadem add. Madvig
[^104]: momenta sumenda maluit Eussner
[^105]: nisi add. Mommsen: post quorum add. Stangl
[^106]: infirmabit L: locum sic instaurari voluit Sauppe, occupaverit, et perspicue breviterque narraverit, sua confirmabit: rem exponet, sua confirmabit Kayser: alii alia
[^107]: inculcabit locabitque in medio leviora: Sandys non male
[^108]: eadem vulg.: ea L
[^109]: sciscitari vulg.: scitari L
[^110]: in add. vulg.
[^111]: in add. codd. dett.
[^112]: in add. Poggius
[^113]: maiestatem maluit Reid
[^114]: cum L: quae Ernesti
[^115]: iam L: sane Jahn
[^116]: flexa maluit Schütz
[^117]: Phrygia L et Iul. Vict.: Lycia Quintil. xi. 3. 58
[^118]: post rhetorum add. Ernesti quorum
[^119]: dicit del. Ernesti: dicit... fuisse secl. Meyer: dicit Aeschini plorare Madvig (plur L: plorare Schenkl)
[^120]: istum quem semper dicat Schenkl: illumque saepe dicat L: ipse dicit Madvig
[^121]: sequetur maluit Stangl
[^122]: quidem bonitas Ernesti: bonitas quidem L
[^123]: in gestu secl. Bake: desit aut supersit in gestu Schüts
[^124]: se ipse L et Quint.: ipse se Nonius
[^125]: inflexione maluit Piderit
[^126]: sit aut voltuosum Nonius: aut voltuosum sit L
[^127]: actor qui Madvig: sed qui (l. 28) maluit Heerdegen: est om. Nixon (non addito qu)
[^128]: quidam vulg.: quidem L
[^129]: a divinitate vulg.: divinitate L
[^130]: et suav. et grav. codd. dett.: et grav. et suav. Sauppe: et gravitate L: et gravitate Heerdegen
[^131]: et de Heerdegen: fide L: sic de codd. dett.: sic... loquuntur secl. Kayser: scilicet de Stangl
[^132]: loquuntur secl. Schütz
[^133]: popularibus codd. dett.: popularis L vincta codd. dett.: iuncta L
[^134]: miserabile vulg.: mirabile L
[^135]: oratoris codd. dett.: orationis L
[^136]: altius Beier: apertius L: audacius Schütz
[^137]: definiunt L: finiuntur maluit Bake
[^138]: cadit L et Rufin.: cadat Wesenberg
[^139]: incitatius F2: incitatus L
[^140]: putandam maluit Reid
[^141]: nonnulli eorum Madvig: n. aurium Schütz: nonnullorum L
[^142]: voluntati L: voluptati Madvig: voluntate Sauppe
[^143]: inserviunt vulg.: inserviant L
[^144]: oratoris Iul. Victor: orationis L
[^145]: cuique L: valde vereor ne post cuique exciderit causae Madvig
[^146]: praeclare et multa L et Iul. Vict.: multa et praeclare Goeller
[^147]: subtiliter dicere scribendum esse suspicatus est Lambinus
[^148]: etsi enim maluit Lambinus
[^149]: est locus codd. dett.: esset l. L
[^150]: inquam L: uspiam Madvig
[^151]: dicimus L: dicamus Ernesti
[^152]: dicimus... et id secl. Lambinus
[^153]: probi codd. dett.: probam L
[^154]: in add. vulg.
[^155]: tristior Sauppe ex Quint. ii. 13. 13: maestior L
[^156]: oratorii codd. dett.: oratori L
[^157]: et concursus Quint. ix. 4. 37 et Iul. Victor, p. 432 concursu L
[^158]: ornatus L: ornamentum Tulich. Lambinus etc.: moratum Bake
[^159]: ac quod Friedrich: idque Moser: atque L
[^160]: oratore L: orator maluit Manutius
[^161]: orn. autem verborum duplex vulg.: ornatus autem duplex L: verborum orn. autem duplex Stangl
[^162]: sonat... explanat L: sonant... explanant codd. dett.
[^163]: et factum Schüts: aut factum L: ac sumptum Lambinus
[^164]: ac novum Schüts: aut novum L: ut novum Lambinus
[^165]: inusitatum ... inusitata codd. dett.: usit.... usit. L
[^166]: in reliquisque Reid: parcus in priscis edd. plurimi
[^167]: ea add. Heerdegen
[^168]: sitire F2 cum Quint. viii. 6. 6 et Non.: scire F1O1P1: lascivire MO2P2 d
[^169]: alia L: alta Manutius
[^170]: adhibet L: adhibebit Bake
[^171]: hic quidem vulg.: quidem hic L
[^172]: ceteroqui Heerdegen: ceteroquin codd. dett.: ceteroque L
[^173]: sicut vulg.: si ut L
[^174]: a add. codd. dett.
[^175]: et eliget Bake: eliget L: eligetque Lambinus
[^176]: apta Lambinus: aptae L
[^177]: quasi secl. Lambinus: post quoddam transtulit Schütz
[^178]: adsumet Lambinus: adsumat L
[^179]: accedet Lambinus: accedit L
[^180]: nimium L: mirum Aldus
[^181]: mimicum Nonius ct Iul. Victor: inimicum L
[^182]: cognovi maluit Reid
[^183]: oratoris esse maluit Bake
[^184]: toque robustius hinc incipit codex Abbrincensis (A)
[^185]: suavitatis AL: sanitatis Beier: sanguinis Schütz
[^186]: autem si A
[^187]: orationis FPO: ornamenti A
[^188]: liquitur A: labitur Purgold: loquitur L
[^189]: immutata L: mutata A
[^190]: immutata Schütz: mutata AL
[^191]: cum L: quod A
[^192]: cum dixit secl. Stangl
[^193]: arce et urbe orba sum vulg.: arcem et urbem orbas L: arcent urbem orbam A
[^194]: modo secl. Stangl
[^195]: decet A: licet L
[^196]: laetae Iulius Victor
[^197]: explicabuntur... dicentur A: explicantur ... dicuntur L
[^198]: quem L: quod A
[^199]: insigne et C: insignibus maluit Stangl
[^200]: florens C: floribus Heerdegen
[^201]: de L: demum Iulius Victor: demum de Stangl
[^202]: pluribus A
[^203]: omnes om. A
[^204]: cogitavit Heerdegen: cogitaret L: nec ... cogitaret om. A
[^205]: etsi Jahn: si AL: sed Friedrich
[^206]: extimescit L
[^207]: alte A: aliter L
[^208]: studet L
[^209]: generibus om. A
[^210]: iam AL: tamen Stangl
[^211]: facte maluit Stangl
[^212]: coeperit Stangl cum codice m
[^213]: videbitur maluit H. Stephanus
[^214]: nam A: non L: unde non manu, nam manu si Klotz
[^215]: eloquens secl. Bake
[^216]: is A: sed L
[^217]: alta A: magna L
[^218]: ne fuerit L: ne dūtu fueris A: ne dum tu videris Heerdegen: ne dum tu videris, ne fuerit Stangl
[^219]: de verbis interdicti L: re vera A
[^220]: in ea omni Heerdegen: ibi omni Stangl: in omni L: in eo A
[^221]: Habiti AL: Aviti vulg.
[^222]: accusarentur vel opes A: arbitrarer L
[^223]: arbitrarer vel ipsi Schütz
[^224]: posse eligere L
[^225]: sequi Heerdegen: siqui A: si qui F: si quid OPM: at quid deceat vulg.
[^226]: et A, secl. Stangl: ut L: etiam Friedrich
[^227]: nobis interdum Schütz, coll. Quintil. x. 1. 24, xii. 1. 22
[^228]: quod iam L
[^229]: Nam A: Sed L: et A: nam et L
[^230]: minus A: nimis Manutius: non minus vulg., om. L
[^231]: aequaliter Schütz
[^232]: eramus L: oramus (superscripto ba) A
[^233]: fatis deperiisse A
[^234]: fluctuantibus codd. or. Rosc.: eluctantibus A: fluctibus L
[^235]: in iuvenali Schütz: ex iuvenali Heerdegen
[^236]: ut Lambinus: at AL
[^237]: tamen AL: tamquam Peter
[^238]: et secl. Schütz
[^239]: subtilitati AP2
[^240]: acumini FPO
[^241]: Hyperidis FP: Hypericlis O
[^242]: et totae L
[^243]: pro se in maluit Jahn
[^244]: gravissimis A
[^245]: discedens AL: descendens Schütz
[^246]: gravitati aptis maluit Reid
[^247]: ita AL: id coniecit Reid
[^248]: saepe om. L
[^249]: progrediemur probavit Stangl
[^250]: quasi L: ea A
[^251]: videmur A: videamur L
[^252]: tantum codd. dett.: solum L: tam A
[^253]: etiam L: eam A
[^254]: vicinam...scientiam om. A
[^255]: sit AL, secl. Beier: est Orelli
[^256]: habet A
[^257]: ego A: ergo L
[^258]: e quoque A: eo quoque L
[^259]: dividi AL: distingui coniecit Nesemann: dilucide explanari Reid
[^260]: quia A: quod OPM: quo F: quoniam Jahn
[^261]: disceptant A: disceptent L
[^262]: quod A: de quo L
[^263]: disseres unquam nec ad exitum perveniri potes A
[^264]: involuta Hoerner cum codd. dett.: involutae AL
[^265]: notio maluit Piderit
[^266]: quando autem aut (et PM) quomodo id facias L
[^267]: a om. FPO
[^268]: morte FPO: more A
[^269]: novis rebus FPM: rebus novis O
[^270]: officiis A
[^271]: et A: sed L
[^272]: et... aguntur secl. Rubner
[^273]: volo omnino maluit Bake
[^274]: cum. ..humanas secl. Hoerner
[^275]: cumque illa L
[^276]: nolo ne L: volo ne codd. dett.
[^277]: sed etiam A: sed et L
[^278]: ea memoria A: memoria L
[^279]: superioribus A: superiore vulg.
[^280]: sint L: sunt A
[^281]: pauca sunt L: pauca A
[^282]: tradita A
[^283]: admirabiliorem L
[^284]: in quo L: in qua A
[^285]: ad discendum A: ad dicendum L
[^286]: peroratione Halm: perorationem A: per orationem L
[^287]: viderit A: videbit L
[^288]: cum add. Fiedrich
[^289]: nec pro omnibus nec cum omnibus om. A ml
[^290]: nondum Al: non Lm
[^291]: historicae A
[^292]: si tenuis causa est, cod. Vict.: si tenuis causa erit Jahn: si tenues causae AL
[^293]: tum L: om. A
[^294]: sed erit... eloquentia secl. Bake
[^295]: sic ut... excidat secl. Bake
[^296]: aequabiliter emend. vetus: aequaliter AL
[^297]: debent ... excellent maluit Bake
[^298]: sunt add. vulg.
[^299]: proprio A
[^300]: at vulg.: ac AL
[^301]: uti de Stangl: ut inde A: ut de L
[^302]: ambigetur L: ambigitur A
[^303]: duo restant Schüts: duae res sunt enim A: duo sunt L tractatae A
[^304]: faciunt Stephanus: faciant AL
[^305]: naturam A
[^306]: vehementius A
[^307]: loquor A
[^308]: quae aguntur A
[^309]: complerimus vulg.: compleremus AL
[^310]: fastidiat Stangl (Philol. xlv. 193): taedeat A: satietate afficiatur L: abhorreat Stegmann
[^311]: pertimescerem A
[^312]: audiet incendetur ... perveniet Bake
[^313]: suspicamur A
[^314]: non requiratur L
[^315]: his A: ipsis L: iis ipsis Lambinus
[^316]: quia A et Quintil. ix. 1, 37: quod L
[^317]: leviter Ernesti (cf. Gesner ad Quintil. ix. 1, 38): breviter AL Quintil.: bis breviter Pluygers
[^318]: conicitur AL: committitur Quint. cod. M: concluditur Pluygers
[^319]: in eadem AL: eadem Quintil.
[^320]: cum sunt A: multis modis L Quintil.: cum cumulantur Jahn: cum cumulatis Mommsen
[^321]: reditur AL: itur et reditur Kayser: itur Sandys: retroque dicitur Vo’lbehr
[^322]: exclamatio A Quint.: explanatio L
[^323]: conquestionis cum codd. dett. maluit Lambinus
[^324]: utitur A: utatur L et codd. Quint. BM
[^325]: putent A: putant L
[^326]: nisi A Quint.: nisi quam aut L: nisi aut codd. dett.
[^327]: eadem et Quint.: eandem et A: eadem ut L
[^328]: una in re vulg.: in una re Quint.: unam rem A: unam in rem L
[^329]: in eademque commoretur sententia Quint.: et in eandem commoretur sententiam L: in eadem commoreturque sententia A (Iul. Vict. p. 433)
[^330]: dixit AL: dixerit Quintil.
[^331]: quasi et sibi ipse om. A
[^332]: ac L: ut A: et Quint.
[^333]: uideatur Quintil. (codd. AM): videat L: putet A
[^334]: ut utatur Quint. (cod. A): utatur AL
[^335]: ut a p.... aliquantum secl. Bake
[^336]: dicet L: dicit A
[^337]: sequetur A Quint.: sequatur L
[^338]: movebant A: non movebant L
[^339]: profiterer Ernesti: profitear L: profiteatur A
[^340]: ferrent AL: ferent Jahn: ferant Kayser
[^341]: reprehenderet AL: reprehendet cod. Vict.: reprehendat Bake
[^342]: quin L: quod A
[^343]: pacatis maluit Piderit
[^344]: praescriptionum cod. Laur. Poggii: persecutionum AL
[^345]: aut...eo secl. Hoerner
[^346]: universam L: iuvat eversam A
[^347]: melius docere L1
[^348]: communicando A: commemorando L
[^349]: cur cum vulg.: cur non AL eiecit Lambinus: cur secl. Bake: nescio cur ... etiam secl. Madvig
[^350]: possis A: posses L: si possis vulg.
[^351]: melius L
[^352]: eloquentiam A: eloquentia L
[^353]: ea om. L: eam, tamen Stangl
[^354]: dissimulat AL: dissimulatur Ernesti
[^355]: qui vulg.: quid AL
[^356]: domo om. L
[^357]: maria A: mare L
[^358]: dissimularem L: dissimulare? non me Stangl
[^359]: quid AL: qui codd. dett. erat cur om. A
[^360]: improbarem Jahn
[^361]: at Schenkl: ut A: sed L
[^362]: pervagatissimus L
[^363]: qui Madvig: quin AL: quantum Reid
[^364]: maximis om. L
[^365]: aut ut A: ut aut L
[^366]: ut fiat A: est enim L: est enim ut fiat vulg.
[^367]: fiat A: fiet L
[^368]: lexis AL: λέξεις edd.
[^369]: compostae vulg.: composit(a)e AL
[^370]: formulam A: hanc viam L: formam ac viam Reid
[^371]: inconditis L
[^372]: qui vulg.: quin AL
[^373]: quae ... sit non male secl. Bake
[^374]: vocalium Manutius: vocum AL
[^375]: ne si L: nisi A
[^376]: saepe A: semel L
[^377]: et semel quidem nos Heerdegen: et quidem nos AL: et quidem nos semel Bergk: atque item nos Seyffert
[^378]: in vas’ Heerdegen: etuas A: muas L
[^379]: palmi’ Ribbeck: palmet A: palma et L
[^380]: taxillis A: axillis L
[^381]: paxillo A: pauxillo L
[^382]: vobiscum et nobiscum AL: correxerunt Itali
[^383]: tuum A: tu L
[^384]: portentum vulg.: portentu AL
[^385]: omnibus L: hominibus A: omnibus nominibus Heerdegen: nominibus Stangl
[^386]: et quid Heerdegen: ecqui Stangl: atqui vulg.: quid A: et qui L
[^387]: dux L
[^388]: sestertiorum Itali: sestertium A: om. L
[^389]: cognatum AL: sobrinum Terent. Phorm.
[^390]: sient ... sint Heerdegen: si et ... sient L: sin... sin A
[^391]: ergo * ibidem Jahn poetae nomen excidisse suspicatus: alibi rectius esse vidit Stangl
[^392]: quae quam sint cara Ribbeck: quam cara sint quae AL
[^393]: carendo FPO: carenda Lachmann: carendi A
[^394]: et om. Quint.: etsi Lambinus
[^395]: isdem codd. dett.: idem AL
[^396]: eidem Heerdegen: idem AL
[^397]: isdem L: eisdem A
[^398]: eisdem... eisdem A: isdem ... isdem L corr. Heerdegen
[^399]: posmeridianas Velius Long. p. 2237: pomeridianas AL
[^400]: quadriiugas add. Doederlein
[^401]: videtur L: videatur A
[^402]: insuavius. una AL: insuavius. absona Hellmuth: insuavius. insuavissima Jahn
[^403]: af Stegmann ex Velio Longo p. 2224: ab A: ea FPO: abs eaque Lambinus
[^404]: ac ne his Ernesti: aeneis A: ne his L
[^405]: a’ne Schütz: anne AL
[^406]: ab an abs Schütz: absis A: abs L
[^407]: abfugit Gellius (xv. 3, 2): afugit FO: affugit PM: afugit quod fugit A, unde aufugit quod abfugit Heerdegen
[^408]: turpe L: forte A
[^409]: aufugit et add. Schütz e Velio Longo
[^410]: aufer maluerunt om. A
[^411]: ignoti, ignavi, ignari L
[^412]: nisi x maluit Stangl
[^413]: prima littera praepositionem Maioragius: primam litteram praepositio AL
[^414]: summovit ed. vet.: summutavit FO: submutavit PM: tum mutavit A
[^415]: indoctus A cum Gellio: inductus FO1: inclitus O2P2M2
[^416]: inhumanus FOP1: insipiens in marg. P2: insanus A: inmanis Luc. Müller
[^417]: sapiente AL: sano Bake cod. Erl.
[^418]: felice FPO Gellius: infelice A: felide. in Stangl
[^419]: sit...iuvare Gellius: se... iuvari AL: se ... iuvare Bake
[^420]: esse om. A
[^421]: pulchros ceteros (et cethegos L) triumphos Carthaginem AL: corr. vulg.
[^422]: lacrimas om. A
[^423]: nusquam A
[^424]: Bruges Victorius (var. lect. xiv. 3): Fruges FP Phruges O: Phry A
[^425]: Phrygum Schütz: Phyrrum A
[^426]: etiam in Hoerner: etiam Madvig: tam in L: tamen A
[^427]: sic A: ita L
[^428]: loquebamur AL: loquebantur ed. Rom.
[^429]: omnibu A: omnibus L
[^430]: omnib. A: omnium L
[^431]: dignu A: dignum L
[^432]: una postulata A (oculi errore ex postulari natum), unde una proposita Heerdegen: una posita Stroebel
[^433]: in prudentia A: prudentiae L
[^434]: voluntas Bake: voluptas AL
[^435]: nitebamur Stangl: videbamur A: volebamus L
[^436]: Helles A: hellus L superat tmolum L: superadmolum A
[^437]: ac Tauricos PM: ad Tauricos FO: adauricos A: qua ponte ab Helles superat Tmolum et Tauricos Madvig
[^438]: locorum AL: colchorum O2, unde auricomus Colchorum 〈aries〉 Ribbeck
[^439]: finis L: finitus A
[^440]: efferta Lachmann ad Lucr. vi. 258: ferta L: feria A1
[^441]: Asiae A: Asia L
[^442]: paris helenam AL: transp. Lachmann, cp. de Orat. iii. 219
[^443]: istanc Ribbeck: ista A: istan L
[^444]: itemque Ernesti: idemque L: fidem ... A
[^445]: componentur... finientur L: componantur ... finiantur A
[^446]: et A: sed L
[^447]: finiuntur L: finiantur A
[^448]: et quasi AL: aut quasi Schütz aut quodam genere vulg.: ut quaedam genera AL
[^449]: in om. A
[^450]: eo quo Stangl: ea quae A: ad ea quae L: ad ea ad quae codd. dett.: ad quae Friedrich
[^451]: dixisset... voluisset A: diceret...vellet L
[^452]: merere FPO1: mereri AP2M
[^453]: idem A: id L
[^454]: etiam A: et eum L
[^455]: colligentur sententiae L
[^456]: effingebant A
[^457]: quem quam maluit Stangl
[^458]: cum... dicitur secl. Stangl
[^459]: si L: cum si A
[^460]: sin P2: sint FP1OA
[^461]: plerumque casu, saepe AL: parum tumque casu sive Friedrich
[^462]: quod qui L: qui quod A
[^463]: moverit A
[^464]: summi A: summique L
[^465]: debebant A: debeant L
[^466]: omnium AL: hominum Rufinus (vi. 570)
[^467]: quis acutior quis om. A
[^468]: infensius L et Rufin.: inpensius A
[^469]: curtum L: incultum A
[^470]: quod L: aut A
[^471]: curat A: anquirit Stangl: cur L
[^472]: aut L: ut A
[^473]: offendat L
[^474]: intellegat A
[^475]: alia A: illa L
[^476]: eius L Rufin.: omnis A: eo Bake: scriptis sive orationibus add. edd.
[^477]: tum AL secl. Eussner: iam Stangl: etiam Stegmann
[^478]: uteretur A: uteremur L
[^479]: scripta AL: structa Bake
[^480]: id A: idem L
[^481]: tamen cum A: cum tamen L Rufin.
[^482]: relaxabat Kayser: relaxaret A: relaxarat L
[^483]: correxerat AL: correxit codd. dett.
[^484]: veteres ea Kayser
[^485]: ipsae enim aures codd. dett.: ipse enim A: aures enim L
[^486]: dimensionem maluit Reid
[^487]: quasi et A
[^488]: alia L; aliqua A
[^489]: poeticae (sc. artis) Friedrich: poetica et L: secl. Jahn: poetae A: in poetica Schüts
[^490]: et is ... plures secl. Hoerner
[^491]: ipsi L: illi A: illi ipsi Stangl
[^492]: affirmant A, quad tuetur Reid
[^493]: omni generi orationis codd. dett.: omni genere orationis L: omnis generis orationi A
[^494]: communes Manutius: omnis AL
[^495]: an sit Lambinus: an est AL
[^496]: genus ipsum AL: genere ipso Schütz
[^497]: quadam Schenkl: quaedam AL: in quadam Bake lumine Bake: lumen AL: concinnitate Schenkl
[^498]: sitque AL: sitve Schütz
[^499]: accideret Madvig: accident AL
[^500]: videtur vulg.: videatur AL
[^501]: quos L: eos A
[^502]: nostros L: illos A
[^503]: senecta Bothe: senectute AL
[^504]: quo L: quod A
[^505]: quam in versibus secl. Jahn
[^506]: quo ... versibus om. m, secl. Stangl
[^507]: semper L: semel A
[^508]: iuncta L
[^509]: domo vulg.: modo AL: de medio Stroebel
[^510]: extrema AL: externa Friedrich
[^511]: concessa A
[^512]: dilatata A: conlatata F: collata PO1M: colligata Bake
[^513]: fusa A: diffusa L
[^514]: accidere vulg.: accipere A: accedere L: accredere O1
[^515]: longorum L: longiorum A
[^516]: quibus L: et quibus A
[^517]: vi Stangl: ut A: om. L
[^518]: numeri Stangl: numeris AL
[^519]: sesqui PM: sesque FO: se sesequi A
[^520]: sesquiplex vulg.: sesqui L: sequens A
[^521]: est id vehementer A: quod vehementer est L
[^522]: agnoscit AF: cognoscit OPM: ignoscit Heerdegen
[^523]: anapaestos vulg.: anapaesta FPO: anapesti A
[^524]: legendo AP1: eligendo FOMP2
[^525]: ex A:in L
[^526]: ita A:itaque L
[^527]: iambicum L: iambum Stangl: ambiguum A
[^528]: orationis A: orationi FO: oratori PM
[^529]: fieri ut is L: ratione A
[^530]: quod AL Non.:cum Ernesti
[^531]: dactylicus AO2FPM: dactylus O1Non. (p. 142)
[^532]: accommodatior FPO: comnmodatior A
[^533]: et A: sed L
[^534]: post enim usque adper versetur (231) om. A
[^535]: quorum add. Heerdegen
[^536]: constet... fieri Ernesti:constaret ... fieret L
[^537]: et L: secl. Manutius:ei Jahn
[^538]: et abiectam Lambinus: nec abiectam L
[^539]: audiant maluit Ernesti
[^540]: et Sauppe: ut L
[^541]: in eis L: numeris Stangl: eis Ernesti
[^542]: fugit codd. dett.: fuit L
[^543]: vitiosus Manutius: vitiosius L
[^544]: sentio L: censeo Bake
[^545]: esse vulg.: est L
[^546]: vinctum F: iunctum PO
[^547]: permixta... numeris secl Bake
[^548]: numerosa oratio maluit Heerdegen
[^549]: eis Rufinus: his L
[^550]: itaque Rufinus: ita L
[^551]: censent L: sentiunt Bake
[^552]: delectarent minus. nec vero Heerdegen: delectarent nec vero minus L
[^553]: sed Bake: et L
[^554]: aequabiliter Schütz: aequaliter L
[^555]: ut ne Schütz: aut ne L
[^556]: aut fluens L:ac fluens Heerdegen
[^557]: tibicini L: tibicinii Orelli:tibicinis codd. dett.
[^558]: ut solum Bake:id solum L
[^559]: iam Ernesti: tam FP1O1:tamen P2MO2
[^560]: dicent Jahn: dicerent L
[^561]: respondeant Reid: respondeat L
[^562]: collocationis Manutius: collocationes L
[^563]: neque nullo modo Göller: neque ullo modo L: neque nullo modo non Seyffert
[^564]: sensu codd. deft.: sensum FPO
[^565]: istis L (Brut. 33): his Lambinus
[^566]: singula Bake: singulas res L
[^567]: auditoris Heerdegen:actoris FO: auctoris PM
[^568]: ut vulg.: aut L
[^569]: meo L: secl. non nulli: nostro alii
[^570]: desiderat L: desideret Ernesti
[^571]: anquirit codd. dett.: adquirit FPM:acquirat O1: acquirit O2
[^572]: reprehendat vulg.: prehendat OM: prendat FP
[^573]: nec dico L: non dico Sauppe
[^574]: quam ipsam includit Beier: quam ipse includit L: qua in ipsa includitur Stangl:in quam ipsam includitur Bake: quam ipsa finis includit Schütz
[^575]: licere vulg.:liceret L
[^576]: cogat vulg.: cogit L
[^577]: quod L: quod iam Rufinus: quoniam Stangl
[^578]: ab aliis Rufinus: ab illis L
[^579]: dein L: deinde Nonius et Rufinus
[^580]: tu L Rufinus: tum Nonius
[^581]: quem MP2O2 Rufinus: quam FO1: quem numerum maluit Stangl
[^582]: cadant L: cadunt Bake
[^583]: eius L: ei Stangl
[^584]: quam vulg.: qui FPO Rufinus: vel Stangl
[^585]: e Rufinus: om. L
[^586]: gravitate sua et O2 Rufinus: gravitatis suaet F: gravitatis suae P: gravitatis sue O1
[^587]: sit L: est maluit Stangl
[^588]: trochaeus Rufinus: om. L
[^589]: concluduntur Rufinus
[^590]: habeat L: habet Rufinus
[^591]: habetur L: existimatur Rufinus: nominatur Reid
[^592]: numero solum codd. dett.(om. numerosa): om. L
[^593]: ea edd.:ea si L: ea scilicet Stangl: ea sic Heerdegen
[^594]: quidquid... fit vulg.: quid quod ... sic L
[^595]: multumque Stangl
[^596]: aut L: ac Madvig (Adv. Crit. iii. 99: et Schütz
[^597]: aut forensibus secl. Kayser
[^598]: partibus L: senariis versibus Stangl (ex Quint. ix. 4, 125)
[^599]: et neque Heerdegen: et neve L: neve Stangl: et ne vulg.
[^600]: atque Stangl: idque L
[^601]: debet esse L: solet esse Piderit: est Bake
[^602]: profecto se fudisse codd. dett.:profectos effugisse L
[^603]: perfugis Quint. ei Rufinus: perfugiis L
[^604]: comparant L Rufinus: comparat is vel comparatis Quint. codd.
[^605]: cadit L et Rufinus: cadens Schenkl
[^606]: alienos L: alienis Rufinus: antis aenis Schütz
[^607]: finitur L: finitum Rufinus
[^608]: spondeis Rufinus: spondius L
[^609]: pugiunculis Rufinus: pungiunculis L faciet Rufinus: fecit F1: facit F2OPM
[^610]: nos Rufinus: nostra L (exspectares illa nostra Sandys)
[^611]: dein Rufinus
[^612]: quaeso vulg.: quasi L Quint. Rufinus
[^613]: quam vulg.: om. L et Rufinus
[^614]: quae Rufinus: quas L
[^615]: lectissimis codd. deti.: lectissime L
[^616]: et nec L: sed nec Madvig
[^617]: vinctus C. F. W. Müller: iunctus L
[^618]: orator Bake: oratio L
[^619]: tecte edd. vett.: tecti L: recte vulg. (ex Quint. ix. 3. 8)
[^620]: ut Manutius:ne L
[^621]: ei codd. dett.: hi L
[^622]: ne aut L: ut Manutius
[^623]: celet vulg.: celat L
[^624]: ad quem scripsit secl. Schüts
[^625]: cui se purgat Heerdegenio interpolata videntur
[^626]: versiculorum Jahn: siculorum L
[^627]: facultate L: facilitate Stangl
[^628]: semper versetur: hinc incipit denuo cod. A
[^629]: vitia vitaverit L: vitiaverit A
[^630]: illa codd. dett. Madvig: alia AL
[^631]: composite A: compositis L
[^632]: dissolvas A: dissolvat L
[^633]: corrumpatur AL: corrumpetur Hoerner
[^634]: immuta ... superarunt om. A
[^635]: isdem tamen verbis A: isdem verbis L, secl. Bake
[^636]: ordine ... commutato secl. Schütz
[^637]: fuerit L: fuerat Lambinus
[^638]: dixerit AL: didicerit Stangl
[^639]: sic ut A: om. L
[^640]: si quis... sequantur L
[^641]: dissipare Nonius
[^642]: quod ego laudo om. A
[^643]: reperiam ipse A: reperiam ipsa L: reperiant ipsa codd. dett.: reperiant, ipse Madvig
[^644]: volet Ernesti
[^645]: composite et om. A
[^646]: exspectari codd. dett.: spectari A: expectare L
[^647]: audire L
[^648]: mihimet A: mihi L
[^649]: levissima A: novissima L
[^650]: verum L: verum tam_ (i. e.tamen) A: tam codd. dett.:cum F
[^651]: impudentiam A: imprudentiam FOP1